SAGLASJA

Političko-filozofski ogledi

Predrag Zenović

P r e d r a g Z e n o v i ć

Saglasja

POLITIČKO-FILOZOFSKI OGLEDI

Budva, 2018.

Predrag Zenović

SAGLASJA

Političko-filozofski ogledi

Izdavač

JU Narodna biblioteka Budve

Žrtava fašizma bb, Budva

Za izdavača

Mila Baljević

Glavna i odgovorna urednica

Mila Baljević

Urednica izdanja

Stanka Rađenović Stanojević

Lektura

mr Snežana Bajčeta

Kompjuterska i likovna obrada

Aleksandar Petrović

Naslovna strana

Petar Lubarda, Kompozicija (1952)

Štampa

Golbi print, Podgorica

Tiraž

200 primjeraka

SADRŽAJ

Prolegomena 7

I Identitet 13

Crnogorski identitet pred evropskim izazovima

15

II Poredak 29

Osnovna polazišta u analizi političkog sistema Crne Gore:

nasljeđe, institucionalni izazovi, normativne perspektive

31

Gdje prestaje strah, tu počinje sloboda

47

III Konstitucionalizam 71

O ustavnom identitetu Crne Gore

73

„U njega smo svi zakleti“: dileme ustavnog patriotizma

96

IV Politika i kultura 119

Obrazovanje u XXI vijeku: između etike i identiteta

121

Crna Gora - sekularna država izložena klerikalizaciji

142

V Demokratija 173

Prva priča o demokratiji

175

Ljudska prava: hram dostojanstva

179

Summary 185

Bibliografija

189

Recenzija knjige „Saglasja – filozofsko-politički ogledi“

195

O autoru

199

Prolegomena

Priroda je hram gde mutne reči sleću

Sa stubova živih ponekad, a dole

ko kroz šumu ide čovek kroz simbole

što ga putem prisnim pogledima sreću.

Š. Bodler, „Saglasja“

U vremenu i geografskom prostoru u kojem živimo, političko je

sveprisutno. Naša stvarnost je politička, možda više nego ikada

prije. Svakodnevica politike je prepuna informacija, aktera,

motiva i ciljeva. Politička teorija je jedan drugačiji pogled na

politiku. Za Stare Grke, teorija je bila zagledanost u vječno, ne-

prolazno. Nešto slično i danas, parafraziraću čuvenu Marksovu

misao, politička teorija je ta koja ne pokušava samo da objasni

i razumije svijet, već i da ga izmjeni u skladu sa idejama i učini

ga boljim.

Život u savremenoj Crnoj Gori, posebno njen politički

život, zahtjeva političko-filozofsko mišljenje. Nažalost, takvog

promišljanja nema onoliko koliko naša politička stvarnost za-

vrjeđuje. Politička zajednica jednog multikulturnog, višenaci-

onalnog, više konfesionalnog i ideološki podijeljenog društva

traži od mislilaca politike (teoretičara politike, filozofa politike)

nove političke projekte koji su poželjniji od postojećih, a koji

su istovremeno ostvarivi. Zato i kažemo da je politička filozofija

normativna, jer ukazuje na to kako stvari treba da budu, u kom

pravcu ih treba mijenjati. Međutim, razboritost ( phronesis) jedne

ideje uslovljena je njenom ostvarivošću u datim okolnostima.

U suprotnom, političko-filosofsko mišljenje ne bi se razlikovalo

od maštarenja.

7

Političko nije samo onaj dio naše stvarnosti koji se odvija u

političkim institucijama, izbori i političke partije, odnos vlasti

i opozicije. Političko je duboko u našem društvenom biću, u

obrazovanju, građanskom društvu kao i u odnosu prema stariji-

ma, ranjivim grupama, odnosu među polovima, rodnim identi-

tetima. Političko je danas forum u okviru kojeg se sva ova pita-

nja razmatraju i redefinišu, uz uvjerenje da njihovo razrješenje

vodi pravednijem društvu. Pravda je amalgam načela jednakosti

i slobode, a sva tri pojma su u srcu normativne političke filozo-

fije. Postavljati ova pitanja u Crnoj Gori ima smisla jednako kao

bilo gdje drugo na planeti, možda u nekim oblastima politike

čak i više.

Život čovjeka moderne istorije obilježen je i mišljenjem o

identitetu. Samorazumijevanje je logički prvi misaoni čin mo-

dernog čovjeka, nakon kojeg ona/on pokušava razumjeti društvo

i stvarnost oko sebe. Čovjek ima svijest o svom individualnom

trajanju, baš kao što jedna politička zajednica ima svijest o sebi.

U pitanju je identitet, kao jedan od važnih pojmova savremene

političke teorije. Lični identiteti kao i oni kolektivni (nacional-

ni, politički, identiteti socijalnih grupa) traže svoje objašnjenje i

svrhovitost u političkoj misli. Identitetska pitanja su u nas kon-

stanta, premda takvog pristupa identitetima u ovoj knjizi neće

biti. Najviše riječi biće o tome kako se unutar jedne pluralne

zajednice može uspostaviti jedan zajednički politički i ustavni

identitet koji će u isto vrijeme štititi prava i slobode pojedinca

i omogućiti politički i društveni okvir u kojem pojedinci i za-

jednice mogu da se razvijaju. Ustav nije samo obični pisani do-

kument, nego rezultat društvenog konsenzusa bez kojeg jedna

zajednica ne može da opstane. Cilj politike je naći kompromis,

najbolje moguće rješenje, konsenzus makar o fundamentalnim

pitanjima jednog društva. Otud i naziv knjige: saglasja.

Saglasja (ili u nekim prevodima „Veze“) pripada zbirci pjesa-

ma „Cvijeće zla“, Šarla Bodlera, objavljene 1857. godine. U ovom

8

sonetu pjesnik pokušava da sinestezijom spoji različite slike i čula

u jedno. Ova zbirka političko-filozofskih ogleda, koja jednom

od mogućih prevoda ove Bodlerove pjesme duguje ime, ima isti

cilj: da spoji različite pristupe i gledišta o čovjeku, društvu i da

u predlogu mogućih tačaka spajanja i saglasja otvori nova vrata

razumijevanja crnogorske političke zbilje, ali i politike uopšte.

Jednako kao i Crna Gora danas, i svijet je mjesto različitosti,

podijeljenih viđenja prošlosti i budućnosti. Zato, uz sve meto-

dološke ograde koje su nužne kod analogija u političkim nau-

kama, smatram da moji uvidi važe za svako pluralno društvo.

Knjiga ne daje integralnu političku teoriju nekog koncepta već

u pojedinačnim ogledima osvjetljava različite aspekte društva

u kojem živimo. Jedna od važnih knjiga savremene političke

teorije, napisana 1995. godine, nosi naziv „Nesaglasnost“. Njen

autor, danas izuzetno čitan politički filozof, Žak Ransijer govo-

ri o neslaganju politički nepriznatih grupa i njihovoj borbi za

pripadanju cjelovitosti zajednice i njenom poretku, kao suštini

političkog. Ova knjiga nije u polemici sa Ransijerom, premda

se već u naslovu sugeriše da vidi na političkom horizontu jasne

obrise mogućih saglasja o tome kako treba uspostaviti jednu po-

litičku zajednicu. Polje borbe i stalne kontestacije poretka, koji

je uvijek sputavanje čovjeka kao bića slobode, tim saglasjima ne

nestaje. I zato se politika, kao perpetuum mobile, nikad ne zau-

stavlja, ne okončava, već uvijek i iznova odvija prateći čovjeka u

zajednici i na ne uvijek uzlaznoj putanji njegove emancipacije.

Eseji su sabrani u nekoliko cjelina, naslovljenih po grozd-

nim pojmovima političke teorije: identitet, poredak, konstitu-

cionalizam, politička kultura (politika i kultura) i demokratija.

Ovo su polja na kojima se odvijaju savremene „bitke“ političke

teorije. Najveći broj eseja u ovoj knjizi je prvi put objavljen u

časopisu „Matica“. Matica crnogorska je uvidjela značaj promi-

šljanja političkog života i u ovom uglednom časopisu otvorila

prostor za mlade ljude i njihov glas. Urednicima ovog časopisa

9

dugujem veliku zahvalnost uz želju da i dalje budu forum za

mišljenje valjanog društvenog života.

Posebnu zahvalnost dugujem profesoru Milanu Podunavcu

i našim dijalozima o politici. Njegova bibliografija i mišljenje

političkog su, u svom heurističkom i estetskom izrazu, slični po-

eziji i neponovljivi. Naša saradnja na Fakultetu za humanističke

studije u Donjoj Gorici je kruna mog akademskog usavršavanja

koje je počelo na Fakultetu političkih nauka u Beogradu. Mojim

prijateljima Petru Markoviću i Snežani Bajčeta upućujem veliku

zahvalnost za čitanje tekstova prije njihovog „odlaska u etar“ i

konstruktivne sugestije kojima su ih oplemenili.

Na kraju, ali ne manje važno, zahvalnost dugujem Javnoj

ustanovi „Narodna biblioteka Budve“ i direktorici Mili Baljević

na čiji je podstrek ova knjiga ovako uobličena, od ideje, preko

štamparske prese, stigla do svojih čitalaca.

Budva, 15. oktobar 2018. godine.

Predrag Zenović

1 0

R o d i t e l j i m a

DIO I

Identitet

1 3

Crnogorski identitet pred evropskim

izazovima

Haljine tvoje su proste, slobodarko,

I pokrete imaš nove, mnogom nepoznate.

Prosta si kao trava,

I tajanstvena kao more u ponoći.

Risto Ratković „Otadžbina u meni“

Teorijsko razmatranje identiteta

Identitet je sveprisutni pojam u kaleidoskopu društvenih nauka.

U preobimnoj i nekritičkoj upotrebi pojma leži i njegova niska

teorijska valenca1. Ipak, možda teorijski katkad nepodoban, ovaj

pojam je neizostavna molitva svakodnevice pojedinca, grupe,

zajednice i političkih saveza. Identitet ukršta filozofsko, psiho-

loško i sociološko traganje za uobličenim subjektima. U svijetu

međunarodnih odnosa, još od Vestfalskog mira, ti subjekti su

nacionalne države. Identiteti Crne Gore kao nacionalne države

i Evrope kao nadnacionalnog okvira koji već predstavlja poli-

tičku zajednicu sui generis komplementarni su i formiraju se u

okvirima zajedničke istorijsko-kulturne matrice.

Identitete Crne Gore i Evropske unije moguće je pojmiti kao

varijacije evropskog kulturno-političkog identiteta, odnos sličan

1

Brubejker i Kuper, primjera radi, predlažu da se pojam identiteta, budući

da je i analitička i praktička kategorija, zamijeni preciznijim skupinama

pojmova u analizama društvenih nauka: pojmovi kategorizacije i identi-

fikacije, pojmovi samorazumijevanja i pojmovi zajedništva, povezanosti

i grupnosti. v. Rogers Brubaker and Frederick Cooper. „Beyond ‘Identity’“

Theory and Society 29 (2000): 1-47

1 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

Hajdegerovim pojmovima tu-bivstvujućeg i Bića. Hajdegerovi

pojmovi fundamentalne ontologije dobra su metafora za odnos

identiteta političkih zajednica i identiteta Evrope kao društvenog

imaginarija. Upravo zbog ontološke razlike potonjih: evropske

vrijednosti i ideali realizuju se u konkretnim političkim tvorevi-

nama poput Evropske unije i Crne Gore i na taj način postaju

objektivni. Identitet i razlika su u stalnoj dijalektici a razlikovanje

je osnovna kategorija gramatike identitetske politike: svijest o

sopstvu nužno nosi ideju drugog i drugosti. Drugi je u konstruk-

ciji identiteta nekad paradoksalno važniji od onog čiji se identitet

formira: biti drukčiji od drugog tako postaje osnovnim ličnim i

političkim geslom. Identitet je nemoguće misliti bez razlike, kako

razlika unutar okvira identiteta tako i razlike prema drugom.

„ Ko sam?“ je gnoseološko, etičko i ontološko pitanje – kako

spoznati sebe, kakve vrijednosti to sopstvo posjeduje i da li to

sopstvo kao takvo ima temelje postojanja. Prevedeno na razinu

političkih zajednica, identitet ima kulturno-istorijsku, vrjednosnu

(normativnu) i političku komponentu. Zato crnogorski identitet

i njegovu jukstapoziciju prema evropskom identitetu valja tuma-

čiti kroz tri prizme: istorijsku, prizmu afirmisanih društvenih vri-

jednosti te kroz postojeće političko-institucionalne aranžmane.

Postojanje različitih identiteta istog subjekta u suprotnosti je

sa idejom identiteta kao jedinstvenog i homogenog obrasca. Ipak,

savremena psihologija i sociologija pokazuju da je pluralnost

osnovna karakteristika identiteta. Moderne političke zajednice

rezultat su civilizacijskog tkanja kultura različitih provenijencija,

drugačijih društvenih istorija i geo-političkih stremljenja. Ergo,

same političke zajednice u okviru svog identiteta kriju cijelu pa-

letu različitosti. Mitsko i monološko shvatanje identiteta kao ho-

mogenog jedinstva previđa društvenu stvarnost i nerijetko ima

pogubne posljedice za savremene nacionalne države. Biku Parek,

britanski politički mislilac, ovo negiranje unutrašnjih nesuglasica

i valera razlika unutar grupe u ime nametnutog jedinstva naziva

1 6

S A G L A S J A / I d e n t i t e t

„paradoksom identiteta“2. Politika razlike, objašnjava Kvame En-

toni Apija, koja nastaje u ime različitosti i afirmacije manjinskog i

marginalizovanog tako postaje „politika prisile“3 – da se identitet

tumači i vrednuje na „pripisani“ način. Identiteti su fluidni po-

put Heraklitove rijeke, premda se ona čini uvijek istom. Složeni,

raznoliki i često međusobno protivrječni identiteti se promišljaju,

osmišljavaju i rađaju u praksi svakodnevice.

Čarls Tejlor je, govoreći o politici razlike kao dominantnom

predmetu savremene političke teorije, okarakterisao identitet

kao traganje za autentičnošću, unutrašnjim glasom – zov iskon-

skog4. Semantički galvanizovana i haotična postmoderna stvar-

nost ostavila je savremenog čovjeka i zajednice kojima pripada

u traganju za zlatnim runom sadašnjice – identitetom.

Fama o identitetu nastaje u specifičnim teorijskim i istorij-

skim okolnostima. Politika identiteta teorijski započinje u po-

sljednjoj deceniji XX vijeka, dolazeći na mjesto velike rasprave

o pravdi koja je okupljala pristaše i protivnike velikog Džona

Rolsa. Komunitarizam je uveo ideju suštinski, vrjednosno ra-

zličitih zajednica i grupa i podrio same temelje liberalizma.

Postmoderna filozofija je cjelokupnoj kakofoniji dodala kritiku

društvenih praksi stvaranja identiteta. Istorijski, potraga za po-

litičkim identitetom zajednica počinje nestankom bipolarnog

svijeta, dihotomije komunizam – kapitalizam i trijumfom logike

neoliberalizma. Atavizmi herderovske „narodne duše“ u postko-

munističkoj Evropi rasplamtjeli su se u javnom diskursu novih

2

Bhikhu C. Parekh, A new politics of identity: political principles for an interde-

pendent world, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2008, p. 36.

3

K A. Appiah, „Identity, Authenticity, Survival: Multicultural Societies and

Social Reproduction,“ u Multiculturalism: examining the politics of recogni-

tion, edited by Charles Taylor and Amy Gutmann (Princeton, N.J.: Prince-

ton University Press, 1994), pp. 149-163.

4

Charles Taylor, Philosophical arguments. (Cambridge, Mass.: Harvard Uni-

versity Press, 1995)

1 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

demokratija kao da nikada nisu bili zaboravljeni. Nestanak dr-

žave blagostanja sa druge strane gvozdene zavjese, doveo je u

pitanje motiv patriotske odanosti savremenog građanina i dao

uporište novim „republikanizmima“. Nadnacionalna Evropska

unija traži svoj politički identitet već od Ugovora iz Mastrihta

1992. godine. Crna Gora, kao međunarodno-priznata nezavisna

država, u potrazi je za svojim kulturno-istorijskim, vrjednosnim

i političkim identitetom vjekovima, ali se taj proces zgrušava u

istom trenutku– završetkom Hladnog rata. Razlika dvaju isku-

stava je temeljna: iskustvo kraja hladnoratovske epohe donijeće

Crnoj Gori i ostalim jugoslovenskim državama krvavu disoluci-

ju zajedničke države, bratstva i jedinstva, federalizma, multikul-

turalnosti i sveopštu istoriju beščašća a Evropi perspektivu poli-

tičkog zajedništva evropskih nacija u okvirima istog kulturnog

kruga. I opet zajedno, identitet i razlika.

Izazovi identiteta: Crna Gora kao Evropa u malom

Biće evropskog vrjednosnog kruga iz kojeg evropske političke za-

jednice crpe nadahnuće za zajedničko političko djelanje nesumnji-

vo pripada i Crnoj Gori. Mit o Evropi govori da je Evropa, princeza

izvanredne ljepote, koju je Zevs, prerušen u bijelog bika, odveo na

ostrvo Krit, bila Feničanka. Priča o Evropi i njenoj samosvijesti po-

činje Mediteranom kao duhovnim imaginarijom antičkog svijeta.

U mediteranskom vrjednosnom krugu nastaju filosofija i monote-

istička religija, okosnice evropskog duhovnog i političkog razvitka.

Evropska civilizacija je tako, kao u pisanju ruskog egzistencijaliste

Lava Šestova, uvijek između Atine i Jerusalima, razuma i religije,

sistema i slobode. Odnos vjerovanja i razuma, za evropsku istoriju

i njenu civilizacijsku povijest, pitanje je nad pitanjima, za Delfij-

sko proročište ili nagradni esej Akademije u Dižonu. Rodno mjesto

evropske civilizacije i danas je značajka promišljanja evropskog

1 8

S A G L A S J A / I d e n t i t e t

identiteta, ali i crnogorskog. Da li Evropa danas mora biti nužno

hrišćanski bastion kao da je vrijeme krstaških ratova ili su razum i

phronesis dovoljni za vođenje politike današnje multikonfesional-

ne Evrope? Crna Gora mora postaviti slična pitanja o statusu pri-

znatih crkava u sveukupnom društvenom životu u kontekstu koji

nije niti se smije porediti sa vremenom Gorskog vijenca. Vrijeme

dvoglave vlasti, krune i skiptara, u Crnoj Gori, nešto kasnije nego

kod evropskih monarhija toga vremena, ustupiće mjesto sekula-

rizmu – ideji koja od Epikura do Spinoze tutnji u evropskoj istoriji

ideja. Odvajanje religije i države danas jedina je održiva sudbina

višereligijskog društva u kojem se dio građana određuje kao ateisti.

Laicizam je, ipak, u zemljama poput Francuske postao izgovor za

manjak tolerancije prema vjerujućim zajednicama, poput islam-

ske, i obnovu stare matrice po kojoj se u ime „državnog razloga“ i

sekularne države tlači manjina. Evropski politički identiteti moraju

preispitati osnovna polazišta i prihvatiti temeljne aksiološke razli-

ke kao početnu tačku svedruštvenog dijaloga.

Zajedno sa filosofijom i tragedijom, procvatom Atine u doba

Perikla, u antičkom polisu rođena je i demokratija. Antički misli-

oci bili su ujedno i njeni najveći kritičari. Sa Rusoom i društvenim

ugovorom susrećemo se sa prvom modernom teorijom demokra-

tije a ideja opšte volje pronaći će svoj pandan u nacionalnom

suverenitetu. Srednjevjekovne skupštine u primorskim gradovi-

mai institucija zborova u kontinentalnoj Crnoj Gori, začetak su

demokratije, kao odraza narodne volje u nas. Rudimentarnim ali

ipak postojećim oblicima pratili smo put demokratije, za Čerčila

najbolje od najgorih oblika vladavine. Demokratija je i danas

osnovno pitanje identiteta Evropske unije jer bez demosa nema

političke zajednice. Evropljanin je kulturna, geografski ali još

uvijek nije politička kategorija. Evropsko državljanstvo još uvi-

jek zavisi od nacionalnog te je više pravna fikcija nego politička

realnost. Demokratija je i dalje neostvareni ideal za Crnu Goru

jer je još od Aristotela ostalo da bez srednje klase nema stabilne

1 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

demokratije5. Klasu profesora, ljekara, državnih službenika kao

temelja građanskog društva na našim prostorima odavno je pro-

gutala pošast tranzicije. Pored toga, prva demokratska smjena

vlasti, koja neće ugroziti temelje crnogorske samobitnosti, biće

odraz postojanosti crnogorske demokratije.

U vrjednosnim kategorijama čini se da ništa nije „evropski-

je“ od slobode. Himna Evropske unije i Savjeta Evrope, Šilerova

„ Oda Radosti“ objavljena 1785. godine nosila je naziv „Oda slo-

bodi“ koji je iz političkih razloga promijenjen. Dvadeset godina

kasnije Hegel je utvrdio da je osvajanje slobode vrhunac puta

apsolutnog duha koji prelazi dugu trajektoriju od pojma preko

prirode do filosofije i pruske države. Dug je put od Bolonjskog

sveučilišta tada nazvanog univerzitetom do prvih štampanih

knjiga. Crnogorski Oktoih, ukrašen rukom jeromonaha Makari-

ja, štampan je u jednoj od prvih državnih štampariji na svijetu.

Obrazovanje je tekovina antičkog vremena, njihova dokolica

postala je naša nužnost. A nužnost da se bude informisan i obra-

zovan obesmišljava nužnost izlivanja štamparskih slova u olov-

ne metke. Logos, riječi i informacije meci su savremenog doba.

U toj bici, Evropa kaska za svijetom, a Crna Gora za Evropom.

Još duži je put od Magna carte do slobode čovjeka i građani-

na. ‘Čovjek se rađa slobodan, a svuda je u okovima’ zapisao je Žan

Žak Ruso, vjesnik prosvjetiteljskog projekta, ateističke vjere u

prirodno pravo, razum i sveopšti napredak čovječanstva. Crno-

gorska himna, iz druge polovine 19. vijeka, govori o brdima koji

nikad nisi poznavali lance sramotnoga ropstva. Prosvjetiteljske

ideje odzvanjaće i u Deklaraciji čovjeka i građanina iz 1789, gdje

se konstatuje da su „svi ljudi rođeni i ostaju slobodni sa jedna-

kim pravima…“. Ipak, čini se da donosioci francuske deklaracije

nisu imali na umu baš sve građane Francuske. Olimp de Guž,

koja je 1792. godine, uz optimizam izborenih sloboda napisala

5

Aristotel, Politika, Zagreb: Globus, 1998, 141

2 0

S A G L A S J A / I d e n t i t e t

Deklaraciju o pravima Žene i građanke, pogubljena je godinu

dana kasnije, uz cinično obrazloženje da je „zaboravila vrline

koje pripadaju njenom polu“. Premda je ljudsko dostojanstvo

kao vrijednost utemeljeno u bit crnogorskog etosa, emancipaci-

ja žena i novi prostori slobode pojedinca u okršaju su sa tradici-

onalizmom patrijarhata i na pragu XXI stoljeća.

Sloboda i jednakost, te temeljne vrijednosti čovjekove druš-

tvenosti, danas, nakon svih lijevih i desnih pobjeda i poraza,

opet zahtijevaju preispitivanje. Post-tranzicioni poredak u Cr-

noj Gori je nakon prvobitne akumulacije podvukao crtu između

gubitnika i „heroja“. Kriza u Grčkoj podsjetila nas je na stare

podjele bogatog sjevera i siromašnog juga. Slobodu i jednakost,

kao elemente identiteta Evropljanina, danas je najbolje razu-

mjeti kao komplementarne dvojnike u kovanici Etjena Balibara:

equiliberté, dvije strane zlatnika. Marksov ideal slobode: loviti

ujutro, pecati popodne i kritikovati nakon večere a opet ne biti

ni lovcem ni ribarom ni filozofom nedosanjani san je svakog

Evropljanina, pa i Crnogorca.

Kriza prosvjećenosti i bezgranične vjere u razum oslikana je

kod Adornoa i Horkhajmera u kritici instrumentalnog ciljno-raci-

onalnog uma bekonovske provenijencije, koji postvaruje i priro-

du i čovjeka, (anti)dijalektikom ukidajući sopstveni smisao. Kolo-

nijalizam je slika nasilja nad prirodom i drugim čovjekom, a sve

u ime opšteg napretka razuma. Umjesto hegelijanske apsolutne

slobode otjelotvorene u Pruskoj državi, stvoren je treći Rajh kao

simbol desnog totalitarizma. Prosvjetiteljski projekat, iracionali-

zam romantičarske mitologije i rasijalizam kvazi nauka okrunjen

je tako Holokaustom, sunovratom evropske civilizacije. Koliko je

samo bilo cinično istinito proročanstvo Hajnriha Hajnea da javni

pirovi spaljivanja knjiga moraju završiti spaljivanjem ljudi. Nje-

gov i naš sunarodnik, Danilo Kiš, pred sunovratom jugoslovenske

civilizacije, reći će im da ne cijepaju knjige, jer nisu opasne knji-

ge već je opasna samo jedna. Tragična iskustva istorije beščašća

2 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

donose Evropi ali i Crnoj Gori važne djelove mozaika identiteta:

kulturu sjećanja, mir i i razumijevanje drugosti.

Kultura sjećanja postavlja zločin kao temeljni vrjednosni

orjentir, kao totem oko kojeg se plete po-etika življenja. Bijeg od

zločina i njegovo negiranje su, poput Edipovog bjesomučnog

skrivanja od sudbine, osuđeni na propast. Bez kolektivnog pam-

ćenja nemoguće je konstruisati sliku o sebi. Ljudska zajednica

je kao i sve ljudsko – promjenjlivo, propadivo, sklono viteškom

ali i besramnom. U monološkim mitemama i opštim mjestima

čojstva i herojstva nije moguće razviti sliku o istorijskim po-

greškama svoje zajednice. Dijaloška svijest rodno je mjesto fi-

losofije, kritičkog mišljenja i argumenta ali i put ka drugom, ili

put ka sebi, kako se uzme. Zaboravljeni zločini oslobodilačkih

balkanskih ratova zapisani u izvještajima Karnegijeve komisije

za Balkan nisu dio istoriografije balkanskih naroda. O zločinima

poslednje decenije XX vijeka udžbenici istorije su nijemi. Kultu-

ra sjećanja i priznanje zločina jedini je put opstanka multietnič-

kih društava i zajedničkog života evropskih naroda.

Antifašizam i mir su temeljne vrijednosti savremene Evrope

a crnogorski oslobodilački pokret je za njih položio veliku žrtvu.

Evropska unija je garant mira među članicama koje su vjekovi-

ma bile u ratu. Govor o Ujedinjenoj Evropi Vinstona Čerčila u

Cirihu skica je Evrope ispred gvozdene zavjese. Poput palimp-

sesta pisma knjaza Danila Napolenonu III koji žaleći se da je

javnim i tajnim neprijateljima Crna Gora odvojena od Evrope

piše: „ Naš narod je dobar i bistar, ako mu se da prilika da svoju

snagu i svoj zamah upotrijebi u poslove mira, da živi ne predan na

milost i nemilost svojih susjeda, da dobije kulturu i trgovinu, tada

nema sumnje da ću u civilizaciji brzo napredovati…“. I pored cinič-

nosti posmatrača čini se da je Nobelova nagrada za mir otišla

sa razlogom ovoj međunarodnoj organizaciji. Mir i stabilnost

su osnova sveopšteg napretka, vrhovna vrijednost hobsijanske

političke misli i preduslov slobode.

2 2

S A G L A S J A / I d e n t i t e t

Evropska unija, ipak, nije pokazala sposobnost da politički i

vojno adekvatno interveniše tokom jugoslovenske krize. Čini se

da manjak kapaciteta pokazuje i danas u etničkom konfliktu koji

se razbuktava u Ukrajini. Ako je i za vrijeme raspada Jugoslavije

Evropa bila tek začeta kao politička zajednica Ugovorom iz Ma-

strihta i bila opsjednuta unutrašnjim brigama, čini se da danas

Evropa nema izgovor. Ukrajinci znaju da su granice Evropske

unije jasno definisane, ali se pitaju gdje su granice Evrope…

Znati sopstvene granice je u evropskoj istoriji značilo razgra-

ničiti se od drugog, postaviti linije. Evropa Honorija i Arkadija, Vi-

zigotska i Vizantijska Evropa, antemurale cristianitatis – zamišljene

linije hrišćanske Evrope, samo su neki od primjera razgraničenja

„istinskog“ od „lažnog“ evropskog identiteta. Evropa je, kako objaš-

njava Edvard Said6, uzimala drugog kao sliku i konstrukciju svega

što u sopstvenom identitetu nije mogla da prihvati, upisujuću sebe

„u tijelo i prostor Drugih“. Kroz nauku, umjetnost i političku prak-

su konstruisao se mitologizovani, izmaštani svijet drugosti, u ne-

čem egzotičan i nedokučiv u nečem primitivan, banalan i zaostao.

Zidovi evropskog bastiona danas su viši nego ikada. Pod njima se,

u mediteranskom moru razuma i vjere, sanjajući obećanu zemlju

dave magrebski imigranti. Srećniji među njima završe kao apatridi,

bez papira i prava, van države i društva, kao zoe - goli život7.

Za potrebe Evrope i Balkan je, kao bliski „drugi“, orjenta-

lizovan te je njemu nerijetko pripisivala ekscentrične značajke

svoga identiteta. U Čarnakovom „ Ranjenom Crnogorcu“ Crno-

gorci su predstavljeni mitski, kao živa slika patrijarhata, tradici-

onalizma i davno zaboravljenog plemenskog atavizma. Balkan,

iz druge perspektive, posmatra Zapadnu Evropu. To se viđenje

6

Edward W. Said, Orientalism. New York, Vintage Books, 1979.

7

Ovaj pojam, iskopan iz antičke riznice, u suprotnosti je sa biosom – ži-

votom u političkoj zajednici. Zoe je život sveden na biološko, život roba,

čovjeka van politike. Giorgio Agamben, Homo Sacer: Il potere soverano e

la vita nuda, Torino: Einaudi, 1995.

2 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

oslikava u kazivanju vojvode Draška o Mlecima, đe „grdnija ima

deset puta više“, u i danas aktuelnom diskursu trule zapadne

civilizacije. No, ima i svjetlijih primjera crnogorskog pogleda

u Evropu: povelja Ivana Crnojevića, gospodara Zete, koji pada

ničice pred hram prečiste vladičice Bogorodice u Italiji, sanja-

jući da u zemlji očeva svojih sagradi isti takav hram. Izazov je

učiniti „evropsko crnogorstvo“ i „crnogorsko evropejstvo“ au-

tentičnim identitetskim odlikama u duhovnoj razmjeni opšteg

i pojedinačnog, evropskog i crnogorskog. Pogubne krajnosti

nacionalnog ekskluzivizma i nekritičke evrofilije gube se u kri-

tičkom odnosu prema tradiciji i savremenosti, u unutrašnjem

dijalogu i dijalogu sa drugima.

Drugi ne postoji samo kao izdvojena udaljena realnost. Izazov

savremenoj Evropi je da povjesno definisanog Drugog – islamsku

kulturu, prihvati kao sastavni dio svog cjelokupnog identiteta.

Uostalom, kako bismo govorili o antičkoj baštini i Aristotelu, vje-

sniku formalne logike i vizionaru podijeljene i mješovite vlasti,

bez arapskih mislilaca i prevoda Averoa i Avicene. Vizantijska

i arapska kultura su duhovna spona između antičke i moderne

Evrope a ne samo „čulni i ženstveni“ svijet Istoka. Poput lične

istorije Skender-beg Crnojevića, identitet treba razumjeti kao

složenost postojanja, slijed promjena i stremljenja, dijahronijsku

razmjenu duhovnog. Izazov za Crnu Goru je istovjetan: nasuprot

matrice etnofiletizma devedesetih godina prošlog vijeka, treba

otvoriti identitet za drugost i stvarati uslove za skladniji život u

društvu složenih vrjednosnih i kulturnih matrica.

Suverenitet i izazovi identiteta

Međunarodno priznata suverenost Crne Gore je okosnica njenog

identiteta. Suverenost podrazumijeva samostalnost u organizova-

nju političke zajednice, rusoovske „opšte volje“ njenih građana.

2 4

S A G L A S J A / I d e n t i t e t

Zrelost jednog političkog entiteta se još od postvestfalske Evrope

mjeri sposobnošću da ravnopravno učestvuje u međunarodnim

odnosima i organizuje unutrašnju politiku. Crnogorsko viševje-

kovno traganje između valera federalizma, unitarizma i samobit-

nosti dragocjeno su iskustvo za korake koji Crnu Goru očekuju

u evropskim integracijama. Vođenje crnogorske politike u sin-

hroniji sa regionom i širim evropskim kontekstom, bez gubljenja

ličnog i samobitnog, mora biti ciljem moderne evropske politike

Crne Gore. Samo takva, razborita matrica mogla bi biti svetionik

nadnacionalnih integracija Crne Gore i očuvanju nacionalnog

pečata u okrilju evropske porodice.

Suverenitet bodenovskog tipa u XXI vijeku je stari koncept

u novom vremenu. Složenost fenomena poput ekoloških pro-

blema, organizovanog kriminala i terorizma redefiniše pojam

suverenosti. Globalne tendencije umrežavanja, slobodnog pro-

toka kapitala, ljudi i ideja, nude nove mogućnosti za malo ali

prilagodivo tržište Crne Gore. Suverenost je danas odgovorno

preuzimanje odgovornosti za zajedničke obaveze i to je važan

segment crnogorskog identiteta kao suverene političke zajedni-

ce. Evropska unija, u odnosu na rivalske geopolitičke modele

ipak nudi i vrijednosni a ne samo interesni okvir u kojem ideje

ravnopravnosti i demokratskog samodređenja imaju apsolutni

primat. U promijenjenom svijetu, Evropa je, kako i priželjkuje

Dipeš Čakrabarti, provincijalizovana i sada je samo jedan od

regiona koji se, uz rastuću konkurenciju, takmiči u novoj partiji

šaha. Evrocentrizam je mrtav.

Globalizacija je najveći izazov crnogorskom, ali i uopšte

evropskom identitetu. Zato je odlučujuća težnja crnogorskog

identiteta da sačuva svoju istorijsko-kulturnu prepoznatljivost i

usmjerenost, te da u vavilonskoj pometnji pronađe svoj kultur-

ni model. U jurišu na božanstva modernizacije tradicija se zabo-

ravlja jer se teži stanju u kojem vrijeme ne postoji. U realnom

vremenu kompjutera, hipostaziranoj sadašnjosti, nestaje osjećaj

2 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

za istoriju dugog trajanja koja krije guste slojeve našeg identi-

teta. Prostor se sažima a voda, vazduh i zemlja su zaboravljeni

jednako kao i poljana, selo, dolina, brdo – arhaizmi zaboravlje-

nog jezika i svijesti. Poput Anteja odvojenog od zemlje, gubi se

veza sa postojanim temeljem bića, prostorom i vremenom kao

osnovnim kategorijama kroz koje se čovjek samorazumije.

Koncept nacije je druga osobenost političkog identiteta koji

traži preispitivanje u savremenosti. Renan je, u antologijskoj

analizi nacionalizma, gotovo vijek nakon Francuske revolucije,

naciju definisao kao zajednicu kolektivnog zaborava i iskrivlje-

ne povijesti. Nacija je u tome slična identitetu, čestom svjesnom

potiskivanju nesuglasica i istorijskih složenosti u ime osnivač-

kog mita8, čistog od drugosti. Renanova analiza donijela je tu-

mačenju nacionalizma „duhovni princip“ kojeg određuju zajed-

ničko sjećanje zajednice i njena želja za zajedničkim životom9.

Andersen je to sjećanje povezao sa imaginacijom koja nužno

mora apstrahovati različitosti i iluzijom stvoriti sliku duhovne

bliskosti10. Normativna filosofija malo može dodati ili oduzeti

ovom procesu, ali bi kritičnost trebalo biti osnovnim zadatkom

nacionalnih elita u samopoimanju i samorealizaciji nacionalnih

zajednica. Crnogorski nacionalni identitet je još neistraženo polje

značenja i vrijednosti i obimni istraživački predmet kulturnih i

naučnih institucija. Poput fukoovske arheologije treba otkrivati

8

Osnivački mit je ne samo naciotvoran nego katkad i državotvoran. Karl

Fridrih čak zaključuje da „nema stabilne države bez osnivačkog mita“. v.

Milan Podunavac, „Izgradnja moderne države i nacije Balkanska perspek-

tiva“. Godišnjak Fakulteta političkih nauka, 1(1) (2007), 95

9

Ernest Renan, „Qu’est-ce qu’une nation?“, Conférence prononcée le 11

mars 1882 à la Sorbonne, http://classiques.uqac.ca/classiques/renan_er-

nest/qu_est_ce_une_nation/qu_est_ce_une_nation.html

10

1983 je literaturi o naciji i nacionalizmu donijela tri klasične studije: An-

dersenovu „Zamišljenu zajednicu“, Hobsbaumovo „Izmišljanje tradijcije“ i

Gelnerovu „Nacija i nacionalizam“. Navedene studije mogle bi se podvesti

pod konstruktivistički pristup etiologiji nacije.

2 6

S A G L A S J A / I d e n t i t e t

kako zaboravljene i potisnute tako i totalizujuće diskurse u po-

vijesti crnogorske nacije.

Pesimistično je, ali i naučno osporivo ono što je u vremenu

Džona Stjuarta Mila, vremenu bliskosti nacionalizma i liberaliz-

ma kao ideologija zajedničkog cilja, bilo „očigledno“: da slobo-

de nema bez nacije. Premda se ova teza danas u osavremenjom

vidu pojavljuje kod uglednih autora liberalnog nacionalizma11

čini se da ona obesmišljava modernu državu kao normativni

okvir u okviru kojeg komuniciraju različiti, nekad suprotstavlje-

ni svjetonazori. Građanska država danas nesumnjivo predstavlja

provjereno održivi okvir demokratije i vladavine prava. Izazov

za Crnu Goru je da istorijski malo vrijeme od svoje međunarod-

no priznate nezavisnosti do evropskih integracija iskoristi kako

bi svom ustavnom identitetu dala jačinu i trajnost.

Ustavni identitet tiče se unutrašnje organizacije poretka i os-

nova njegove legitimacije. Složenost međuetničkih i međureligij-

skih odnosa u post-konfliktnom društvu nameće pitanje najbolje

konstitucionalizacije – ustavotvorstva shvaćenog u najširem smi-

slu, kao traganje za vrjednosnom matricom cijeloga poretka. Ide-

ološka razjedinjenost, kulturna različitost, novi društveni pokreti

i nevidljive manjine izazov su za legitimitet političkog sistema i

stabilnost zajednice. Građanski osmišljena nacionalna država je

tako aksiološka zajednica okupljena oko vrijednosti i principa.

Iskustvo nacionalnih ustavnih identiteta Srbije i Hrvatske, koji

se odlikuju primatom većinske nacionalne zajednice i u slučaju

Bosne i Hercegovine, multikulturnom ravnopravnošću triju na-

roda, nisu najsrećniji modeli kako iz razloga legitimnosti tako i iz

razloga stabilnosti državnog i ustavnog poretka. Rješenje za Crnu

11

Dejvid Miler insistira na nacionalnom identitu kao temelju liberalnog pore-

tka. Kod Vila Kimlike, u njegovoj koncepciji multikulturnog građanstva, ova

teza se ogleda u postavljanju socijetalnih kultura kao izvorišta autonomije,

izbora te tako i same ideje dobrog života. U obje verzije nacionalna kultura

je središte političkog – ideja suštinski suprotna političkom liberalizmu.

2 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Gori bi trebalo naći u jednom obliku Habermasovog ustavnog

patriotizma 12 koji u fokus društvenog ugovaranja postavlja mini-

malne zajedničke principe otjelotvorene u pravnom i političkom

poretku zemlje i iste postavlja u srž patriotske privrženosti. U

sadržajnom smislu ovaj se model ne razlikuje mnogo od ostalih

liberalno-demokratskih modela koji polaze od osnovnih ljudskih

i građanskih prava, zaštite manjinskih prava i osnovnih principa

demokratije. Ipak, čini se da je baš ovakav okvir najpogodniji za

ideološku raznolikost crnogorskog društva i da daje snažan legi-

timitet crnogorskoj državi. Dovoditi u pitanje takav poredak ne

bi bilo opravdano sa stanovišta normativne političke filosofije.

Identitet je svijest o svom kulturno-istorijskom tragu. Bez po-

vijesnog je teško razumjeti svoje nacionalno biće i uočiti njegove

temelje. Čini se da Crna Gora i Evropska unija svoje ideale poli-

tičkog i opštedruštvenog uređenja iznalaze u korpusu onoga što

Liotar naziva velikim i malim pričama. U mnoge je teško i dalje

vjerovati, mnoge su dekonstruisane i teško da liče da na svoje

originale iz vremena prosvjećenosti. Identitet je, za Kastelsa, izvor

smisla i iskustva jednog naroda, proces stvaranja tog smisla „na

temelju kulturnog atributa ili srodnog niza kulturnih atributa ko-

jima je dana prednost u odnosu prema drugim izvorima smisla“13.

Izbor je i za države egzistencijalna kategorija. Evropski ideali slo-

bode, razuma i jednakosti, kritički preispitani iskustvom savre-

menosti, aksiološka su matrica crnogorske državnosti. Slobodan i

dostojanstven život u zajednici u kojoj njeni građani samostalno

odlučuju o sopstvenoj sudbini postaje dijelom političkog samo-

razumjevanja. Evropske integracije su tako prilika za kristalizaciju

istorijski indukovanog crnogorskog identiteta i jedinstvo u razlici

( in pluribus unum) u svijetu koji postaje sablasno jednoobrazan i

gluv za vernakularno.

12

Ovaj pojam prvi put upotrebljava Dolf Sternberger 1979. godine povodom

tridesetgodišnjice Osnovnog zakona SR Njemačke.

13

Manuel Kastels, Moć identiteta, Golden marketing, Zagreb, 2002, p. 15

2 8

DIO II

Poredak

2 9

Osnovna polazišta u analizi političkog

sistema Crne Gore: nasljeđe,

institucionalni izazovi, normativne

perspektive14

Uvod

Istraživanje političkog sistema Crne Gore neizostavno polazi od

dvije metodološke pretpostavke. Prva je da se može istraživati u

okviru i kontekstu drugih političkih sistema u regionu, u svoje-

vrsnoj konstelaciji političkih sistema. Druga je da geneza političkog

sistema, kako tokom dužeg vremenskog perioda, tako i tokom

kratkog, ali dinamičnog razvoja unutar okvira koji nazivamo

tranzicijom, koja determiniše važne elemente demokratske kon-

solidovanosti crnogorskog političkog sistema. Ove dvije ravni,

istorijska i sinhronijska, u ovom radu biće analizirane kroz tri

ključne perspektive: istorijsku, institucionalnu i normativnu.

Nasljeđe

Istorijska komponenta nezaobilazna je kod analize političkog si-

stema. Naslijeđeni institucionalni, strukturni i kulturni modeli

političke komunikacije umnogome određuju ishode savremenih

14

Ovaj tekst je nastao u koatorstvu sa profesorom Milanom Podunavcem i

objavljen je u izdanju Crnogorske akademije nauka i umjetnosti „Sociološ-

ki presjek crnogorskog društva“, CANU, Podgorica, 2018.

3 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

modernizacijskih tokova i političkih stremljenja. Metodološka

opreznost trebalo bi da u ovoj perspektivi izbjegne krajnosti

istorijskog determinizma, ali i potpunog relativizovanja istorije

političkog života.

U ovom dijelu analiziramo tri važna istorijski determini-

sana fenomena: nepostojanje kontinuirane demokratske tradi-

cije, dirigovane modernizacijske tokove, neutemeljenost osni-

vačkog mita, te dijalektiku odnosa nacionalnog i državnog, kao

dio političkog nasljeđa koji ima svoju refleksiju i u sadašnjem

trenutku.

Demokratska tradicija u Crnoj Gori je u svojim najsvjetli-

jim momentima usko povezana sa formama neposredne demo-

kratije. Opštecrnogorski zbor je bio predstavništvo naroda svih

crnogorskih plemena i na njemu je mogao učestvovati svaki

punoljetni muškarac iz svih crnogorskih plemena. Odluke su

obavezivale snagom političkog dogovora, moralno i politički. To

je prva forma onoga što možemo nazvati društvenim ugovorom,

kao imaginarnim momentom nastanka političke zajednice. No,

čini se da je ova politička institucija rodno mjesto teritorijaliza-

cije i centralizacije, važnih, istovremeno deskriptivnih i norma-

tivnih, načela nacionalne države. Teritorijalnost, funkcionalna

specifikacija, centralizacija ali i direktan pristup građana učešću u

raspodjeli političkih dobara (prava), osnovna su obiljleža države

u modernom smislu. To je ona vrsta modernizacijskog procesa

koju je Aleksis Tokvil (Tocqueville) označio u pojmovima „cen-

tralizacije“ i „republikanizacije politike“ i definisao ih kao „glav-

ne političke produkte Francuske revolucije“ (Tocqueville, 1995).

Opštecrnogorski zbor je tako tačka u kojoj se na lokalnom planu

dešava tranzicija svojstvena političkoj filosofiji 18. stoljeća: tačka

preinačenja klasične političke filosofije u modernu socijalnu i po-

litičku teoriju, kada se antička slika politike i političke zajednice

kao istosti onih koji vladaji u i onih nad kojima se vlada, rastače

u dva jasno definisana pola: dominium vladara i poredak društva

3 2

S A G L A S J A / P o r e d a k

(ordo societatis kao zajednica individua)15. Ono što Ruvarac odre-

đuje kao republikansko-teokratski vid vladavine ranomoderne

Crne Gore, rastakaće se u nastajanju moderne države u različite

oblike autokratije (vladika, knjaz, kralj) kao konstante crnogorske

moderne političke kulture i primat nosilaca inokosnih funkcija u

potonjem parlamentarnom sistemu vlasti. Pored demokratskog

elementa genealogije političkog sistema, a u vezi sa egzekutivom

kao elementom horizontalne podjele vlasti, važno je ukazati na

dugotrajni teokratski oblik vladavine u političkoj povijesti Crne

Gore, od ustanovljenja vladikata do knjaza Danila, uz izuzetak

vladavine Šćepana Malog. Teokratski autoritarizmi i sinteza dviju

vlasti (crkvene i svjetovne) u instituciji vladikata, ako slijedimo

učenje istorijskog institucionalizma16, nužno su ostavili u naslje-

đe pregnantni legitimitet crkvi kao društvenoj instituciji17.

U autoritarnom ključu tako je moguće tumačiti gotovo sve

modernizacijske procese od kojih su mnogi conditio sine qua non

ondašnjeg i savremenog konstitucionalnizma i demokratije.

Naime, i sekularizam i opštedruštvena modernizacija, prosvi-

jećenost ali i rudimentarni oblici ustavnosti, te Ustav iz 1905.

godine bili su dati, nametnuti, oktroisani. Klasična politička

filosofija dakako nije kadra da razumije ovo posredovanje iz-

među potestas (suvereniteta) i građanski emancipovanog socie-

tas te kontraktualističku prirodu tog posredovanja. Metodički

15

Milan Matić, Milan Podunavac, Politički sistem, teorije i principi, FPN, Čigoja

štampa, Beograd

16

Istorijski institucionalizam spade u krug novog institucionalizma. Cilj mu je

da razumije institucionalni kontekst stvaranja i oblikovanja preferenci, ali i

političko-istorijske faktore koji su uticali na strukturu i autoritet pojedinač-

nih institucija. v. Tom Ginsburg i Robert A. Kagan, eds, Institutions & Public

Law: Comparative Approaches, New York: Peter Lang Publishing, 2005, p. 2.

17

Istraživanja o povjerenju građana u institucije u Crnoj Gori iz 2014. (CE-

DEM) pokazuju da dominantna vjerska zajednica u Crnoj Gori, Srpska

pravoslavna crkva, uživa veće povjerenje od Vlade, Predsjednika ali i

Skupštine.

3 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

središnji pojmovi posredovanja: „civilno društvo“, „državni

razlog“ i „ugovor“ ostaju bitne normativno-teorijske dileme sa-

vremenog crnogorskog političkog poretka.

Istorijska perspektiva mora posebno akcentovati važnost

osnivačkog mita, kao svojvrsni narativ o tumačenju života

jedne političke zajednice kroz imaginarni početak političkog,

ergo istorijsko mjesto i vrijeme nastanka političke zajednice.

Bez osnivačkih mitova ni jedna politička kultura, kao animus

političke zajednice, nije dovršena, niti sama država može biti

ideološki i sa stanovišta njenih pripadnika čvršće utemeljena.

Karl Fridrih (...) ide daleko tvrdeći da je „otvoreno pitanje da

li politička zajednica može da izgradi politički poredak, a da

nije razvila ovaj osnovni mit.“18 Pitanje osnivačkog mita je

konstantna tačka političke deliberacije koja oblikuje političke

procese i uslovljava političke ishode u Crnoj Gori. Osnivački

mit generiše tačke polarizacije i dovodi u pitanje opštedruš-

tveni konsenzus kao polazište utemeljenog političkog pore-

tka. Mit o Ivanbegovini (kao mit o državnoj samobitnosti)

i kosovski mit (mit o obnovi Dušanovog carstva) dvije su

različite ideološke i političke matrice koje su Petrovići reak-

tuelizovali u vremenu romantičarskog nacionalnog buđenja.

Ova dva mita u osnovi su matrica polarizacije po kojima se i

danas podvaja Crna Gora.

Dualnost političkog mita reflektuje se i na dihotomiju na-

cionalnog i državnog. Mit o Ivanbegovini je državotvorni mit,

dok je kosovski mit primarno nacionalni mit. Izgradnja država i

nacija na Balkanu specifična je jer se nacionalna samobitnost u

multikulturnim projektima Austrougarske i Osmanskog carstva

javlja prije ideje državnosti. Nacionalnost tako nije mogla biti

politička, već nužno kulturna kategorija uz sve isključivosti koju

18

Milan Podunavac, Politička kultura i politički odnosi, FPN, Čigoja štampa, Beograd, 2008., 82

3 4

S A G L A S J A / P o r e d a k

takav vid askriptivnog pripadanja podrazumijeva. Nacionalna

država je, sljedstveno, zamišljana kao država jednog kulturnog

entiteta.

Prednost nacionalnog nad državnim, može se smatrati uzro-

kom gubitka crnogorske nezavisnosti 1918, ali dobrim dijelom

i njene obnove 2006. godine. Ipak, moguć iskorak crnogorske

nacionalne države je upravo u građanskom i multikulturnom

profilu u kojem je ona oduvijek egzistirala, a koji od obnovlje-

ne državnosti stavlja u fundamente svog ustavnog identiteta.

Normativne reperkusije ovih istorijski omeđenih procesa biće

analizirane u posljednjem odjeljku.

Institucionalni izazovi

Istorijski činioci imaju dakako uticaj i na institucionalne

aranžmane, kao neizostavni dio političkog sistema. Potonji

istorijski okvir tranzicije, međutim, ključno je odredio insti-

tucionalni razvoj crnogorskog političkog sistema. Tranzicija

je na ovom prostoru sinonim za raskorak između dva velika

političko-ekonomska modela19, al i dva sistema bezbjednosti,

odnosu prema ljudskim pravima, demokratiji, vladavini prava.

Zapravo, tranzicija je i akseološka, a ne samo političko-eko-

nomska promjena.

Tranzicioni politički sistemi su oni sistemi koji su na prelazu

iz autoritarnog socijalističkog u demokratsko-liberalni sistem.

Konsolidovanim političkim sistemom nazivamo sistem u kojem

su demokratske institucije razvijene, predvidive, neosporive,

odgovorne i koje su poduprte demokratskom političkom kultu-

rom društva u nastajanju.

19

Pavle Jovanović, Tranzicionizam: Refleksije o postkomunističkoj tranziciji, Po-

dgorica: CID, 2006. - Biblioteka Politea / CID, Podgorica, str. 19.

3 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

U okviru sheme s početka ove analize, koju uvodi moder-

ni politički teorijski diskurs, uz sav redukcionizam koji ona

podrazumijeva, a koji sferu političkog posmatra kroz prizmu

građanstva ( societas) i mehanizama političke moći upravlja-

nja ( potestas), tranziciju možemo odrediti kao složen sistem

promjena koje treba da dovedu do demokratskog političkog

sistema: a) decentralizacija i difuzija političke moći, balans

između vladanja i upravljanja, efikasnost i istovremeno ogra-

ničenost državne vlasti; b) partijski i društveni pluralizam,

slobodna kompeticija ideja i dobara, i najzadc) praktikova-

nje i sudska zaštita sloboda i prava čovjeka i građanina. Crna

Gora u svakoj od navedenih normativnih ciljeva, koje teorija

demokratizacije predviđa za države u tranziciji, ostvaruje re-

zultate i napredak, iako ne dinamikom koju bi željelo njeno

civilno društvo ili Brisel.

Darmanović u slučaju Crne Gore govori o dvijema tran-

zicijama20: prva, koja je zapravo period zaustavljene tranzi-

cije (1989-1996), u kojoj se jednopartijski sistem pretvorio u

formalni multipartizam (hibridni semiautoritativni režim21) i

druga (1996-2000), u kojoj se uspostvalja izborna demokratija,

a koja se završava padom Miloševića kao eksterne prijetnje de-

mokratskoj konsolidaciji. Paralelno sa političkom tranzicijom/

tranzicijama dešavala se i ekonomska, čime se usložnjavala

dimenzija građanstva i odnos prema političkom poretku kroz

socijalnu prizmu. Tranziciju na ovom prostoru je karakterisao

i građanski rat, pa se sa pravom može reći da je tranzicija bila

ustvari prelaz iz neporetka u poredak. U cijelom spletu fluid-

nih promjena Crna Gora se referendumom odlučila za obnovu

20

Srdjan Darmanovic, Montenegro: The Dilemmas of a Small Republic Jour-

nal of Democracy, Volume 14, Number 1, January 2003, pp. 145-153

21

Neki od alternativnih naziva za ovakav hibridni sistem su: ne-liberalna

demokratija, kompetitivna poludemokratija, restriktivna semidemokratija,

demokratura.

3 6

S A G L A S J A / P o r e d a k

nezavisnosti. Ipak, za razliku od ostalih država na Balkanu,

Crna Gora nijednom na izborima nije promijenila vlast, što

njene kapacitete za demokratsku konsolidaciju čini dramatič-

no upitnim. Iako je neposredno nakon referenduma političku

arenu činio značajan broj aktera koji su dovodili u pitanje is-

hod referenduma i crnogorsku državnost, čini se da posljednji

izbori govore o upostavljanju svojevrsnog konsenzusa o neu-

pitnosti crnogorske nezavisnosti. Tako izbori i smjena vlasti

koja ne bi dovela u pitanje okvir državnosti ostajuosnovno

pitanje konsolidacije crnogorskog političkog sistema.

Institucionalno gledajući, a uzimajući u obzir regionalni

kontekst, čini se da je moguće govoriti o konstelaciji političkih

sistema – sazvježđu političkih poredaka koje karakteriše slič-

nost demokratske konsolidacije, spoljnopolitičke aspiracije i

izazova tranzicije. Spoljnopolitička usmjerenost ka Evropskoj

uniji, te pristupni pregovori sa Briselom garant su harmoniza-

cije institucionalnih i zakonskih okvira daljeg razvoja politič-

kog sistema.

Transparentnost političkog finansiranja, problem korupcije,

arhitektonika sudske vlasti, garancija osnovnih prava i sloboda

samo su neka od polja koja iziskuju institucionalne reforme. Po-

red slobode i jednakosti, osnovno normativno pitanje svakako

je pitanje pravde, tranzicione, post-konfliktne ali i „svakodnev-

ne pravde“ kao temeljnog pitanja jednog poretka. Problemi se

usložnjavaju kada su različiti aspekti tranzicije razilaze ili kada

su u potpunoj (ili prividnoj) kontradikciji i mogu se artikulisati

kroz tri praktičke dileme: demokratski vs. liberalni princip (di-

lema suvereniteta), pravna država vs. vladavina prava (dilema

legitimiteta), liberalizacija tržišta vs. socijalna prava (dilema

građanstva).

Demokratska konsolidacija trebalo bi da podrazumi-

jeva najmanje dvije značajke. Prva je, da ponovimoopšte

mjesto Huana Linca i Alfreda Stepana (..) koji pod pojmom

3 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

konsolidovane demokratije podrazumevaju:„situaciju u kojoj

je, jednom riječju, demokratija postala jedina igra u gradu“.

Druga bi bila, uspostaviti demokratske principe tako da oni ne

narušavaju slobodu pojedinca, da se ne izvrgavaju u tiraniju

većine (Mil). Demokratski princip treba osnažiti liberalnim

principom koja kao dva lica boga Janusa čine neodvojive kom-

ponente suvereniteta22.

Pojmovi i prakse pravne države i vladavine prava imaju

različito značenje i dolaze iz različitih političkih tradicija. Tradi-

cija koncepta pravne države ( Rechtsstaat) vezuje se za njemačku

pravnu nauku, i po svojoj prirodi je etatistička. Koncept vlada-

vina prava engleskog je porijekla, a srž nalazi u „pojmu konsti-

tucionalizma, kao teorije i prakse vlasti ograničene pravom ( rule

or supremacy of law)“23 Crna Gora ima zadatak da u predstojećem

periodu ojača pravnu državu i istovremeno ograničai njenu moć

vladavinom prava. Ovaj paradoks prepoznaje se u svim zemlja-

ma demokratske konsolidacije.

Treća dilema odnosi se na različite dimenzije građanstva.

Dok liberalizacija tržišta kao važna dimenzija kopenhaških kri-

terija (politički, ekonomski, pravni) zahtjeva povlačenje države

iz osnovnih makroekonomskih procesa društvene reprodukci-

je, socijalna država i država blagostanja podrazumijevaju niz

22

„Suverenitet pripada građanima, svima ponaosob i svima kao jednom

aktivnom političkom entitetu. Već tu naslućujemo unutrašnju suprotstav-

ljenost (ili dijalektiku) principa suverenosti koji je između liberalizma i

republikanizma, ljudskih prava i demokratije, pojedinca i zajednice. Kako

Habermas objašnjava svojom tezom o suporijeklu (co-originality) ljudskih

prava i demokratske suverenosti: oba nastaju konstituisanjem osnovnih

principa jedne političke zajednice, jedno uslovljava drugo, dijalektički se

prožima i bez drugog ne postoji.“ Zenović, Predrag, „Kad prestane strah

počinje sloboda“, Matica, br. 67, Podgorica 2016, 96

23

v. Ljubomir Tadić, Metamorfoze pravne države, u Pravna država, Institut za

kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd, 1991.

3 8

S A G L A S J A / P o r e d a k

naslijeđenih institucija, koje u svojoj svrsishodnosti i legitimno-

sti24 treba prilagoditi ciljevima tranzicije.

Institucionalni izazovi su primarno u adekvatnoj recepciji

zapadno-evropskih institucionalnih okvira, zakonskih formula-

cija i rješenja, ali i u iscrpnoj komparativnoj analizi institucio-

nalnih reformi zemalja koje su otišle dalje u konsolidaciji demo-

kratije od Crne Gore. Teorijski gledano, i tu bi pouke istorijskog

institucioonalizma bile od pomoći. Naime, različitost istorij-

sko-političkog konteksta u koji se situiraju institucije određuje

i njihovu efikasnost, preferencije i djelanje subjekata prema

njima. Zato je važno osnažiti deliberativne procese koji bi vodili

ka modifikaciji preuzetih zakonskih i institucionalnih rješenja,

a istovremeno dali legitimnost novom institucionalnom aran-

žmanu. Uloga egzekutive bi u tom procesu bila svakako da taj

proces učini efikasnijim i bržim.

Normativne perspektive

Nakon istorijsko-institucionalne analize, uz sva prepletanja

ovih dviju dimenzija, važno je ukazati na važne normativne per-

spektive crnogorskog političkog sistema. Naime, postoje važne

determinante političke kulture i tradicije koje određuju sistem,

a koje nisu nužno dio postojećih institucionalnih aranžmana.

Ustavni identitet Crne Gore profilisao se Ustavom iz 2007.

koji je i sam refleksija vanustavnih obilježja crnogorskog druš-

tva. Osnovnim odredbama u članu 1 data je ustavnom definicija

24

Zanimljivo je da, kako pokazuju istraživanja, jedine institucije koji uži-

vaju veće povjerenje od crkve jesu tekovine i dva temeljna stuba države

blagostanja socijalističkog sistema: obrazovanje i zdravstvo. v. http://

www.cedem.me/me/programi/istraivanja-javnog-mnjenja/politikojav-

no-mnjenje/summary/29-politicko-javno-mnjenje/821-istraivanje-javno-

gmnjenja-crne-gore-o-nato-integracijama

3 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

države Crne Gore koja glasi: „Država Crna Gora je nezavisna i

suverena država republikanskog oblika vladavine“, „građanska,

demokratska, ekološka i država socijalne pravde, zasnovana na

vladavini prava“. Iako se u preambuli naglašava multikulturni

karakter Crne Gore, ustavotvorac se odlučio za građanski kon-

cept, koji svakom građaninu u državi Crnoj Gori daje jedna-

ka prava i slobode, kao i jednaku pravnu zaštitu nezavisno od

nacionalnih, vjerskih i drugih osobenosti čineći ga nosiocem

suvereniteta. Princip građanstva je konstitutivni element de-

mokratskog političkog poretka, koji se suprotstavlja principu

kolektiviteta. Građanska koncepcija države i društveni multi-

kulturalizam, međutim, ne predstavljaju nužno kontradikciju,

posebno ako se uzme u obzir činjenica da se Crna Gora dosta

uspješno koristi modelima politike priznanja, i uprkos etničkoj

distanci između određenih etničkih grupa na koju ukazuju druš-

tvena istraživanja, ona uspijeva da legitimiše politički poredak

i obezbijedi neophodnu političku lojalnost. Afirmativna akcija

za pripadnike albanske, bošnjačke i hrvatske etničke zajednice

u vidu nižeg izbornog praga jedna je od korektivnih mehaniza-

ma politike multikulturalizma kojom se odstupa od građanskog

liberalnog egalitarizma.

Ipak, crnogorsko društvo je polarizovano, pa se u istorijskom

presjeku perioda tranzicije lako mogu uočiti tačke polarizacije

koje govore o liniji podijeljenosti (rascjepu) koju karakteriše

konstantnost. Dakle, nije u pitanju splet rascjepa koji se u zavi-

snosti od važnih momenata opredjeljenja za političku zajednicu

mijenjaju, već o konstantnoj i sporo promjenljivoj polarizaciji.

Pun smisao ove polarizacije ogleda se u ključnim tačkama koje

su opredjeljujuće za politički sistem. Pored toga, nerijetko se

ovoj polarizaciji pripisuje nacionalno obilježje, pa se ova dva

pola određuju kao prosrpski i procrnogorski. Međutim, u pi-

tanju je složenija političko-ideološka matrica, a takav pristup

ovom rascjepu daje bolji eksplanatorni model od nacionalnog.

4 0

S A G L A S J A / P o r e d a k

Polarizovanost unutar crnogorskog društva generiše jedan

specifičan vid političkog. Ključno političko teorijsko pitanje

za budućnost crnogorske državnosti je odnos prema politici i

političkom. Koncept političkog u Crnoj Gori ne može se bolje

objasniti nego mišlju Karla Šmita25. I za Šmita koncept države

podrazumijeva koncept političkog, koji je baziran na osnovnoj

dihotomiji prijatelj – neprijatelj. Zajednica ima svoje postojanje

prije svog pravnog okvira dok god postoji svijest o zajedničkom

identitetu dovoljno jakom da motiviše svoje članove da se bore i

daju život za zajednicu. Političko je, dakle, polje egzistencijalne

borbe. Svako liberalno razvodnjavanje ove podjele, smatra Šmit,

kroz afirmaciju individualnih sloboda, dovodi u pitanje cijeli

poredak26. Ovakav binarni i isključujući koncept političkog

bio je višestruko poguban za Crnu Goru i danas je nesumnjivo

najznačajnija prepreka utemeljenju ustavnog poretka i procesu

demokratizacije.

U teoriji je odnos državnog i nacionalnog prisutan u razli-

čitim formulacijama. Majneke je 1908. prvi napravio razliku

između Staatnation i Kulturnation; Antoni Smit razlikuje gra-

đanski i etnički pojam nacije; Erik Hobsbaum govori o revolu-

cionarno-demokratskom i nacionalističkom poimanju nacije; a

često se govori o dva modela nacije: francuskom i njemačkom.

„Ako je revolucionarna i republikanska ideja nacionaliteta u

Francuskoj zadobila ujedinjavajuća, univerzalistička, raciona-

listička, asimilatorska i politička obilježja, njemačka tradicija

25

Šmitijanska koncepcija poretka i suverenosti ne uklapa se u normativnu

shemu koju ovdje zastupaju autori. U svom eseju Politička teologija (1922)

Šmit zanimljivo definiše suverena, kao onog ko odlučuje o stanju van-

rednosti (izuzetka) u odnosu na postojeću ustavnu i zakonsku shemu u

momentima od javnog interesa. Suveren ukida, dakle, pravni poredak i

tako manifestuje svoju suverenost.

26

v. Carl Schmitt, „Pojam političkog“, u Politički spisi, Politička kultura, Za-

greb, 2007.

4 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

je iznjedrila drugi tip nacionaliteta: partikularistički, organski,

isključiv i nepolitički. Sažeto, njemačka ideja nacije, isho-

dišno, niti je politička niti povezana sa apstraktnom idejom

građanstva. Ova nepolitička i pretpolitička ideja nacionaliteta

nije razumijevana kao nosilac univerzalnih vrijednosti, već je

kao jedna organska, kulturna, lingvistička i rasna zajednica,

kao osobena i neponovljiva narodna zajednica ( Volkmenschs-

chaft) ili kao zajednica usuda ( Schichalgemeinschaft). Dosledno

izvedena, ova ideja kaže: nacionalitet je oblikovan formama

etnokulturnog ujedinjavanja, koji zakonito traži svoj izraz u

političkom jedinstvu države. Kako to ističe u svojoj studiji

Franc Nojman, za razliku od Francuske, njemački razvoj nika-

da nije naglašavao nacionalni suverenitet, pa otuda, koncept

političke nacije nikada nije ni bio prihvaćen u Njemačkoj...

Mada insistira na državi, ovo romantičarsko razumijevanje

nacionaliteta je dominantno etnokulturno. Volkgeist je konsti-

tutivan, država je prosta ekspresija nacionaliteta.“27 Ne može

se prenebregnuti činjenica da je crnogorski identitet ipak ostao

nešto inkluzivniji od drugih balkanskih nacionalnih identite-

ta.Međutim pitanje da li je taj identitet dovoljno inkluzivan da

se preklapa sa konceptom građanstva.

Nacionalno i državno, posebno u Balkanskom kontekstu,

imaju specifičnu dijalektiku. Nacionalno je u isto vrijeme i isto-

rijska okosnica državotvornog, izvor patriotske lojalnosti28, ali

i vankonstitucionalni element koji može da dovede u pitanje

same temelje liberalno demokratskog poretka. Fridrih Majneke

ukazuje na dva ključna obrasca formiranja modernih država u

Evropi: nacionalizacija države – već postojeće teritorijalne države

rekonstituišu se u države-nacije i etatizacija nacija – anticipiranu

nacionalnu svijest širi propaganda koja zacrtava pozicije koje

27

Milan Podunavac, Princip građanstva i poredak politike, Fakultet političkih

nauka i Čigoja štampa, Beograd, 2001, pp. 82-83.

28

v. David Miller, On Nationality, Oxford: Oxford University Press, 1995

4 2

S A G L A S J A / P o r e d a k

vode ka formiranju nacionalnih država.29 Čini se da se ova pro-

cesa dopunjuju u nastupu kulturnih i političkih elita i da su

državni, ustavni, politički identitet nedovoljno formirani, što

usporava razvojne procese demokratskog političkog sistema.

Premda se teza o validnosti liberalnog nacionalizma javlja

kao nova koncepcija nacionalnog, čini nam se da ona obesmi-

šljava modernu državu kao normativni okvir u okviru kojeg

komuniciraju različiti, nekad suprotstavljeni svjetonazori. Gra-

đanska država danas nesumnjivo predstavlja provjereno održivi

okvir demokratije i vladavine prava. Izazov za Crnu Goru je da

istorijski kratko vrijeme od svoje međunarodno priznate neza-

visnosti do evropskih integracija iskoristi kako bi svom ustav-

nom identitetu dala jačinu i trajnost. „Ustavni identitet tiče se

unutrašnje organizacije poretka i osnova njegove legitimacije.

Složenost međuetničkih i međureligijskih odnosa u post-kon-

fliktnom društvu nameće pitanje najbolje konstitucionalizacije

– ustavotvorstva shvaćenog u najširem smislu, kao traganje za

vrjednosnom matricom cijeloga poretka. Ideološka razjedinje-

nost, kulturna različitost, novi društveni pokreti i nevidljive

manjine izazov su za legitimitet političkog sistema i stabilnost

zajednice“30. Građanski osmišljena nacionalna država je tako

aksiološka zajednica okupljena oko vrijednosti i principa.“31

29

Podunavac Milan, „Rekonstitucija moderne države i nacije“, Glasnik odje-

ljenja društvenih nauka, br. 19, CANU, 2008., p. 143.

30

Razlike i različitost su fundamentalne osobine složenih poredaka. Koncept

države i ustavnosti računa na različitost kao osnovnu društvenu premisu.

„U uslovima slobode, različitost pojedinaca je neumitna. Država nastaje u

pluralitetu sukobljenih interesa, svjetonazora i vidova života. Različitost

nosilaca interesa i samih interesa uslovila je postojanje zajedničke tačke

djelanja kako bi osnovne društvene funkcije bile ostvarene. Moderna Crna

Gora nastala je u prevladavanju plemenskih nesuglasica, kroz Opšti crno-

gorski zbor, sudove i zakonike, vladičanske anateme.“ Zenović, ibid. 94

31

Predrag Zenović, „Crnogorski identitet pred evropskim izazovima“, časopis

Matice crnogorske, br. 59, 2014

4 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

Heterogena društvenost balkanskih naroda, partikularne kon-

cepcije dobrog života, sveobuhvatni svjetonazori nacionalnih,

religijskih i ideoloških etika izazov su za utemeljenje jednog

ustavno-pravnog poretka i njegovu legitimnost. Država mora

svoju legitimnost da opravda opštošću interesa i neutralnošću u

odnosu na partikularne koncepte dobra. Ova republikansko-li-

beralna koncepcija ustavnog identiteta Crne Gore ključna je

dimenzija razvoja političkog sistema Crne Gore od referenduma

o nezavisnosti do danas. Crna Gora je deset godina nakon svoje

nezavisnosti: nedovršena država32, a to se najviše ogleda u činje-

nici da pravna država i njene institucije nijesu uspostavile svoje

autonomno djelovanje, koje bi bilo neuslovljeno partikularnim

interesima pojedinaca i grupa. Država, građanstvo, društveni

pakt su kategorije koju nužno podrazumijevaju univerzalnost

kao svoj normativni ideal.

Osnivački mitovi svoju materijalizaciju u modernim poli-

tičkim porecima pronalaze u osnivačkim ustavima. Osnivački

ustavi su savremeni odraz genealogije osnivačkog mita jedne

zajednice. Konkurišući osnivački mitovi nude različite konceptu-

alizacije konstitucionalne moći u osnivačkim ustavima. „Ustavi

su nakon urušavanja „staroga režima“ osnovna osa normativne

integracije novih poredaka. Novi se poredak u osnovi legitimizira

kroz novo razumevanje položaja čoveka, odnos građana i države

32

Pojam nedovršene države u kaleidoskop ovdašnje političke misli uvodi

Zoran Đinđić. U istoimenom djelu, Đinđić o Jugoslaviji govori kao nedo-

vršenoj državi „U vakuumu koji se širi iza komunističkog pojma (ili tač-

nije: ne-pojma) državnosti izraslo je raznovrsno bilje, koje je nedostatak

pretpostavki za život pretvorilo u vlastitu pretpostavku za život.“ (Đinđić,

Zoran Jugoslavija kao nedovršena država, Novi Sad: Književna zajednica

Novog Sada (1988), str. 19, 21) Isti pojam upotrebljava Nenad Dimitrijević

za Miloševićevu i post petooktobarsu Srbiju, uz istu dijagnozu. Dimitrije-

vić, Nenad, „Srbija kao nedovršena država“, Peščanik, http://pescanik.net/

srbija-kao-nedovrsena-drzava/

4 4

S A G L A S J A / P o r e d a k

i novo razumevanje slobode“33. Ergo, druga tranzicija kroz koju

prolazi Crna Gora od momenta obnovljenje državnosti ima za

cilj ne samo da odstupi od starog poretka, nego da uspostavi novi

i osigura njegovu političku reprodukciju. Ustav, kao srž uspostav-

ljanja novog poretka političke zajednice ima trojaku uslovljenost:

da bude efikasan, pa se od njega očekuje da uspostavi koherentan

i stabilan okvir za reprodukciju političke moći, da je legitiman,

dakle da inkorporira skup civilnih i političkih prava, kao i meha-

nizme koji treba da osiguraju demokratski i javni karakter politič-

kih procesa i konačno, da bude usidren u liberalnim vrijednosti-

ma konstitucionalizma i konstitucionalne kulture34.

Konstitutivna moć je sama politička (djelatna) suština

ustavotvorstva. Ustav nominuje one u čijim je rukama politič-

ka moć, ali i samo donošenje ustava je već emanacija političke,

dakako, konstitutivne moći. Crnogorski ustav iz 2007. godine

jasno naznačava da je suverenost, kao najviša vlast, podarena

građaninu. Ipak, nerijetko konstitutivna moć stavi u sijen-

ku konstitutivni identitet, pa je tako moguće da nacija, što

je slučaj sa velikim brojem postkomunističkih društava, kao

izvanustavni nosilac konstitutivne moći ima de facto prednost

nad građanski koncipiranim ustavnim identitetom. Nacija se u

nas valja razumjeti u već spomenutom njemačkom konceptu

„zakašnjele nacije“ (Plesner) kao nepolitičke i transpolitičke35.

Specifičnost postkomunističkih društava ogleda se u razlici

koju Ivan Prpić pravi između dviju konstitucionalnih konste-

lacija: evropske i komunističke. Zadatak postkomunističkih

društava je za njega pokušaj nadoknađivanja zaostajanja za

modernom evropskom nacionalnom državom. Ključno zao-

stajanje je u temeljnom pitanju političkog poretka, koji smo

33

Podunavac, Milan, „Konstitutivna moć u osnivačkim ustavima“, Političke

perspektive, FPN, FPZ, Beograd, Zagreb, 2016, 20

34

v. ibid.

35

Podunavac, ibid.

4 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

i mi ovdje izdvojili kao ključni izazov crnogorskog političkog

sistema: legitimnost. Za komunistički poredak država je bila

tek „fasada“, društvo nije bilo etatističko jer država i nije bila

suverena, suverenost i legitimacija poretka pripadali su „ko-

munističkoj zajednici“, ergo partiji36.

Ustavnost37 je, kako ispravno zaključuje Rozenfeld, refleks

pluralnosti, individualne i komunalne. Crnogorska ustavnost u

generisanju svog legitimacijskog kapaciteta mora da se utemelji

na novom društvenom ugovoru, kao vidu političkog okvira, u

kojem se iznova utemeljuje politička zajednica i jaz polariza-

cije prenosi u institucionalne okvire. Time bi politički sistem

bio osnažen novim temeljom političkog poretka, kao osnovom

stabilnosti i revitalizovanog legitimiteta. Novi društveni ugo-

vor mora osnažiti liberalno-demokratske kapacitete građanske

države i ustavno načelo građanske države kao antipoda nacio-

nalnog, ideološkog i partijskog partikularizma. Premda bi ova-

kva konstrukcija crnogorskog ustavnog identiteta bila ujedno

i odstupanje od dominantne niti genealogije izgradnje države

i nacije, te regionalne konstelacije ustavnih poredaka, upravo

ova formula sažima najsnažniji potencijal za stvaranje stabilnog

i pravednog političkog sistema.

36

v. Podunavac, ibid., Ivan Prpić, „Kriza legitimnosti komunističkih poreda-

ka“, Politička misao, XXVIII, 1997

37

O važnosti „ustavnog momenta“ u političkoj povijesti centralnih i istoč-

noevropskih društava u tranziciji ka novom poretku Podunavac navodi

sljedeće: „U temelju ovih revolucija, kako to potvrđuje politička i konsti-

tucionalna dinamika ovih društava, nije bilo utemeljenje novih socijalnih,

ekonomskih i kulturalnih poredaka; osnovna aspiracija „liberalnih revolu-

cija“ istočne i centralne Evrope bila je utemeljenje novih konstitucional-

nih poredaka (Ackerman 1998). Konstitucionalizam se vraća redu vodećih

pojmova političke teorije. Rekonstitucija postkomunističkih društava,

kako to upućuje Holms (Holmes), počinje od krova, od ustava (Holmes

1999).“ Podunavac, ibid. 20

4 6

Gdje prestaje strah, tu počinje sloboda

Država po sebi i za sebe je običajna

cjelina, ozbiljenje slobode, a apsolutna

svrha uma je da sloboda bude zbiljska.

Hegel, Osnovne crte filozofije prava

Država je stvorena za čovjeka

a ne čovjek za državu.

Ajnštajn

Obnovom nezavisnosti građani Crne Gore odlučili su se za

prvi princip sveukupne političke povijesti Zapada: suvereni-

tet38. Suverenitet je karakter države kao političke zajednice,

koji se pokazuje i na unutrašnjem i na spoljašnjem planu:

unutrašnji kao sloboda naroda da autonomno odlučuje o

političkim stvarima, spoljašnji kao brana od bilo kojeg vida

neodobrenog miješanja od strane drugih država ili međuna-

rodnih organizacija. Vestfalskim mirom (1648.) uspostavljeni

su temelji međunarodnog poretka kakav poznajemo danas,

a principe ovog mira Crna Gora nije formalno uživala sve

do 1878. kada su joj na Berlinskom kongresu39 velike sile

38

U svom djelu Šest knjiga o republici Žan Boden je po prvi put upotrijebio

pojam suvereniteta, izvedenog iz tradicionalnih ideja prevlašća (maiestas,

potestas, imperium) kao osnovnog svojstva države. Suverenitet je za Bo-

dena nedjeljiv, neprenosiv, jedinstven i predstavlja najviša vlast u drža-

vi. Hobs je otpočeo proces sekularizacije suverenosti (Simon Gojar-Fabr),

koja je po njemu ljudska tvorevina ugovornog porijekla i kao takvu je,

dakle, moguće ograničiti.

39

I prije Berlinskog kongresa, graničnom demarkacijom i drugim međudr-

žavnim sporazumima, Crna Gora je, za razliku od Rumunije i Srbije, de

facto bila priznata od strane velikih sila. Berlinskim kongresom priznale su

je i Otomanska imperija i Engleska.

4 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

priznale članstvo u svjetskoj porodici država. Istorijska ne-

pravda utuljene državotvorne i nacionalne ideje u vremenu

kada se Vilsonovi principi samoopredjeljenja ugrađuju u

moderni evropski projekat, ispravljaće se nastankom demo-

kratski i federalno uređene socijalističke zajednice i konačno

ispraviti 2006. godine demokratskom referendumskom odlu-

kom o obnovi suverenosti.

Vrijeme obnovljene crnogorske državnosti, ravno vreme-

nu opsade slavne Troje ili lutanja Odiseja nakon istog rata,

obilježilo je mnogo događaja i promjena. U ovom radu oni

se analiziraju kroz prizmu određene metodološke matrice.

Metodološki najrazboritija prizma razumijevanja deset godina

crnogorske nezavisnosti mora uzeti u obzir dilemu strukture

i subjekta, objektivnih i subjektivnih fenomena (mjerljivih i

kvalitativnih), te različitost pristupa: od istorijskog instituci-

onalizma, socijalnog konstruktivizma, teorija demokratske

konsolidacije i drugo.

Prvi dio promišlja odnos države i društva kao dvije osnov-

ne kategorije društvenosti. U drugom dijelu esej se bavi trima

paradigmama promišljanja društvenosti: kulturna, nacionalna i

politička socijalno konstruisana dimenzija društvenosti analizi-

rane su u svojoj međuuslovljenosti i suprotstavljenosti. Najzad,

u trećem dijelu se analizira analitička i eksplanatorna kategorija

obiju kategorija i svih triju sfera društvenosti koja čini ovdašnju

političku kulturu - strah.

4 8

S A G L A S J A / P o r e d a k

Dvije kategorije društvenog: država i građansko društvo

No princip posebnosti, upravo time što se

on za sebe razvija do totaliteta, prelazi u

općenitost, pa ima samo u njoj svoju

istinu i pravo svoje pozitivne zbiljnosti.

Hegel

Za Aristotela čovjek je zoon politikon, biće političke zajednice.

Čovjek vođen svojom društvenošću, upućenošću na druge,

stvara okvire političke zajednice koju mi danas najčešće vidi-

mo u formi nacionalne države. Ako su sofisti bili ti koji su prvi

osvijestili značaj društvenosti za filosofsko promišljanje, onda

je Aristotel taj koji je politiku, drugačije od Platona, utemeljio

na empirijskom i praktičkom. Društvenost i političko, ali i sam

koncept slobode, za stare Grke su bili jedno. Moderno društvo,

shodno čovjeku novog vremena, razdvaja državu i društvo kao

dvije kategorije utemeljene na različitim organizacionim prin-

cipima, ali i otvara prostore slobode u polisu nepoznate. Crna

Gora je deset godina nakon svoje nezavisnosti nedovršena drža-

va40, a njeno civilno društvo nepotpuno.

Nedovršena država se ogleda u činjenici da pravna država i

njene institucije nijesu uspostavile svoje autonomno djelovanje,

koje bi bilo neuslovljeno niti partikularnim interesima pojedina-

ca i grupa niti diktatom međunarodne zajednice. Prvo, jer država

40

Pojam nedovršene države u kaleidoskop ovdašnje političke misli uvodi Zoran

Đinđić. U istoimenom djelu, Đinđić o Jugoslaviji govori kao nedovršenoj dr-

žavi „U vakuumu koji se širi iza komunističkog pojma (ili tačnije: ne-pojma)

državnosti izraslo je raznovrsno bilje, koje je nedostatak pretpostavki za život

pretvorilo u vlastitu pretpostavku za život.“ (Đinđić, Zoran Jugoslavija kao

nedovršena država, Novi Sad: Književna zajednica Novog Sada (1988), str. 19,

21) Isti pojam upotrebljava Nenad Dimitrijević za Miloševićevu i post petook-

tobarsu Srbiju, uz istu dijagnozu. Dimitrijević, Nenad, „Srbija kao nedovršena

država“, Peščanik, http://pescanik.net/srbija-kao-nedovrsena-drzava/

4 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

mora pripadati svima i njena neutralnost i nezavisnost od bilo ka-

kvog partikulariteta suština je njenog pojma. Drugo, jer institucije

i demokratski proces moraju imati legitimitet onih nad kojima one

vrše vlast, a ne međunarodnih organizacija ili drugih država41.

U čemu je suština države, koje je njeno počelo, u čemu

je njena svrha? Složen odnos države i društva s jedne strane, i

normativnih principa s druge, oko kojih se oni organizuju vidi

se u svim dimenzijama države. Državu možemo tumačiti kroz

četiri dimenzije: materijalnu, institucionalnu, djelatnu i princip

svrhovitosti42. Ideja je da objasnimo od čega se sastoje društveni

odnosi unutar jedne države, koji institucionalni okvir je za to

potreban, ko je nosilac promjena i glavni akter i konačno, čemu

se teži stvaranjem države.

Materijalno se odnosi na prirodne resurse, proizvodnu struk-

turu, demografiju i sve čime države danas sebi garantuju samo-

dovoljnost43. Odnos države i društva u ovom slučaju je kom-

pleksan: mi smo i dalje materijalno društvo koje nedovoljno

cijeni post-materijalne vrijednosti i prednost daje novcu, kapi-

talu. Zato je opstanak crnogorske ekološke države (vode, zemlje

i vazduha) danas pod hipotekom naše gramzivosti i pohlepe. Ta-

kođe, društvo i država koje se sve vise oslanjaju na sektor usluga

ne vodeći računa o realnoj ekonomiji mogli bi lako da dovedu

u pitanje svoj opstanak.

41

Međunarodni odnosi su nesumnjivo obilježeni razmjenom i pozajmlji-

vanjem dobrih liberalnih i demokratskih praksi i podsticaj međunarodne

organizacije posebno u post-konfliktnim društvima ne treba doživljavati

kao narušavanje nepovrjedivosti suvereniteta. Posebno mjesto valja ostaviti

Evropskoj uniji koja svojim politikama uslovljavanja legitimno preispituje

spremnost države za članstvo u uređenom naddržavnom pravnom poretku.

42

Ova podjela umnogome inspirisana je Aristotelovom teorijom uzroka i

autor je u ovom kontekstu smatra primjerenom za cjelovit pristup pojmu

savremene države i njene suštine.

43

Država je, za markstističku teoriju, društvena kategorija nastala na određe-

nom stepenu razvoja proizvodnih snaga i društvene podele rada.

5 0

S A G L A S J A / P o r e d a k

Institucionalni poredak takođe govori o odnosu države i druš-

tva. Institucije su forma, perpetuirane matrice koje garantuju

protok sveopšte društvenosti. Institucije nisu zaživjele u Crnoj

Gori: ne samo inokosni već i kolektivni državni organi i institu-

cije obilježeni su kultom ličnosti. Institucije moraju funkcioni-

sati van partijskih i ličnih okvira. Institucije su generator jednog

poretka i garant njegovog opstanka. „Bracka“ i ortačka politika,

korupcija i nepotizam pokazatelji su nezrelosti društva i obez-

vrjeđenja institucija kao temelja pravne države.

Akteri su ključni element državnog razvoja. Prosta je i velika

mudrost s početka da je država stvorena za čovjeka, a ne čovjek

za državu. Akteri su političke partije, državni službenici, vjerske

ustanove, organizacije civilnog društva i svi građani Crne Gore.

No iz nastupa političkih partija i državnih službenika uočava se

da akteri još nijesu dorasli izazovima sa kojima se suočava jedna

moderna demokratska država. Etika odgovornosti umjesto eti-

ke namjera, koje čovjek koji djela praktički u javnom prostoru

mora da snosi za svoje riječi i djela.44 Od akademika i poslanika,

partijskih poslenika, do učesnika skupova i manifestacija, svi

smo odgovorni za izgovorenu riječ i učinjeno djelo te posljedice

koje iz njih proizlaze.

Konačno, država se odlikuje svojim normativnim usmje-

renjem kao važnim elementom ustavnog i političkog identite-

ta. Tu leži odgovor na pitanje koja je svrha države, čemu ona

44

„Mora nam biti jasno da svo etički orijentirano djelovanje može stajati pod

dvije međusobno temeljno različite, nerješivo suprotstavljene maksime:

ono može biti orijentirano prema «etici uvjerenja» ili «etici odgovornosti.

Time nije rečeno daje etika uvjerenja identična neodgovornosti, a etika od-

govornosti nepostojanju uvjerenja. O tome naravno nema ni govora. No

poput ponora je velika suprotnost koja dijeli djelovanje prema maksimi

etike uvjerenja. Ili religiozno rečeno: ‘Kršćanin postupa ispravno, a uspjeh

prepušta Bogu’ ili djelovanje prema maksimi etike odgovornosti: to da

čovjek za (predvidive) posljedice svoga djelovanja mora sam odgovarati.“

(Maks Weber, Politika kao poziv, Jasenski i Turk, 2013, 205.)

5 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

treba da služi? Država je, ergo, taj domet političkog, svojevrsna

pretpostavka građanstva i ključnih ideala društvenosti: slobode,

jednakosti i pravde.

Cijela prirodnopravna ljudskopravaška filosofija ostaje ni-

jema pred prostim nalazom Hane Arent: građanstvo kao privat-

no-javna veza pojedinca i države garant je svih njegovih prava,

bez građanstva njegovo mišljenje nema značaj a radnje učin-

kovitost45. Arent govori o postojanju prava da se ima pravo, a to

pravo je ništa drugo do građanstvo, pripadanje državi i poretku.

Država je okvir u kome su prava i slobode mogući. Premda bi

anarhističke i libertarijanske teorije imale primjedbu, istorijsko

iskustvo ne pokazuje boljeg garanta građanskih prava od nacio-

nalne države. Suverenost i državotvornost je esencija ostvarenja

ljudskih prava. Ovo pravo Crna Gora danas negira velikom bro-

ju izbjeglih i raseljenih lica za koja su se u međuvremenu stekli

pravni i suštinski uslovi za prijem u državljanstvo. Crnogorski

Vračani čekali su više od dvadeset godina da država prizna nji-

hov status građana. Istovremeno građanstvo, tu najveću čast

antičkih vremena država arbitrarno dodjeljuje kroz svojevrsna

ekonomska državljanstva.

Nacionalna sloboda mora voditi ka republikanskoj slobodi

građanina, a ova potonja ka neslućenim prostorima slobode

kao sveukupnosti čovjekovog bića. Za Kanta, sloboda je poput

besmrtnosti i Boga, antinomija uma, osnovno metafizičko i eg-

zistencijalno pitanje. Na tom tragu liberali će slobodu vidjeti

kao osnovni princip života. Liberalni principi slobode osvojili

su stranice knjiga mnogo prije nego što je pojedinac, na krilima

ljudskopravaške ideje i novog poretka, osvojio prostore savre-

menog međunarodnog prava. U političkoj povijesti Crne Gore

stoje samo velike ideje i ideologije, metapriče i mitski diskursi.

45

Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, San Diego, New York,London,

Harcourt,1968, 296

5 2

S A G L A S J A / P o r e d a k

Šta je sa cijelim kosmosom mikrokosmosa, čovjeka koji brani

svijet i život od kolonizacije moći i novca (Habermas)? Sloboda

nije samo sloboda u okvirima nacije, sloboda je skoro beskrajno

polje čovjekovog djelanja ograničeno samo jednako skoro be-

skrajnim poljem drugih ljudi. Ustav je povelja slobode, u njoj

čovjek u ostvaruje svoje priznanje kao jednak i slobodan. Uosta-

lom, suverenost možemo razumjeti i kao polje slobode svakog

građanina i građanke da, oslobađajući se stega države i drugih

pojedinaca, ostvari svoju koncepciju dobrog života.

Jednakost je mijenjala diskursno značenje u nas. Najčešće,

ona se shvatala kao imovinska jednakost. Ta definicija ustoliče-

na je socijalizmom i njegovo socijalnom uravnilovkom. Fran-

cuski égalité je u stočarsko-agrarnom feudalnom društvu koje

je ušlo u modernitet dobilo samo jedno značenje. No, nama je

ipak važnija isonomia- jednakost pred zakonom, taj ideal antič-

kog građanina. Dakako ne Spartanca, ali svakako Atinjanina.

Jednakost imovine i kolektivizam opasni su po slobodu, znali su

to Atinjani prije Loka i Fridmana. Dakle, jednaki pred zakonom,

bez obzira koju funkciju obavljali, u kojoj partiji bili ili kojeg

imovinskog stanja bili. Siromašno društvo kakvo je crnogor-

sko prirodno ima lijeva skretanja, ali u uslovima nepostojanja

pravne države ona lako mogu postati po državu pogubna. Zato

slobodu i jednakost pred zakonom treba staviti ispred egalitar-

nih težnji koje prosto nijesu u prirodi čovjeka. Kako bi se taj

liberalni san ostvario ne smije se sa praktičkog uma smetnuti

najbožanskija vrlina društvenog poretka: pravda.

U svom kapitalnom djelu Teorija pravde Džon Rols obrazlaže

da pravda predstavlja svojevrsno ukrštanje nekad oprečnih ide-

ala slobode i jednakosti. Liberalnim principima dao je prednost

u odnosu na egalitarne, ali je ipak držao da nejednake ekonom-

ske politike kojima se raspodjeljuje višak dobara moraju biti

takve da donose najviše onima na najnižoj društvenoj ljestvici.

Tranziciono crnogorsko društvo je po Rolsovim kriterijumima

5 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

duboko nepravedno: u prvobitnoj akumulaciji kapitala oteta

društvena svojina dala je jednoj manjini prednost, država po-

maže banke i investitore, oni na ivici siromaštva su neprevodivi

na neoliberalnu računicu.

Palimpsest nepravde u Crnoj Gori je složeniji: u povijesnim

slojevima ispisanim zločinima prošlosti ispisuju se i nepočinstva

današnjih46. Tranziciona pravda postavljaće i dalje pred nama

„nerazrješiva“ pitanja prošlosti i politici redistribucije parira po-

litikom priznanja određenih društvenih grupa.

Za Platona je pravda osnovna društvena vrijednost, uteme-

ljiti državu na nepravdi je pogubno. Odnos prema vodi, zemlji

i vazduhu, gluvoća za alternativne izvore energije i problem

otpada u Crnoj Gori nagovještavaju i nepravdu prema generaci-

jama koje dolaze. Ako smo i suvereni da o ovom parčetu zemlje

odlučujemo kako nam milo, lišava li nas to svake odgovornosti

da životnu sredinu u kojoj se čovjek može zdravo i stvaralački

razvijati sačuvati za potomke makar dijelom kako su nam je

ostavili preci? Međugeneracijska pravda je još jedna neosviješće-

na kategorija u svjetonazoru crnogorskog građanina koju svijet

već uveliko promišlja.

Kako posložiti osnovne normativne koordinate države? Šta

državi i njenim građanima daje sigurnost? Zakoni. Ruso je rekao

da u promišljanju društvenosti treba uzeti čovjeka kakav jeste,

a zakone kakvi mogu da budu. Najviša tekovina države jeste

pravna država u vidu vladavine prava i sistema institucija koji

toj tekovini mogu obezbijediti postojanost i trajnost. Platon je

zakonima dao primat uvidjevši da su i najbolji među najbolji-

ma skloni kvarenju. Pravo kao neutralni medijum komunikacije

mora biti garant funkcionisanja cijelog sistema. Umjesto nacija,

46

Prema podacima iz 2009. godine UNDPa: u Crnoj Gori oko 11 odsto sta-

novništva živi ispod granice siromaštva. To znači da dnevno troše manje

od jednog dolara. Deset odsto najbogatijih troši 18 puta više od deset odsto

najsiromašnijih, pokazuje nalaz UNDP-a.

5 4

S A G L A S J A / P o r e d a k

etniciteta ili bilo kojeg drugog partikularnog kulturnog obrasca

u središte patriotske lojalnosti treba postaviti osnovne principe

pravne države i pravila na kojima se ona zasniva.

U crnogorskom kontekstu praviti analitičku razliku između

kategorija države i društva važno je kako se problemi utemelje-

ni u ovim kategorijama ne bi pogrešno definisali i razumjeli.

Civilno društvo u Crnoj Gori razvija se po svojim principima i

nekada je slabljenje države uslovljavalo njegovo jačanje i obrnu-

to. Pogubna i rušilačka ratna nacionalistička politika države iz

devedesetih godina stvarala je u Crnoj Gori antiratne građanske

pokrete kao nukleusa iz kojeg se kasnije razvijala složena mreža

nevladinih organizacija.

U uslovima slobode, različitost pojedinaca je neumitna.

Država nastaje u pluralitetu sukobljenih interesa, svjetonazora

i vidova života. Različitost nosilaca interesa i samih interesa

uslovila je postojanje zajedničke tačke djelanja kako bi osnovne

društvene funkcije bile ostvarene. Moderna Crna Gora nastala

je u prevladavanju plemenskih nesuglasica, kroz Opšti crno-

gorski zbor, sudove i zakonike, vladičanske anateme. Složeno

društvo današnjice podrazumijeva i prostore slobode van dr-

žavnog i političkog47. Treba miriti ove nekad zavađane prostore

slobode. Građansko društvo je prostor komunikacije između

47

Za antičkog čovjeka sloboda je bila vezana za sferu političkog i ovo će

načelo prihvatiti republikanski orjentisani mislioci. Bendžamin Konstan

u besjedi iz 1819. O slobodi starih u poređenju sa slobodom modernih

naroda u sličnom duhu govori o političkoj slobodi antičkih Grka i Rimlja-

na te građanskoj slobodi modernih naroda. Isajia Berlin, u svom eseju iz

1958 Dva koncepta slobode govori o pozitivnoj i negativnoj slobodi kao

slobodi za (djelanje, samousavršavanje) i slobodi od (prepreka i zabrana).

Istorijski u Crnoj Gori su se razvijala oba koncepta ali negativna sloboda

nije nikada u nas dosegla nivoe te slobode u razvijenom demokratskom

svijetu. Hipotetičko istorijsko objašnjene bi valjalo tražiti u nepostojanju

razvijenog koncepta svojine, kao preduslova „slobode modernih naroda“.

5 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

naših privatnih interesa i svjetonazora i naših nastojanja kao

jedinstvene političke zajednice oličene u državi.

Crnogorsko građansko društvo moglo bi se odrediti kao

polovično (asimetrično) jer se razvilo samo na nivou institucija.

Građansko društvo kao kritička javna sfera još uvijek se nije za-

metnulo. Veliki dio odgovornosti je i na medijima, uključujući

i javni servis, koji umjesto da budu četvrta vlast i „sedma sila“,

bivaju eksponentima privatnih i partikularnih interesa pojedi-

naca i političkih partija. Država mora obezbijediti nezavisnost

medija, zvučaće paradoksalno: stvorivši im za to adekvatne

uslove.

Deset godina obnovljene suverenosti samo je stoti dio mi-

lenijumskog trajanja crnogorske državnosti. Država je mijenjala

svoje oblike, uređenja i vladare, vladare različitih vjerskih i naci-

onalnih uvjerenja, dinastija, ali i samo društvo je sazrijevalo od

plemenski organizovanih grupa do jedne multikulturne građan-

ske zajednice. Šta je svrha države danas?

Pitanje pravne države i vladavine prava48 možemo anali-

zirati i u odnosu između države i građanskog društva. Pitanje

je gdje leži legitimitet u ime kojeg država može da upotrebom

monopola moći garantuje primjenu prava. U čemu je suština

tih prava? Obnovom nezavisnosti građani Crne Gore izborili su

se za prvi princip, počelo sveukupne političke povijesti Zapa-

da: suverenitet, sposobnost da odlučuju o sopstvenoj političkoj

48

Pojmovi pravne države i vladavine prava imaju različito značenje i dolaze iz različitih političkih tradicija. Tradicija koncepta pravne države (Rechtsstaat) vezuje se za njemačku pravnu nauku, i po svojoj prirodi je etatistič-

ki. Koncept vladavina prava engleskog je porijekla, a srž nalazi u „pojmu

konstitucionalizma, kao teorije i prakse vlasti ograničene pravom ( rule or

supremacy of law)“ v. Ljubomir Tadić, Metamorfoze pravne države, u Pravna

država, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, Beograd, 1991.

Crna Gora ima zadatak da u predstojećem period ojačava pravnu državu

i istovremeno ograničava njenu moć vladavinom prava. Čini se da je ovo

paradoks u kojem se nalaze sve zemlje demokratske konsolidacije.

5 6

S A G L A S J A / P o r e d a k

stvarnosti. Spolja gledano, suverenitet je samorazumljiva ho-

mogena kategorija. Na unutrašnjem planu, gledano očima sa-

vremene političke teorije, stvar je usložnjena.

Suverenitet pripada građanima, svima ponaosob i svima

kao jednom aktivnom političkom entitetu. Već tu naslućujemo

unutrašnju suprotstavljenost (ili dijalektiku) principa suvereno-

sti koji je između liberalizma i republikanizma, ljudskih prava i

demokratije, pojedinca i zajednice. Kako Habermas objašnjava

svojom tezom o saporijeklu ( co-originality) ljudskih prava i de-

mokratske suverenosti: oba nastaju konstituisanjem osnovnih

principa jedne političke zajednice, jedno uslovljava drugo, dija-

lektički se prožima i bez drugog ne postoji49. Ulazeći u političku

zajednicu mi joj svojim pravnim subjektivitetom kroz institu-

cije dajemo svojstva suvereniteta. Što bi to značilo u kontek-

stu Crne Gore? Prije svega, da se demokratski osvojen prostor

slobode sada postavlja slobodama svih građana, da suverenitet

zajednice valja iznova legitimisati sad ne samo kolektivnom de-

mokratskom voljom, nego i sposobnošću da se pravima građana

da pun smisao i značenje. Ljudska prava i slobode i dalje nisu

dobili značenje koje im pripada. Ako je prva dekada crnogorske

samobitnosti potrošena na konsolidaciju pravne države uz na-

vedene nedostatke, onda dolazeća decenija mora biti posvećena

ostvarenju vladavine prava, osvajanju prostora slobode za koji

su ljudska i manjinska prava jedini mogući okvir.

Voditi odgovornu državničku politiku u vremenu promjen-

ljive polarnosti međunarodnih odnosa znači postaviti najviše

političke ciljeve shodno svojoj realnoj moći. Evro-atlantske

integracije ne smiju biti samo bijeg iz jedne sfere uticaja ka

marionetskom članstvu u naddržavnim organizacijama. Ipak,

suverenost 21. vijeka nije vestfalska, bodenovska suverenost.

49

Jurgen Habermas, Between facts and norms: contributions to a discourse theory

of law and democracy, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1996.

5 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Problemi sadašnjice svijeta u kojem živimo rješavaju se nekad

isključivo multilateralno, jer svojim obimom prevazilaze okvire

nacionalne države. Ne treba zaboraviti da su određeni modaliteti

spoljnopolitičke orijentacije istorijski isprobavani50, ali danas se

moraju pronaći novi putevi u međunarodnim odnosima. Crna

Gora prvi put pokazuje jasnu namjeru da sebe geostrateški i nor-

mativno podredi zapadnoj vrjednosnoj matrici i ovaj istorijski

diskontinuitet je pun izazova, ali i otvara bezbroj mogućnosti.

Izazovi suverenosti dolaze i od strane velikih korporacija i

međunarodnih kompanija. Neoliberalni pohod istih na tranzi-

cioni poslovni prostor Crne Gore donio je ekonomski rast ali i

brojne izazove. Radna i druga prava građana u nas podređena su

neoliberalnoj paradigmi koja je nekritički prihvaćena kao odgo-

vor na izazove tranzicije. Tekovine socijalističke verzije društva

blagostanja u kojem je Crna Gora ostvarila značajan privredni

napredak danas padaju pred „minimalnom državom“. Valja biti

kompetitivan jer to dinamika međunarodnih tokova kapitala

nalaže, ali je pitanje po koju cijenu.

Spoljnopolitički izazovi Crne Gore ogledaju se u i njenoj

sposobnosti da sačuva dobrosusjedske odnose u regionu i bude

uzor evropskih integracija. Atlantske integracije Crne Gore treba

da budu pokazatelj njenog ideološkog i vrjednosnog orijentira u

savremenom trenutku, ali nikako izgovor za ponavljanje hladno-

ratovskog manihejstva. U svijet koji se brzom dinamikom regio-

nalizuje, regionalni lideri poput Brazila i Indije ukazuju da svijet

više nije podijeljen na dva pola. Novoj složenosti međunarodnih

odnosa treba pristupiti u simfoniji sa politikom Evropske unije

dajući svoj konstruktivan doprinos iznalaženju najrazboritijih

rješenja. Izbjeglička kriza pokazala je da balkanske zemlje mogu

50

Navedimo samo tri distinktne koncepcije suvereniteta (unutrašnji i spo-

ljašnji) u modernoj istoriji Crne Gore: vezanost za Rusiju i ideja sabornosti

(Petar I Petrović), okrenutost Zapadu uz autoritarnu državu (Knjaz Danilo),

vođstvo u regionu i jaka centralistički uređenja država (Kralj Nikola).

5 8

S A G L A S J A / P o r e d a k

imati ključnu ulogu u rješavanju nekih gorućih problema Evrop-

ske unije. Svijest o odgovornosti u međunarodnom kontekstu

jeste dio političke kulture koju građani Crne Gore treba da usvoje.

Pristupanjem Evropskoj uniji bićemo suočeni i odlučivaćemo o

važnim socijalnim, ekonomskim i političkim problemima cijelog

kontinenta. Konačno, evro-atlantske integracije, principi na koji-

ma počivaju Evropska unija i Sjeverno-atlantski savez, garant su

dugovječnosti crnogorske samobitnosti.

Država, dakle mora biti koncipirana kao manifestacija svo-

jevrsne opšte volje (Ruso), shvaćene kao ujedinjavanje i tran-

sformacija ličnog i partikularnog. Opštost države i principa na

kojima se ona bazira garant su legitimnosti i trajanja poretka.

Civilno društvo je garant da taj proces ne dobije totalitarne,

jakobinske obrise i ne dozvoli da se demokratska volja građana

Crne Gore pretvori u razne oblike tiranije većine.

Tri svjetonazora društvenosti: kulturni, nacionalni i politički

Prvi korak prema uništenju jednoga

naroda je brisanje njegovog pamćenja

Šlesinger

Kulturni, nacionalni i politički činioci crnogorskog identiteta pre-

pliću se u savremenom trenutku noseći sa sobom cijelo istorijsko

breme, arheologiju semantike koja se poput patine, na ramu sta-

re slike, skupljala na kaleidoskopu kroz koji građanin Crne Gore

danas razmatra osnovna pitanja svoje društvenosti. Crnogorska

kulturna matrica starija je od milenijuma. Njeno državotvorno

iskustvo je hiljadugodišnje, a traganje za crnogorskim nacional-

nim identitetom kao „zamišljene zajednice“ nije moglo trajati

duže od dva vijeka, ergo od nastanka nacionalizma kao društvene

5 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

matrice samorazumijevanja evropskih država i nove legitimacije

političkog u vremenu krize apsolutističkih monarhija51.

Kulturno, nacionalno i političko imaju svoju dinamiku i

svaki je sačinjen od različitih normativnih i semantičkih polja.

Premda imaju svoje istorijsko trajanje, ove pojmove valja ra-

zumijevati u konstelaciji savremenih fenomena: globalizacije,

pluralnih društava, pravne države, ljudskih prava, međunarod-

nih saveza i organizacija, sigurnosnih izazova. Ključno pitanje

je gdje se u trouglu kulturnog, nacionalnog i političkog ispisuju

obrisi države? Odredimo karakteristike ovih koordinata crnogor-

ske društvenosti u njihovoj sinhronijsko-dijahronijskoj prizmi52.

Gledajući kulturnu dimenziju, prvo što zapažamo je da je

Crna Gora u svom nastajanju kao moderna evropska država

određena spojem mediteranske kulture srednjovjekovnih grado-

va i plemenskom kontinentalnom kulturom. Zatim, Crna Gora

je višekonfesionalno društvo, kuća različitih nacionalnih grupa.

Religijski, etnički i nacionalni pluralitet osvajanjem teritorija

nakon Veljeg rata zamijeniće homogeni epsko-patrijarhalni kod

crnogorske kulture. Multikulturalizam je danas osnovna odred-

nica crnogorskog kulturnog miljea, a pored istorijskog razlog

tome je i osvajanje javnog i naučnog diskursa od strane teorija

multikulturnog građanstva.

Društveni multikulturalizam, kao stanje kulturne različitosti,

ne treba pretvoriti u politički multikulturalizam, kao normativ-

no uređenje političkog poretka. Na taj način bismo u kulturno

51

Ovakav koncept nacionalizma, kao tekovine 19 vijeka, koji ovdje zastu-

pam, prihvataju socijalno konstruktivističke i funkcionalističke teorije

koje objašnjavaju nacionalizam kao zamišljenu realnost sa jasno određe-

nom (legitimacijskom i mobilizacijskom) društvenom funkcijom.

52

Govoreći o kategorijama prošlog i sadašnjeg autor je najbliži francuskoj

novoj istoriji autora Anala koja proučavanje istorije vidi kao otvoreni raz-

govor savremenika sa prošlošću u kojem je nemoguće izbjegnuti fuziju

vrjednosnih i epistemoloških matrica savremenog i prošlog.

6 0

S A G L A S J A / P o r e d a k

pluralnom društvu nametnuli identitete i u kontekstu duge istori-

je tolerancije, ali i strašnih zločina, kulturne obrasce suprotstavili

u političkoj areni. Umjesto partikularizacije političkog prostora

i opšteg dobra važno je pronaći modele koji će dovoditi u sklad

kulturnu različitost i stvarati prostor za dijalog. Ideja crnogorske

državnosti na referendumu iz 2006. godine za svoje nosioce ima-

la je, pored crnogorskog, pripadnike većine manjinskih naroda i

u tome se ogleda veliki potencijal legitimacije političkog poretka,

a to je jedan od ključnih izazova savremenih demokratija.

Postmoderni koncept kulture doživljava kulturu kao dio sva-

kodnevice, kontradiktorno polje introspekcije i dijaloga. Odnos

političkog i kulturnog ogleda se u ulozi države. Država postavlja

institucionalne okvire kulturne emancipacije. Socijalistička Jugo-

slavija prepoznavala je važnost svestrane i svima dostupne kultur-

ne produkcije u stvaranju novog državnog poretka ali i određenog

tipa građanstva. I Crna Gora danas ustavnim i zakonskim okvirom

prepoznaje značaj kulture, te odlučnim finansiranjem institucija

kulture i projekata koji se bave kulturnom baštinom. Međutim,

razvijeni pravni i institucionalni okvir, kao i izdašna novčana po-

drška i dalje ne garantuju da će kultura biti ono što treba da bude:

polje samorazumijevanja, riznica aleatorne semantike, kom-

pleksni sistem paradigmi života. Hiljadugodišnju kulturu ovog

prostora treba iznova istraživati, čuvati od nestanka i zaborava,

digitalizovati za buduće generacije. Kultura mora naći svoj izraz

u svakodnevnom životu, ali i obrazovnom sistemu. Samo tako

hiljadu godina od smrti Jovana Vladimira njega nećemo tumačiti

u jednoobraznom nacionalnom ili konfesionalnom ključu, već u

cjelokupnosti univerzalnog značenja kojim istorijsko predanje o

ovom velikom čovjeku danas komunicira sa nama.

Državno je po definiciji opšte, nacionalno je uglavnom par-

tikularno, a kulturno je u određenim segmentima i univerzalno

– pripada cijelom čovječanstvu. Ipak, kultura je polje iz kojeg se

iščitavaju normativne smjernice nacionalnog, a politička kultura

6 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

kao specifični domen kulture važna je za ostvarenje državotvornih

projekata. Anegdota kaže da je Čerčil u vrijeme bombardovanja

Velike Britanije tokom Drugog svjetskog rata, na prijedlog da se

ukinu donacije za kulturu, upitao: „A šta ćemo mi onda braniti?“.

Čovjek koji je bio vizionar evropskog političkog i kulturnog kruga

razumio je pošast fašizma i važnost kulture za politički poredak.

Kultura se brani i u miru. Bitka da se ne naruši sklad prirode i ar-

hitektonskog umijeća Kane Radović izgradnjom oblakodera kraj

čuvenog hotela „Podgorica“ slika je mnogobrojnih izazova za oču-

vanje kulturnog identiteta u vremenu „neukroćenog kapitalizma“.

Nacionalno je kod nas često prepreka za tumačenje kulture

u svom trajanju, pa se neprihvatljivi sadržaji brišu iz istorijskog

sjećanja. Nacionalno pitanje bliže je konceptu političkog, u ovom

slučaju ne kao državnog (opšteg) nego kao agonističkog koncepta

demokratije53. I sama ideja nacionalne države polazi od toga da je

postojanje nacije kao zamišljene nacije preduslov političkog op-

stanka same zajednice. Legitimacija i solidarnost kao neophodna

pretpostavka države blagostanja, u tumačenju teoretičara naciona-

lizma, nemogući su bez kohezivne sile kojom nacija opskrbljuje

svoje pripadnike. Za Crnogorce je bitno da silom izbrisanu povijest

crnogorske nacionalne tradicije danas čitaju neostrašćeno i bez

želje za balkanskim revanšizmom. Premda je istorijsku nepravdu

obezvrjeđivanja crnogorske nacije važno ispraviti ulaganjem u izu-

čavanje i rasvjetljivanje pitanja od važnosti za crnogorsku naciju54,

53

Teoretičari agonističkog koncepta demokratije (Laklau i Muf), suprotno de-

liberativistima, smatraju da se pozitivni demokratski učinci ostvaraju ka-

nalisanjem konflikata i sučeljavanja u političkoj areni, a ne iznalaženjem

konsenzusa (Habermas, Rols). Ne dajući ni jednom pristupu demokratiji za

pravo čini se da je u Crnoj Gori legitimno govoriti o određenim pitanjima

kao poljima borbe (modeli ekonomskog razvoja, političke reforme) dok

određena pitanja moraju biti bazirana na društvenom konsenzusu (opšti

spoljnopolitički pravac, ustavni poredak).

54

U teoriji figuriraju dva istorijska modela nacije: etnički (njemački) i po-

litički (francuski). Prvi je baziran na krvi i porijeklu, drugi na pripadanju

6 2

S A G L A S J A / P o r e d a k

kao istorijsko-kulturološkog fenomena, nacionalizam ne može biti

održiva politika nijednog pluralnog demokratskog društva.

Ključno političko teorijsko pitanje za budućnost crnogorske

državnosti je odnos prema politici i političkom. Ključ je u iznala-

ženju novih i prevladavanju postojećih nasljeđenih koncepcija

političkog. Istorija Crne Gore XX vijeka ispunjena je dubokom

podjelom na bjelaše i zelenaše, na crne i crvene, staljiniste i tito-

iste, suvereniste i unitariste. Koncept političkog u nas ne može

se bolje objasniti nego mišlju Karla Šmita55. Za Šmita koncept

države podrazumijeva koncept političkog. Kao i druge binarne

opozicije, ali suštinski različito, prijatelj – neprijatelj osnovna

je dihotomija po kojoj se formira koncept političkog. Zajednica

ima svoje postojanje prije svog pravnog okvira dok god postoji

svijest o zajedničkom identitetu jakom dovoljno da motiviše

svoje članove da se bore i daju život za zajednicu. Političko je,

dakle, polje egzistencijalne borbe. Svako liberalno razvodnja-

vanje ove podjele, smatra Šmit, kroz afirmaciju individualnih

sloboda, dovodi u pitanje cijeli poredak56. Ovakav binarni i isk-

ljučujući koncept političkog bio je višestruko poguban za Crnu

Goru, a lažne identitetske podjele i danas stoje na putu njenoj

demokratizaciji i ekonomskom napretku.

Izvan politike i društva, smatra Aristotel, mogu opstajati

samo Bogovi i zvijeri. U Crnoj Gori više važi ono Makijavelije-

vo: da bi se čovjek bavio politikom on mora biti „pola čovjek, a

istoj političkoj zajednici. U istoriji Balkana etnički modeli su se pokazali

kao nedovoljno legitimni da postanu okvirom građanske identifikacije i

rušilački prema samom poretku. Crnogorskom nezavisnošću stekli su se

uslovi za ponovno građenje političkog koncepta nacije u nas.

55

U svom eseju Politička teologija (1922) Šmit zanimljivo definiše suverena,

kao onog ko odlučuje o stanju vanrednosti (izuzetka) u odnosu na posto-

jeću ustavnu i zakonsku shemu u momentima od javnog interesa. Suveren

ukida, dakle, pravni poredak i tako manifestuje svoju suverenost.

56

v. Carl Schmitt, „Pojam političkog“, u Politički spisi, Politička kultura, Za-

greb, 2007.

6 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

pola zvijer“. Političko nije i ne bi trebalo da bude sfera prijatelja

i neprijatelja koji su jednom dati za svagda i sa kojima je pitanje

uvijek biti ili ne biti, mi ili oni, kako je to vidio Šmit. Političko

nije plemensko, niti derivate plemenskog: mafijaško, porodič-

no ili kumovsko. Političko ne smije biti palanačko niti ortačko.

Političko nije partijsko, opravdan je bio strah otaca američke

države da će partije zamagliti opštedruštveni interes. Političko

treba da bude polje deliberacije, prostor gdje artikulišemo svoje

usaglašavajući ih sa drugim vizijama društvenog. Politika bi tre-

balo biti polje slobode jer pripada svima.

Politička kultura straha

Ljudi se u stvari boje, zato su surovi. Napad

je odbrana koju naređuje opreznost, i tako

nema lijeka surovosti, jer nema lijeka ljudskoj

nesigurnosti.

M. Selimović, Tvrđava

Premda je monokauzalitet u društvenim naukama nemoguć,

čini se da je neke od problema u društvenom kaleidoskopu

Crne Gore moguće objasniti strahom. Pritom, strah ovdje valja

razumjeti ne samo kao ljudsku emociju, nego kao stanje duha

i političke kulture, podlogu cjelokupnog društvenog djelanja.

Strah je emocija i stanje inherentno svakom živom biću. Za

čovjeka strah je motivator i podsticaj, ali i često uzrok njegove

destrukcije i samouništenja. Strah kao konstitutivni element

političkog poretka vidjeli su mnogi politički mislioci.57 U svojoj

knjizi Geopolitika emocija francuski politikolog Dominik Moizi

57

v. e.g. Podunavac Milan, Keane John, Sparks Chris, Politika i strah, Politič-

ka kultura, Zagreb. 2008.

6 4

S A G L A S J A / P o r e d a k

postavlja teoriju po kojoj svijetom dominiraju tri emocije: nada,

poniženje i strah 58 . Čini se da bi u Moizijevoj kategorizaciji Crna Gora bila negdje u tranziciji: iz kulture poniženja devedesetih,

u novi milenijum je ušla kulturom straha i sada nakon decenije

samobitnosti shvata važnost kulture nade.

Strah opstanka

Glad i kamen (N. Lopičić) kao slika negdašnje crnogorske bije-

di i strah za opstanak, kako lični egzistencijalni tako i politički,

determinanta je moderne Crne Gore. Knjaz Nikola u želji da

se sačuvaju ratni dobici u Veljem ratu piše ruskom caru „ Ova

perspektiva jako me uznemirava, jer mi je iskustvo dokazalo da

Evropa ne želi povećanje Crne Gore i da bi ona htjela, ukoliko joj to

bude moguće, zatvoriti ne u našim brdima... Ja se usuđujem jedino

zamoliti Vaše Veličanstvo da dade Crnoj Gori jedan položaj, sa teri-

torijalne tačke gledišta, da postane jedna mala zemlja sposobna za

opstanak pomoću svojih sredstava...“ Danas, ipak, problem Crne

Gore je više u preraspodjeli viška društveno stvorenih dobara,

ali je strah od nemaštine u nas arhetipska i ogleda se u bezoč-

noj pohlepi.

Treba li Crna Gora da strahuje za svoj opstanak kao poli-

tička zajednica? Post-referendumsko partijsko i ideološko pre-

strojavanje donijelo je grupisanje na centru, te pomjeranje stra-

naka antisuverenističke desnice ka centru. Ta dinamika može

se označiti kao nastanak svojevrsnog konsenzusa o neupitnosti

crnogorske samobitnosti i odlična polazna tačka za rješavanje

krupnih problema crnogorske demokratije. Čini se da je poten-

cijal ovog državotvornog iskustva političkih aktera jedan od

najvrjednijih plodova dekade samobitnosti. Institucije moraju

58

Po njegovom viđenju, u Azijskim zemljama privrednog rasta vlada nada,

na nasleđem opterećenom Zapadu strah, a na Bliskom Istoku dominira

poniženje, kao osjećanje da se sopstveni život ne može uopšte kontrolisati.

Sve tri emocije su povezane sa samopouzdanjem.

6 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

da preuzmu očuvanje ustavnog poretka, a političke partije da

svoje programe usmjere na važna ekonomska i socijalna pita-

nja. Svako vraćanje na ovo pitanje neumitno raskopava stare

već prevaziđene razdore.

Strah od neporetka

Čovjek je društveno biće i svoju društvenost podređuje pravili-

ma zajedničkog života. Poredak nastaje kao strah od bezvlašća i

zakona prirodnog stanja u kojem „jači tlači“. Strah od neporetka

zapravo je strah od svijeta Lada Tajovića, „lelejske gore“, gdje je

sve podređeno bezakonju, a čovjek je čovjeku vuk. Za Hobsa je

strah od nesigurnosti uzrokom društvenog ugovora. Mafijaški

obračuni, postojanje različitih klanova koji imitiraju plemen-

sku strukturu a potčinjeni su jedino beščašću, uvijek nas iznova

suočavaju sa pitanjem da li je država sposobna da nam osigura

sigurnost kao osnovnu vrijednost.

Iracionalni strahovi inhibiraju promjene kao osnovni ele-

ment društvenog i svakog drugog napretka. Strah od potpunog

haosa stvara bespuće vječno istog i nepromjenjivog. Politika je

vještina mogućeg, a palete mogućeg su uvijek šire nego što nam

se na prvi pogled čini.

Strah od države

Suprotan strahu od neporetka, strah od države motivisan je dru-

gom krajnošću: organizovanosti društvenosti. Strah od premoći

države u nas fundiran je istorijskim iskustvom koje gotovo da

ne pamti slobodnu i pravno utemeljenu državnu formu. Uvijek

je država bila partikularitet, dinastijski, ideološki ili partijski.

Država se, umjesto kao prostor sabiranja naše partikularnosti

u opšteprihvatljivi modus vivendi, često doživljava kao supar-

nik. Plemenska prošlost Crnogoraca, poistovjećenje države sa

dinastijom, ideologijom ili partijom učinilo je nekima državu

neprijateljem.

6 6

S A G L A S J A / P o r e d a k

Suveren, kako tvrdi Agamben59, suverena moć od čovjeka

čini goli život, podređuje ga sebi i odlučuje o njegovoj smrti.

Hazarderska igra sa životom i smrti ratnohuškačkog režima

devedesetih godina neumitno potvrđuje ovu tezu i opravdava

strah nas njenih „podanika“ da nas država, bez naše saglasnosti,

a zarad izanđalih društvenih i nacionalnih projekata, može po-

novo uvući u „istoriju beščašća“.

Iz tog straha nastaju egoizam, cinizam, pohlepa koje per-

petuiraju strah od svega društvenog stvarajući neodgovornost

kao primarni oblik opšte asocijalnosti. Makijaveli je smatrao da

je sigurnije biti onaj koga se boje nego onaj koga se voli. Naši

vladari su istorijski dobro znali ovu maksimu real-politike. Jugo-

slovenska država uspjela je da sinhronizuje dvije oprečne (ili

možda komplementarne?) patriotske emocije. Zapadni svijet je

postavio normativni ideal države koji umjesto straha kao temelj

lojalnosti postavlja povjerenje. Država se u toj paradigmi ne

mora voljeti, ali se nje ne treba ni plašiti, posebno onda kada je

ona obuzdana vladavinom prava i kada su pravila utvrđena na

legitiman i demokratski način. Država je projekt koji se uvijek

mora usavršavati i nadograđivati, ali uvijek tako da se ne naruše

temeljni principi poretka.

Strah od Drugog i drugačijeg

Koncepcija političkog u Crnoj Gori XX vijeka obilježen je šmi-

tovskom formulom prijatelj – neprijatelj. U ovako uobličeno

političko uobličenom polju političke kulture, Drugi je egzisten-

cijalna prijetnja sa kojim nije moguće voditi dijalog ili zajednič-

ki donositi odluke.

Strah od Drugog u Crnoj Gori je jedna od velikih prepre-

ka multikulturnom društvu, međukonfesionalnoj toleranciji i

59

Agamben, Giorgio. Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. tr. Daniel

Heller-Roazen, Stanford University Press, Stanford, 1998

6 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

ljudskim pravima. Strah lako indukuje netrpeljivost i agresiju

i tako iznova stvara vrzino kolo straha. Danas ni Evropa nije

sigurna u to šta znači sloboda. U njoj, katkad i oni koji podižu

bodljikave ograde smatraju da time štite svoj poredak slobode.

Strah od varvara zavladao je kod onih koji su sami vjekovima

unazad bili smatrani varvarima. Poljski imigranti u Velikoj Brita-

niji najveći su protivnici liberalne imigracione politike. Naivno

je vjerovao Ruso da je samilost u osnovi ljudskoj djelanja. Strah

od drugog nije samo strah da će nam odnijeti materijalno, već

se govori i o identitetu kao prepreci da se integriše u društveni

poredak. Crna Gora mora danas sopstvene identitetske proble-

me rješavati u evropskom mozaiku kultura.

Drugačije može biti novo ili alohtono koje se bez razmišlja-

nja odbija, ali i staro i autohtono koje nikad nije osviješćeno.

Drugačije – to su mogući modaliteti društvenog i političkog,

alternativne vizije stvarnosti. Kultura palanke stvara strah od

svega što može da poljulja rutinizirani život, plemenski stil i

trijumf kolektiviteta60.

Umjesto zaključka: politička kultura nade

Meni je dovoljno samo da gledam vatru,

ona je kao nešto živo - jedina živa snaga

koja nam je još uvijek ostala vjerna i

samo dimom može da nas izda.

M. Lalić, Lelejska gora

Problem crnogorske državnosti je u činjenici da se ona nije uspo-

stavila „kao objektivirana opštost“. Samo tada principi jednako-

sti, slobode i pravde kao njihovog vektora mogu biti uvjerljivim

društvenim idealima. Taj problem stvara legitimacijske probleme

60

v. Radomir Konstantinović, Filosofija palanke, Nolit, Beograd, 1981.

6 8

S A G L A S J A / P o r e d a k

i posredno dovodi cjelokupni poredak u pitanje. Građansko druš-

tvo treba njegovati ne samo kao institucionalni okvir već kao jaku

branu od etatizma i važan put za društveno traganje za slobodom.

Država je najbolji arbitar naših nesuglasica, ali mora prona-

ći načine svoje stalne institucionalne legitimacije. Najviše što se

od države može očekivati je da ona bude pravna, kako bi u nje-

govoj dosljednoj primjeni vratila povjerenje običnog čovjeka.

Ipak, u političkom se ne iscrpljuju svekolike mogućnosti

slobode. Cjelokupna društvenost u Crnoj Gori može se tumačiti

kroz tri paradigme: kulturnu, nacionalnu i političku. Principe

slobode treba tražiti kroz kulturološke matrice multikulturnog

društva i podsticati modele koje vrednuju kritiku, odvažnost i

razumijevanje. U istom ključu valja razumjeti i nacionalnu pa-

radigmu, smjestiti je u širi kulturalni kontekst i učiniti je komu-

nikativnom i otvorenom za druge. Najzad, političko kao odnos

prijatelj-neprijatelj treba zamijeniti konceptima politike koji

ostavljaju prostor za konfrontaciju, ali i kompromis.

Važan uzročnik petrifikovanog koncepta politike, te nedruš-

tvenog ponašanja koje ispoljavamo prema državi i jedni prema

drugima je strah. Strah u nas se manifestuje u tri oblika: kao strah

od neporetka, strah od države i strah od drugosti. Strah inhibira

inovativnost, kreativnost, otvorenost i mogućnost za napredak.

Zato je važno u vremenu suverenosti, kao potvrde odgovornosti

za sopstvenu sudbinu, kraško beznađe lelejskih gora zamijeniti

uvjerenjem da svijet i vijek nisu uvijek usud, te da ih možemo

i moramo mijenjati. Tako treba promišljati i tradiciju, koja nije

ništa drugo do uvezano pletivo povijesno izvojevenog napretka.

Politička kultura nade je uvjerenje da je bolja i drugačija

budućnost moguća i još bitnije, da budućnost zavisi najviše od

nas. No, ne treba misliti na nadu u nekom eshatološkom, bilo

hrišćanskom ili komunističkom smislu, kao svojevrsnu egzalta-

ciju kolektiviteta ka nekoj u budućnosti utvrđenoj tački. Radije,

nada je susret sa svakodnevicom uz otvorenost ka prošlom i

6 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

mogućem. Ta nada ima jedino smisla na nivou mikrokosmosa,

u svjetonazoru čovjeka, ali treba stvarati državu i društvo u koji-

ma pojedinac može da se nada. Nada je nepristajanje, ali nije sa-

njaranje. Nada je težnja da svakog dana damo najbolje od sebe

da Crna Gora postane „pristojno“ slobodno društvo jednakih

mogućnosti, a ne društvo zilotskog uvjerenja da svi moraju biti

isti ili satjerani u nečije koncepcije identiteta, istosti i slobode.

Ovaj ideal danas je nedostižan za mnogo starije i utemeljene

demokratije nego što je Crna Gora, ali je orijentir kojeg phrone-

sis savremenog crnogorskog društva ne smije izgubiti iz vida.

Sa nadom ne nestaje strah, ali život biva vrijednim življenja.

Uostalom, tamo gdje prestaje strah, tamo počinje sloboda.

7 0

DIO III

Konstitucionalizam

7 1

O ustavnom identitetu Crne Gore

“Knjaževina Crna Gora našljedna

je ustavna monarhija sa narodnijem

predstavništvom.“

Član 1. Ustava Crne Gore, 1905.

“Crna Gora je nezavisna i suverena

država, republikanskog oblika vladavine.

Crna Gora je građanska, demokratska,

ekološka i država socijalne pravde,

zasnovana na vladavini prava.

Član 1. Ustava Crne Gore, 2007.

Dekada nakon prvog ustava od obnove nezavisnosti i više od

vijeka prvog crnogorskog ustava (1905) je vremenska distanca

koja omogućava da pored nomotehničkih postavimo i suštinska

normativna pitanja crnogorskog ustavnog identiteta. Moderne

nacionalne države konstituišu se kao vrhovne suverenosti na

ograničenoj teritoriji. Uprkos eroziji vestfalijansko-bodenovskog

koncepta suvereniteta, države i dalje kroz svoj ustavno-pravni

poredak odlučujuće utiču na sveukupni politički, pravni i druš-

tveni život jedne zajednice.

Pravo sadržano u normama ustavnog karaktera ne normira

život u pojedinostima, ali postavlja principe kojima se rukovo-

de zakoni. Normativna snaga ustava je tako načelna, ali sve-

određujuća. Kao najviša društveno-ugovorna tvorevina, ustav

je, u svom idealnom obliku, rezultat političke deliberacije u

kojoj akteri iznose svoja prava, interese i identitete. Moć usta-

va, proistekla iz moći donosilaca koji joj garantuju legitimnost,

7 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

uobličava zatečene, ali i formira nove smjernice društveno-poli-

tičkog života jedne zajednice. Riječju, stvara identitet političke

zajednice: ustavni identitet. Društva koja prolaze kroz političku

i ekonomsku tranziciju vide ustav kao kamen temeljac budućeg

poretka kao najvišeg javnog dobra. U tom donošenju novih us-

tava, u odabiru nasljeđenih pravnih i političkih instituta, u pri-

mjeni uporedno-ustavnih rješenja, u ambicijama i vrjednosnim

težnjama ocrtava se samospoznaja jedne političke zajednice.

Ustavnost u vidu najvišeg pravnog akta jasnog teritorijal-

nog važenja, kao koncept ograničenja vlasti kroz garantovanje

prava i sloboda, organizaciju vlasti i poretka, u modernom smi-

slu nastaje sa Francuskom građanskom revolucijom. Procvat

ustavnosti u zapadnom svijetu sve do Velikog rata završiće se

njenim sunovratom kroz lijeve i desne totalitarizme. Danas,

uprkos vidnoj renesansi autoritarnih i populističkih modela

vlasti, ustavnost ostaje temeljna tačka samorazumijevanja svih

država svijeta. Modeli ustavnih identiteta, ipak, značajno se ra-

zlikuju. U radu će biti ponuđena jedna tipologija istorijskih i sa-

vremenih ustavnih modela balkanskih država među kojima one

danas, jednako kao i Crna Gora, biraju svoj ustavni identitet.

Ustavni identitet

Identiteti mogu biti individualni (lični) i kolektivni. Identitet je

psihološka i filosofska kategorija. Uključuje ontološki (pitanje

bića), epistemološki (kako se spoznaje identitet, kako subjekat

biva svjestan svog identiteta i razlike) ali i normativni element

(šta znači biti drugačiji, da li je u različitim mogućnostima iden-

titeta skrivena bolja, ispravnija verzija identiteta). Iako su razli-

čite koncepcije identiteta strukturno različite, pravljenje parale-

la među njima ponekad može biti korisno. Naravno, ovaj rad se

bavi specifičnim formama kolektivnih identiteta. Temeljna je,

7 4

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

svakako, razlika između nacionalnog i ustavnog identiteta. Iako

se ovi identiteti često prepliću i međusobno dopunjuju, važno

je analitički razgraničiti ova dva pojma. Nacionalni identitet je

širi pojam i odnosi se na ideju da je jedna zajednica (etnička ili

politička) specifična jer njeni pripadnici dijele tradiciju, kultu-

ru, teritoriju, jezik ili neku kombinaciju ovih kategorija. Nacio-

nalni identitet može biti oblik političkog identiteta kada se taj

osjećaj cjelovitosti odnosi na zajednicu koja dijeli jedinstveni

politički prostor (nacionalna država). Ipak, nacionalni identitet

može često da predstavlja izvanpolitičku kategoriju, suprotnu

ideji političkog.

Ustave treba shvatiti kao „zakon proizveden političkom

odlukom koji regulišu uspostavljanje i ostvarivanje političke

vladavine u okviru jedne političke zajednice“. Kao što Diter

Grim (Grimm) objašnjava, danas govorimo o normativnim, a

ne o empirijskim ustavima koji su postojali prije osamnaestog

stoljeća61. Građanske revolucije dovele su na svjetsku pozorni-

cu građanina, koji je, u duhu prosvjetiteljske misli i filozofije

racionalizma, vjerovao da se politička zajednica može stvoriti

umno, nezavisno ili uprkos tradiciji u kojoj je ukorijenjena62.

Stoga se u savremenim ustavima treba prvenstveno usredsrediti

na njihovu normativnu dimenziju i odrediti u kojoj se mjeri ta

normativna dimenzija slijedi u političkom odlučivanju. Ustavi

61

Grimm, D., „The constitution in the process of denationalization“, Con-

stellations, Volume 12, Issue 4, , December 2005, 447–463

62

No, nije otkrivanje prirodnih prava kao temelja slobode i jednakosti

modernog građanina bilo zasnovano na istim pretpostavkama. Ako je

za Francuze ovo otkrivanje prava bilo umno, kroz iskru prosvijećenosti,

za građane sjevernoameričkih kolonija ustav je bio samo pozitivacija već

osvojenih prava i sloboda. Habermas na ovu razliku upućuje u svom tekstu

„Prirodno pravo i revolucija“ iz 1963. Već tu se vidi razlika u shvatanja

etiologije ustava, odakle norme dolaze, koje ideja ustavnog identiteta

pokušava dijalektički da miri: norme jesu proizvod tradicije, ali isto tako

normiranjem novih principa stvaramo polja mogućnosti buduće tradicije.

7 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

su najviši pravni akti, koji definišu članstvo u političkoj zajedni-

ci, prava i obaveze, cjelokupnu koncepciju političke i političke

zajednice, ali i suverena: nosioca najviše političke moći.

Džejkobson (Jacobsohn) je ukazao da pitanje identiteta

ustavnog poretka ima duboke istorijske korijene. On citira treću

knjigu Aristotelove Politike u kojoj stoji: „Na bazi kojeg principa

možemo reći da je država zadržala svoj identitet ili, obrnuto,

da je izgubila svoj identitet i postala drukčija država?“, i njegov

odgovor da „Identitet polisa ne čine njegovi zidovi“63. Dakle,

nisu u pitanju zidovi, teritorija ili nužno etnicitet ili neko drugo

svojstvo građana koji čine polis, već principi, norme, vrijednosti

na koje se, dakle, ta politička zajednica oslanja. Prema Džej-

kobsonu:

Ustav stiče identitet kroz iskustvo. ... [...] taj identitet ne postoji

ni kao isključivi plod izuma, niti kao teškom patinom prekrivena srž

ugrađena u kulturu društva, koja traži da bude otkrivena. Identitet

nastaje dijaloški i predstavlja mješavinu političkih težnji i privrže-

nosti koje izražavaju prošlost nacije, kao i odlučnost onih unutar

društva koji traže ... da nadiđu tu prošlost64.

Ustavni identitet prilično je nov koncept u političkoj i prav-

noj teoriji. Rozenfeld identifikuje tri važna obilježja ustavnog

identiteta: a) činjenica postojanja određenog ustava, b) sadržaj

tog ustava, i c) kontekst u kojem taj ustav djeluje. Ustavi se, ra-

tione materiae, odnose na institucionalnu organizaciju politike i

zaštitu temeljnih prava. Ova dva segmenta su prisutna u gotovo

svim savremenim ustavima. Ipak, ustavni identitet nadilazi ovu

sadržajnu ravan. Kao što Rozenfeld objašnjava:

63

Jacobsohn, Constitutional Identity, Harvard University Press, 2010.

64

Ibidem.

7 6

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

Postavljene u svoje savremeno okruženje, koncepcije ustav-

nog identiteta kreću se od usredsređenja na stvarne značajke i

odredbe ustava - na primjer, uspostavlja li predsjednički ili parla-

mentarni sistem, jedinstvenu ili saveznu državu - na odnos izme-

đu ustava i kulture u kojoj djeluje, te na odnos između identiteta

ustava i drugih relevantnih identiteta, poput nacionalnog, vjer-

skog ili ideološkog identiteta.65

Konstitucionalizam zahtijeva da ustav definiše i ograniči

vlast, da prednost da poštovanju vladavine prava i zaštiti temelj-

nih prava, a upravo ta obilježja čine ustavni identitet različitim

od drugih oblika kolektivnih identiteta. Ipak, upravo zbog slič-

nog deklarativnog karaktera, ali i različite ustavne kulture savre-

menih demokratija, ustavni identiteti se razlikuju od ustava u

životu političke zajednice. Rozenfeld vidi ustavni identitet kao

rezultat negiranja, preuređenja i ponovnog uključivanja određe-

nih normativnih obilježja i kao čin raskidanja sa predustavnom

prošlošću. Drugim riječima, to je rezultat političkog stvaranja i

imaginacije koja oblikuje politički život zajednice.

Za Džejkobsona suštinska funkcija ustavnog identiteta je

da se bavi ustavnim disharmonijama. Ustavna neusklađenost

stvara potrebu za prilagođavanjem i suočavanjem s sukobima i

disonancama, a ustavni identitet mora biti dijaloški oblikovan s

ciljem nadvladavanja uzroka takve neusklađenosti66. Rozenfeld

dodaje da se takav ustavni identitet mora istovremeno razliko-

vati od svih ostalih relevantnih ranijih i izvan - konstitutivnih

identiteta, uz očuvanje ili reinkorporiranje dovoljno elementa

potonjih kako bi se osiguralo neophodno prihvatanje ustavnog

65

Rosenfeld, „Constitutional Identity.“ Oxford Handbooks Online. 19 Jul.

2016. http://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/978019

9578610.001.0001/oxfordhb-9780199578610-e-37.

66

Jacobsohn, ibid, 23.

7 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

poretka od strane onih u čije ime se donosi67. Ovdje bih zau-

zeo nešto drugačiju poziciju. S obzirom na inherentni karakter

konstitucionalizma, ustavni identitet treba da bude diskursna

kritička procjena drugih oblika identiteta, iako je očekivano da

se na njihov sadržaj i formu oslanja u cilju ostvarenja svoje va-

lidnosti. Međutim, ako su drugi oblici identiteta suprotni sušti-

ni konstitucionalizma, njihovo uključivanje u ustavni identitet

bilo bi normativno pogrešno i praktički kontraproduktivno.

Ovaj argument razviću dalje u dijelu teksta koji se odnosi na

odnos nacije i konstitucionalizma.

Modeli ustavnog identiteta

U skladu sa određenim karakteristikama koje proizvodi pisani

ustav moguće je govoriti o različitim modelima ili oblicima

ustavnih identiteta. Ustavni identiteti imaju svoj proces stva-

ranja, genealogiju, ali i odnose se sa drugim ustavim porecima

i identitetima, pojavu koju bismo mogli nazvati konstelacija-

ma identiteta. Zato će ovdje, pored predložene tipologije, biti

data i jedna kategorizacija ustavnih identiteta nekih država na

Balkanu68.

Rozenfeld identifikuje četiri državna modela ustavnog iden-

titeta: francuski, njemački, američki i španski. Glavna razlika

između francuskog i njemačkog modela, objašnjava on, uočava

se u različitim koncepcijama nacije. Citira Ulriha Projsa (Ulrich

Preuss) i njegovu poznatu razliku dviju koncepcija nacije: „dok

67

Rosenfeld, The Identity of the Constitutional Subject: Selfhood, Citizens-

hip, Culture, and Community (2010) 10, 11

68

Tipologiju modela ustavnih identiteta balkanskig država, koju ovdje kori-

stim, izložio sam u svom istraživačkom projektu „Citizenship and Other-

ness: Theorizing Constitutional Identity of Balkan States“ na New Europe

College-u u Bukureštu.

7 8

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

je u francuskome konceptu nacija cjelina demosa, u njemačkom

i istočnoevropskom konceptu nacija je skupina definisana u smi-

slu etničke pripadnosti - nacija je etnos“. U njemačkom modelu

koji je teorijski elaborirao Karl Šmit (Karl Schmitt), univerzalna

koncepcija demokratije tipična za francuski model zamijenjena

je etnocentričnom demokratijom kao idealom samovlade.

Američki model ustavnog identiteta bliži je francuskom

nego njemačkom. Ovdje Rozenfeld upućuje na važnu distink-

ciju između francuskog i američkog ustavotvornog iskustva,

posebno kada je u pitanju konstrukt nacije. Za razliku od Fran-

cuske, gdje je nacija već postojala - ne još u potpunosti prila-

gođenom potrebama novog ustavnog poretka - u Sjedinjenim

Državama, ustav je postavio okvir za državu i prethodio naciji.

Politička francuska nacija, konstituisana od njenog građanstva

u francuskom slučaju ima konstitutivnu moć i njena je volja

tako ključna, ona prethodi ustavnom poretku69. U američkom

slučaju, ustav stvara naciju, pravni poredak prethodi političkom

konceptu nacije.

Konačno, španski model se razlikuje od prethodna tri u dva

glavna aspekta: postavlja okvir za multietničku politiku i integri-

še transnacionalne norme u preskriptivni poredak multietničke

države nacije.

Smatram da bi Rozenfeldov analitički aparat mogao biti kori-

stan za moguću klasifikaciju balkanskih ustavnih tradicija i iden-

titeta i, konačno, analizu elemenata ustavnog identiteta Crne

Gore. Njegova kategorizacija sadrži glavne elemente potrebne za

normativnu analizu: karakter i ulogu nacije, odnos između nacije

69

Sjejes je ovu političku koncpeciju nacije i njen povouir constituant iskazao

riječima „Nacija prethodi svemu. Ona je izvor svega. Ona je uvek pravna,

ona je uvek sam zakon…način na koji izražava svoju volju nevažna je…

svaka procedura je odgovarajuća, i njezina volja je najviši zakon“, navede-

no prema Podunavac, Milan, „Konstitutivna moć u osnivačkim ustavima“,

Političke perspektive, Vol. 1, 2015

7 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

i ustava, kao i međusobno povezivanje identiteta i razlike unutar

nacionalne državne: koliko se glasovi drugih, koji ne pripadaju ili

nisu integrisani u dominantnu kulturnu grupu, mogu čuti. Ipak,

polazeći od ove analize predložio bih nešto drugačiju kategoriza-

ciju, prema kojoj postoje četiri idealno-tipska modela, od kojih su

tri empirijska i posljednji normativan.

Modeli se diferenciraju prema četiri kriterijuma: koncepcija

nacije, konceptualizacija suvereniteta, određivanje drugosti i predmet patriotske lojalnosti. Smatram da su ti kriterijumi presudni za

konceptualizaciju političke zajednice, pripadnost i lojalnost kao

važne denominatore ustavnog identiteta. Koncept drugosti je

važan kao kriterijum jer su manjine upravo neuralgična nor-

mativna tačka postautoritarnih istočnoevropskih poredaka. Za

Crnu Goru je to posebno važno upravo zbog kulturnog pluraliz-

ma njenog društva.

Koncepcija nacije (etničko / političko). Koji su kvaliteti većinske

skupine? Da li je to temeljeno na etničkom porijeklu - specifič-

noj kulturnoj nacionalnoj skupini te njenom istorijom, jezikom,

ili je li to politički kriterijum - državljanstvo? Ovo nam govori

o uslovima za članstvo u jednom svijetu u kojem su nacionalne

države glavni tip političkog poretka. Uopšteno, kako je već na-

značeno, koncepcija nacije može biti ili etnička (temeljena na

jeziku, kulturi, religiji ili drugim kriterijima) ili politička (teme-

ljena na državljanstvu, političkom teritoriju).

Konceptualizacija suverenosti. Ko je suveren, ko je vlasan da

odlučuje o zajednici? Ko je nosilac najviših političkih moći: et-

nos, demos, građanin, narod, nacija? To nam omogućava da vidi-

mo kako su odnosi moći distribuirani u društvu. Da li pojedinac

ili manjinska skupina autonomno odlučuju o pitanjima koja ih

se tiču? O odnosu konstitucionalne moći i ustavnog identiteta

biće više riječi kasnije.

Određivanje drugosti. Određivanje forme ustavnog identiteta

konstituiše nužno one druge, koji nisu dio te političke zajednice.

8 0

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

U savremenom svijetu suverenih država prava građanstva nisu

zagarantovana svima koji se nalaze na teritoriji neke zemlje: u

prvom redu strancima. Međutim, isključivanje određenih kate-

gorija ne zaustavlja se samo na onima koji nemaju pasoš ili ne

plaćaju porez, već se odnosi i na one koji su arbitrarno i nepra-

vedno isključeni iz simboličkog i političkog identiteta zajednice.

Predmet patriotske lojalnosti. Najzad, postoji način na koji

se ovi idealni tipovi konstruišu i zagovaraju određenu privrže-

nost zajednici. Riječ je o patriotskim osjećajima ili osjećanjima.

Drugim riječima, taj kriterijum nam govori gdje je simbolička

vrijednost zajednice, ali i njeno normativno težište. To indirek-

tno ukazuje na glavni legitimacijski diskurs političke zajednice:

odakle dolaze argumenti za legitimisanje političkih odluka.

Prva tri od četiri idealna modela koja predlažem bila su

prisutna u ustavnim povijestima balkanskih država, ali obično

u različitim mješovitim tipovima. Ipak, oni se mogu tumačiti

kao idealni tipovi / kategorije koje uključuju različite vrijedno-

sti prethodno navedenih kriterija. Ovi idealni tipovi ustavnog

identiteta su: nacionalizam, multikulturalizam / multinacionali-

zam, republikanizam i ustavni patriotizam70.

Nema sumnje da je nacionalni model najprisutniji u svim

balkanskim državama, a to je bio slučaj s najvećim dijelom nje-

gove povijesti. Ustavi i zakoni o državljanstvu daju na jedan ili

drugi način prvjenstvo pripadnicima jedne etničke / nacionalne

zajednice. Aktuelni Ustav Srbije je definiše kao državu srpskog

naroda i svih građana koji u njoj žive. Slične odredbe se nala-

ze u rumunskom, bugarskom i hrvatskom ustavu. Ovaj oblik

70

Ove četiri vrste su sve prisutne u normativnom potencijalu balkanskih us-

tava, iako su neke povijesno prisutnije od ostalih. Možemo ih klasifikovati

i prema univerzalnosti, od nacionalnog homogenog koncepta ustavnog

identiteta kao najpartikularnijeg, kroz različite oblike multikulturalizma

preko ujedinjujućeg republikanizma i konačno ustavnog patriotizma kao

najuniverzalnijeg.

8 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

ustavnog identiteta skloniji je stvaranju ustavnih drugih (Srbi u

Hrvatskoj, Albanci u Srbiji) i kao takav često za njih nelegitiman

i nestabilan u smislu političkog poretka.

Republikanizam je takođe normativno impregniran koncept.

Ovdje treba imati sliku francuskog republikanizma kao jednog

istorijsko-normativnog modela oslonjenog na klasični republika-

nizam, prije nego neku savremenu teorijsku verziju republikaniz-

ma71. Taj model republikanskog ustavnog identiteta daje prven-

stvo političkom u odnosu na nacionalno ili etničko, te političkom

zajedništvu/zajednici u odnosu na druge pripadnosti i identitete.

Mogli bismo to uočiti u ustavnim eksperimentima druge Jugosla-

vije, iako je u praksi bila multinacionalna država, republikanski

karakter je bio nesumnjivo istaknut kroz ideje jugoslovenstva,

„bratstva i jedinstva“. Problem s ovako viđenim republikanizmom,

kao ustavnim identitetom, je to što često prikriva neke druge obli-

ke dominacije: nacionalne, ideološke, partijske. U kontekstu savre-

meno shvaćenih prava i sloboda ovaj koncept može biti previše

zahtjevan ( thick) u multinacionalnom kontekstu72.

Multikulturalizam je, slijedivši tačke liberalno-komunitarnog

spora, ušao u prostor političke filozofije u devedesetim godina-

ma prošlog vijeka. Iako osporavan, danas nalazi svoju praktičku

važnost u pravnim i političkim porecima gotovo svih zemlja-

ma zapadne demokratije. Ustavne identitete multikulutrnog ili

multinacionalnog karaktera danas nalazimo kao dominantne u

Dejtonskoj Bosni i Hercegovini ili Ohridskim sporazumom rede-

finisanoj Makedoniji. Premda se ovaj koncept čini normativno

primjeren multinacionalnoj stvarnosti balkanskih država, on ima

i svoje nedostatke.

71

Savremene teorijske pozicije republikanizma, neorepublikanizam ili civilni re-

publikanizam, daju slobodi kao nedominaciji primat u najslikovitiji poretku.

72

Sekularni poredak francuskog republikanizma najslikovitije je primjer

kako ideje javnog dobra, političke i građanske vrline mogu biti predmet

kontestacije religijskih manjina.

8 2

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

Normativni problem sa multikulturalizmom je to što može

biti isključujući prema etničkim i manjinskim skupinama koje

ne pripadaju priznatim kulturnim grupama ili nisu dio politič-

kog aranžmana. (npr. Albanci, Mađari u Jugoslaviji kao ne-slo-

venski narodi bez teritorijalne autonomije prije 1974, ili pripad-

nik bilo kojeg naroda, osim tri konstitutivna naroda u Bosni i

Hercegovini nakon Dejtonskog sporazuma, diskriminacija koja

je i potvrđena u slučaju pred Evropskim sudom za ljudska prava

Sejdić i Finci protiv Bosne73). Takođe, uzimajući u obzir istoriju

balkanskih naroda, pravo na samoopredjeljenje kao jedna od

mogućih multikulturalnih politika može imati dezintegrativni

efekat na poredak. Politička povijest balkanskih država pokazala

je da su autonomije date određenim područjima zbog njihove

specifične nacionalnosti ili kulture bile više motiv za dalju ne-

stabilnost i povećanje interesa za nezavisnost, nego što su bile

put za osvajanje novih prostora slobode kroz postojeće ustavne

aranžmane i univerzalna ustavna prava.

Konačno, ustavni patriotizam 74 predstavlja postnacionalnu i

postkonvencionalnu političku identifikaciju i privrženost skupu

normativnih sastavnica ustava, uzetog u najopštijem smislu kao

jasno utvrđeni suvereni politički i pravni poredak unutar određene

političke zajednice, a ne isključivo kao pisani pravni akt. Kao takav,

ustavni patriotizam ostavlja javnu sferu kao prostor slobodnog

razvoja različitih identiteta (utemeljenih na kategorji rase, nacije,

religije, roda, seksualnosti, ideologije itd.) ali podrazumijevajući da

postoji ustavni minimum oko kojeg se svi građani u svom indi-

vidualnom i/ili kolektivno-kulturnom identitetu mogu usaglasiti.

Vjerujem da normativni potencijal ustavnog patriotizma leži u

činjenici da nadilazi istorijske, nacionalne i ideološke partikulariz-

me u cilju utemeljenja zajedničkog političkog života. Ovaj model

73

ECHR, Applications No. 27996/06 and 34836/06 of 22 December 2009

74

v. e.g. Müller, Jan-Werner, Constitutional patriotism, (Princeton Univ. Press,

2007)

8 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

predstavlja ravnotežu centrifugalnih (autonomija, sloboda) i cen-

tripetalnih (lojalnost zajednici, učešće u konstituisanju i odbrani

ustavnih temelja) napetosti liberalno-demokratskog poretka. Pro-

blem ovog ustavnog modela je što on crpi patriotsku i građansku

lojalnost iz pukog slova zakona i normativnog sadržaja koji iz njega

proizlazi, te može biti odveć univerzalistički, nedovoljno sadržajan

za pripadnika jedne političke zajednice. Ovaj tip ustavnosti ima

slabu mobilizatorsku, afektivnu, gravitacionu moć premda bi nje-

gove prednosti, u cjelini uzev, prevladale ove nedostatke.

Model ustavnog

Koncepcija

Nosilac

„Drugi“

Predmet

identiteta

nacije

suverenosti

(manjine,

patriotske

subaltern,

lojalnosti

nepriznati)

Nacionalizam

etnički

nacija kao

Oni koji ne

nacija

kolektivitet

pripadaju

(etničkoj) naciji.

Multikulturalizam, etnički

nacije kao

Svako ko nije

kulturne

multinacionalizam

kolektiviteti

priznat

zajednice

multikulturnom/

federalnom

shemom.

Republikanizam

politički

građani

Svi koji ne dijele

država/

republikanski etos. republika

( polity)

Ustavni patriotizam politički

građanin

Svi koji ne

ustav

dijele liberalno-

demokratski

ustavni poredak.

Tabela 1, Modeli ustavnih identiteta

U ustavnoj povijesti Crne Gore prožimaju se i kombinuju

različiti modeli ustavnih identiteta. Ustavni model predustav-

ne istorije, ali i nakon Nikoljdanskog ustava pa sve do gubitka

8 4

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

nezavisnosti, u skladu sa vremenom toga doba, bio je dominan-

tno nacionalan, dajući prednost određenoj kulturnoj zajednici.

Primjer za ovu tvrdnju je član 40. koji utvrđuje da je državna

vjera u Crnoj Gori istočno-pravoslavna, kao i član 14. koji utvr-

đuje da „Gospodar i Njegov dom moraju biti istočno-pravoslav-

ne vjere“. I drugi ustavi tog vremena imali su slične odredbe.

Ustavnost nije svugdje pratila neutralno-laicističku francusku

konstitucionalnu poziciju jer se stvarala u specifičnom istorij-

sko-političkom i društveno-kulturnom kontekstu.

Međutim, elementi multikonfesionalnosti bili su prisutni u

Ustavu iz 1905. FNRJ i kasnije SFRJ su bile federacije bazirane

na nacionalnosti i narodnosti. Ustav iz 2007, uz građanski, ne-

jednakom dosljednošću baštini i multikulturni ustavo-politički

identitet građana Crne Gore.

Republikanski identitet, paradoksalno, dijelom je stvoren

Kraljevinom Jugoslavijom, njenim simboličkim i formalnim

preimenovanjem 1929. godine i insistiranjem na integralnom

jugoslovenstvu. Tačnije, bila je to ideološko-simbolička matrica

koja je trebalo posredno da ojača legitimnost jedne višenacio-

nalne zajednice u kojoj su do tada priznavana tri konstitutivna

naroda: Srbi, Hrvati i Slovenci afirmišući njihov zajednički gra-

đanski identitet. Elemente republikanizma svakako je imala i

druga Jugoslavija, insistirajući na idejama opšteg javnog dobra,

zajednice, i posvećenosti političkom djelanju od mjesne zajed-

nice do saveznog vijeća.

Crna Gora je u svojoj kratkoj jednovjekovnoj ustavnosti

promijenila veliki broj ustavno-pravnih poredaka, a ustavnost

suverene države ima nešto više od dvije decenije. Ove dvije či-

njenice uzete zajedno možda mogu da objasne zašto je konstitu-

cionalizam drugorazredna ideja u nas i zašto su svakom ustavu

potrebne moći koje ne dolaze od njega sama. Moć ustava kao

ključne tačke ustavnog identiteta u nas je bila ili sintetisana sa

moću monarha autokrate (1905-1933) ili paralelna nadmoćnoj

8 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

partitokratskoj moći (1946 - ?) u kojoj je partija i suveren i vlast,

država nedovršena75, a ustavnost fasadna.

Predominantnost nacionalnog modela u crnogorskoj ustav-

noj istoriji ( genealogija ustavnog identiteta) i odnos prema ustav-

nim modelima u ustavno-pravnim i političkim porecima zemalja

u regionu, te zemljama EU kao političkoj zajednici na čije član-

stvo Crna Gora računa ( konstelacija ustavnih identiteta) navodi na

pitanje kakav je odnos nacije i suverena u nacionalnoj državi, po-

sebno u društvima gdje se nacija razumije etnički, a ne politički.

Nacija, konstitucionalna moć i ustavni identitet

Pored normativnih težnji jedne teorijske koncepcije ustavnog

identiteta, dakle, valja se pozabaviti i metodološko-ontološkim

problemom kauzaliteta koji se odnosi na relaciju ustavna moć

– ustavni identitet. Naime, koja kategorija prethodi, da li poli-

tička moć tvoraca ustava daje ustavu snagu važenja ili je moć

nosilaca suvereniteta dobijena tek ustavom. Ovo pitanje posta-

je posebno važno onda kada ustav svoju moć ne crpi iz svojeg

važenja nego kada je njegova moć potpomognuta ili izražena

vanustavnim elementima.

Normativna konstitucionalna pozicija polazi od ideje da

ustav stvara pravni poredak ex-nihilo društvenim dogovorom

75

U istoimenom djelu, Đinđić o Jugoslaviji govori kao nedovršenoj državi U

vakuumu koji se širi iza komunističkog pojma (ili tačnije: ne-pojma) držav-

nosti izraslo je raznovrsno bilje, koje je nedostatak pretpostavki za život

pretvorilo u vlastitu pretpostavku za život. (Đinđić, Zoran, Jugoslavija kao

nedovršena država, Novi Sad: Književna zajednica Novog Sada (1988), str. 19,

21). Na legitimacijsku krizu komunističkog poretka koji državu čini pukim

instrumentom vanustavne moći ukazuje i Prpić u tekstu „Kriza legitimnosti

komunističih poredaka“ ( Politička misao, 1991). Pojam nedovršene države

upotrebljava i Nenad Dimitrijević za Miloševićevu i post petooktobarsu Srbi-

ju, uz sličnu normativnu analizu. Dimitrijević, Nenad, „Srbija kao nedovrše-

na država“, Peščanik, http://pescanik.net/srbijakao-nedovrsena-drzava/

8 6

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

(ugovorom). Prema Šmitijanskoj koncepciji ustavnosti76 se daje

izvedeni sekundarni karakter, budući da primat političkog osta-

je u naciji kao kolektivitetu.

Premda je prva pozicija odveć normativna, idealistička, za

drugu se čini da je nekoherentna čak i ako ostavimo po strani

visoke normativne kriterijume. Naime, snaga ustava je obesmi-

šljena ako su realni nosioci suverenosti drugi od onih koje ustav

titulira. Ustav je tada samo fasada jednog u suštini neustavnog

poretka. Drugo, ustavnost je po sebi pluralizam (heterogenost,

jer singularnosti nije potrebna ustavnost, Rozenfeld) a nacija je

nužno homogenizirajuća kategorija, čak i kada se radi o politič-

kom, a kamo li etničkom (kulturnom) konceptu. Treće, ova po-

zicija ostavlja mogućnost stalne kontestacije (ne samo norma-

tivne) poretka od strane onih (nacionalnih, etničkih, vjerskih

ali i drugih identitetskih manjina) kojima ustav nije omogućio

princip autonomije „ quod omnes tangit ab omnibus aprobetur“ –

ono što se tiče svih mora od svih biti i odobreno.

Moderna ustavnost, kako je naznačeno, nastaje sa modernom

građanskom državom i političkim konceptom nacije. Univerzal-

nost nacionalnog, građanskog i političkog u Francuskoj revoluciji

trebalo je da zamijeni monarhističko, staleško i vjersko. Zato je

koncept nacije koji je nastao kao produkt Francuske revolucije

specifičan i razlikuje se od kulturno-etničkog modela nacije koji

nikad nije univerzalnost, već je uvijek partikularnost, posebnost.

Razlika između građanstva i ustavnosti kao univerzalistič-

ke kategorije i nacije kao kulturnog partikulariteta je proizvod

različitog društveno-političkog razvoja modernih država. „Na

evropski modernizacijski proces u 17. i 18. stoljeću Njemci reagi-

raju romantičarskim propitivanjem osobitost „njemačke duše“

i isticanjem razlike, poglavito spram drugih naroda, poglavito

76

Za Šmita su, cjelokupna racionalistički postavljena moderna ustavna država,

te njena načela zakonitosti, ustavnosti, suvereniteta, u suštini, sekularizacija

teoloških koncepata.

8 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Francuza. Svijest o jedinstvu Njemaca nastoji se uspostaviti ne-

zavisno od postojećih oblika vlasti i odvojeno od ideje slobode

čovjeka, ona je istovremeno shvaćena kao nepolitička i tran-

spolitička. Za tu zajednicu i pojedince koji ju tvore res publica

ne posreduje identitet zajednice“.77 Ovaj koncept nacije, kao

prvenstveno etničke i kulturne kategorije, usvojen je od strane

balkanskih društvenih elita i kasnije postao potpora jedne or-

ganske, kolektivističke političke kulture.

Oslanjajući se na Projsovu analizu i na utemeljenu razliku

između demosa, koji je konstitutivan za utemeljenje jednog no-

vog poretka, i etnosa, kao već formirane pretpolitičke zajednice,

Podunavac postavlja temeljno pitanje: „trebaju li zajednice, koje

svoj život definišu u pretpolitičkim terminima etnosa, ustav kao

utemeljujući akt koji uspostavlja poredak?“ i odgovara negativno

„jer njihov politički i konstitucionalni identitet leži izvan usta-

va…te su to ustavi bez utemeljujuće moći“ koji „nemaju uteme-

ljujuću snagu uspostave novoga poretka, već su puki instrumenti

već uspostavljene formacije političke moći“78. Tako dobijamo

ono što Hajden (Hayden) naziva ustavnim nacionalizmom – con-

stitutional nationalism79, a što je karakterisalo postjugoslovensko

ustavotvoračko iskustvo nakon građanskog rata.

Pred ovom dilemom nalazio se i crnogorski ustavotvorac

upravo imajući u vidu da su nacionalne države usidrene u domi-

nantnoj naciji kao nosiocu kulturne matrice političkog opštenja

i legitimacije poretka. Problem je što pripisivanje moći građa-

ninu, kao nosiocu suvereniteta u postautoritarnim socijalistič-

kim režimima, predstavlja prepisanu konstitucionalnu formu

77

Prpić, Ivan, „Pravodobne i zakašnjele nacije“, H. Plesner, Zakašnjela nacija,

Zagreb, 1997. Navedeno prema Podunavac, Milan, „Konstitutivnamoć uo-

snivačkimustavima“, Političke perspektive, Vol. 1, 2015, 28.

78

Podunavac, Milan, ibid. 30.

79

Hayden, Robert M. „Constitutional Nationalism in the Formerly Yugoslav

Republics“ Slavic Review 51, no. 4, 654-73, 1992

8 8

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

koja se nekad kosi sa realnim lokusom moći, koji zapravo nosi

dominantna nacionalna zajednica. Činjenica da je crnogorsko

društvo multinacionalno i multikonfesionalno, te da u okviru

istog etnos-a postoji nesaglasje u vezi sa tumačenjem nacional-

nog identiteta, mogla bi, kao svojevrsni „slučaj komedijant“

(Crnjanski) da otvori put crnogorskom građanskom ustavnom

identitetu i učini da ona izađe iz istorijski isprobane nacionalne

matrice koja je pokazala i normativne i integrativne nedostatke.

Ključna ustavna aspiracija ustavotvorca da suverenitet d a građa-

ninu tako bi postala ustavna i politička realnost.

Ustav iz 2007. kao jezgro ustavnog identiteta

Osnovni ustavni principi

U osnovnim odredbama Ustava iz 2007 u prva dva člana, navede-

no je: „Crna Gora je nezavisna i suverena država, republikanskog

oblika vladavine“. Njenu ustavnu autobiografiju upotpunjuju

odrednice koje je definišu kao građansku, demokratsku, ekološku

i državu socijalne pravde, zasnovanu na vladavini prava (Član 1).

Koliko su ovi ciljevi realnost, a koliko realnost djelimično, svjedoči

i referisanje na ekološku državu80. Ipak, nesumnjivo je da se ova

tendencija, makar i kao puka deklaracija, usaglašava sa savremenim

nastojanjima principa međugeneracijske etike i održivog razvoja

u savremenoj političkoj teoriji ali i sa principima međunarodnog

80

Ova politička aspiracija je definisana još usvajanjem deklaracije 20. sep-

tembra 1991. godine na Žabljaku, čime je Crna Gora postala prva ekološka

država na svijetu. Taj dokument je već naredne, godine predstavljen na

konferenciji UN o zaštiti životne sredine a našao je svoju pravnu poziti-

vaciju u Žabljačkom ustavu iz 1992 godine. Pomenuti ustav je u preambuli

imao da polazi od toga da je „priroda izvor zdravlja, duhovnosti i kul-

ture ljudskog roda, a država čuvar svetinje i čistote prirode“. Ova gotovo

deistička pozicija zvuči groteskno ako se uzme u obzir realnost očuvanja

životne sredine kako ondašnje tako i sadašnje Crne Gore.

8 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

prava, posebno treće generacije ljudskih prava koja se odnosi na

kolektivno uživanje prava na zdravu prirodnu okolinu.

U osnovne odredbe spada i Član 4 koji određuje državne

simbole Crne Gore: grb, zastavu i himnu. „Grb Crne Gore je

zlatni dvoglavi orao sa lavom na prsima. Zastava Crne Gore

je crvene boje sa grbom na sredini i zlatnim obrubom. Himna

Crne Gore je »Oj svijetla majska zoro«.“ Upravo je ovaj član

bio predmet sporenja, u djelovima ili cjelosti, jer nosi simbo-

ličko-normativnu važnost za dominantnu nacionalnu grupu i

predmet je kontestacije prosrpskog, unionističkog dijela građa-

na. Sa članom 14. koji se odnosi na crnogorski jezik kao službeni

jezik u Crnoj Gori to su jedini elementi u crnogorskom Ustavu

koji „vuku“ ustavni model ka nacionalnom.

Za nosioca suverenosti određen je građanin koji ima crno-

gorsko državljanstvo81. Građanin tu vlast ostvaruje neposredno

i preko slobodno izabranih predstavnika. Prema Ustavu, nosilac

suverenosti je građanin koji ima crnogorsko državljanstvo. Gra-

đanin vlast ostvaruje neposredno i preko slobodno izabranih

predstavnika. Demokratski princip ogleda se u stavu koji kaže

da se „ne može se uspostaviti niti priznati vlast koja ne proističe

81

Kada se govori o titularu suverenosti u teoriji, posebno onima koje se os-

lanjaju na društveni ugovor, postoji razlika između narodne i nacionalne

suverenosti. Prema Markoviću, teorija narodna suverenost (inspirisana

teorijama Rusoa i Kanta) suverenim vidi narod, skupih svih građana,

te je tako svaki građanin titular jednog dijela suverenosti. Prema teoriji

nacionlane suverenosti (inspirisane Lokom i Monteskjeom) nosilac suv-

erenosti je nacija kao transcedentalni entitet različit od skupa građana,

koju treba u nekim verzijama razumjeti čak i ukupnost neidentifikovanih

građana, sadašnjih, prošlih, budućih genracija (E.S.Musso). Ustavi Crne

Gore koristili su različite formulacije u kojima je najviše dominiralo ra-

zumjevanje naroda kao titulara suverenosti. Međutim, isticanje građanina

( a ne naroda, što je prema ovoj prvoj teoriji isto) zapravo je normativna ali

istorijski generisana promjena koja oslikava ne samo da živimo u drugom

vremenu nego i da drugačije razumijemo i mislimo pojmove kao što su

identitet, narod, kolektiv i pojedinac (građanin).

9 0

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

iz slobodno izražene volje građana na demokratskim izborima,

u skladu sa zakonom“ (Čl. 2).

Članom 6 Ustava utemeljuje se vladavina prava koja jemči

i štiti prava i slobode. Prava i slobode su, jasan je Ustav, nepo-

vredivi. Svako je obavezan da poštuje prava i slobode drugih.

Član 10 uzima da je „slobodno je sve što Ustavom i zakonom

nije zabranjeno“. Odredbe poput ove, koje daju prednost liberal-

nom principu prava, usklađene su sa onim odredbama koje daju

prednost poštovanju zakona i ustava: „Svako je obavezan da se pri-

država Ustava i zakona „kako je navedeno u istom članu Ustava.

Dozvoljene granice slobode se tu ne završavaju. Član 24. Ustava

predviđa mogućnost ograničenja prava: „(z)ajemčena ljudska

prava i slobode mogu se ograničiti samo zakonom, u obimu koji

dopušta Ustav u mjeri koja je neophodna da bi se u otvorenom i

slobodnom demokratskom društvu zadovoljila svrha zbog koje je

ograničenje dozvoljeno. Ograničenja se ne smiju uvoditi u druge

svrhe osim onih radi kojih su propisana“. Ovdje valja ukazati na,

u teoriji jasnu distinkciju, između pravne države i vladavine pra-

va. U pitanju su dvije tradicije, jedne koja daje primat pravima

( rule of law) i druge koja prvjenstvo daje poretku i državi ( Recht-

sstaat)82. Jasno je da ustav jedne zemlje ne može sam odrediti taj

poredak kao više sklon jednoj ili drugoj tradiciji, jer je u pitanju

82

Moguće je, zapravo, govoriti o tri mogućnosti odnosa prava i zakona u

okviru države. Rozenfeld opisuje tri različite tradicije, njemačku „Recht-

sstaat“, francusku „Etat de droit“ i anglo-američku „vladavine prava“.

Objašnjava da, iako se anglo-američka vladavina zakona temelji na an-

tagonističkoj vezi između države i vladavine zakona, čineći ga, paradok-

salno, istovremeno i nezavisnim i od države zajamčenim, njemački „Re-

chtsstaat“ je svojevrsna simbioza između države i zakona. Za razliku od

oba ova koncepta, francuski „État de droit“ ne odnosi se na cijeli sistema

zakona i prava, i daje preimućstvo temeljnim, ljudskim pravima kao svrsi

postojanja države. Rosenfeld, Michel, „The Rule of Law and the Legitimacy

of Constitutional Democracy“, Cardozo Law School, Public Law Research

Paper, No. 36 (2001)

9 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

način na koji funkcioniše cjelokupni pravni poredak, ali je či-

njenica da etatistička, post-autoritarna i kolektivistička društva

poput crnogorskog moraju svoje konstitucionalne paradigme

jače utemeljiti u principu vladavine prava.

Slovom zakona Crna Gora je sekularna država. Vjerske zajed-

nice, piše u članu 14, odvojene su od države. Vjerske zajednice su,

kaže se dalje, ravnopravne i slobodne u vršenju vjerskih obreda i

vjerskih poslova. Crna Gora je postala sekularna država 1852. za

vrijeme knjaza Danila koji je uspješno transponovao neupitnost

i univerzalnost crkvenog na državno. Međutim, Crna Gora je i

dalje jedno klerikalizovano društvo u kojem se ustavno određena

podvojenost ne poštuje uvijek i bez ostatka. Uzimajući u obzir

važnost Cetinjske Mitropolije za očuvanje modernog crnogor-

skog identiteta i državnosti, ne čudi ta nerijetko primjetna fuzija

politike i religije u javnom diskursu. Ipak, jasno je da u izboru

ustavnog identiteta jedne višekonfesionalne političke zajednice,

de facto i de iure sekularna država nije mogući, već jedini izbor.

Ustav diskontinuiteta?

Ustav Crne Gore iz 2007. godine je direktna posljedica obnovlje-

ne nezavisnosti Crne Gore, odnosno njenog istupanja iz Državne

zajednice, a u skladu sa tačkama Beogradskog sporazuma. Na ovu

plebiscitarnu odluku poziva se ustavotvorac u preambuli i donosi

„polazeći od odluke građana Crne Gore da žive u nezavisnoj i

suverenoj državi Crnoj Gori, donesenoj na referendumu od 21.

maja 2006. godine“. U prvom članu Ustava utvrđeno je da je

Crna Gora država „republikanskog oblika vladavine“ i republika

se u nazivu, kako ispravno uočava Šuković, ne spominje83. Cilj

ovih dviju referenci je upravo odlika ustavnog identiteta, a to je

da istakne diskontinuitet uspostavljanjem novog poretka stvari.

83

Šuković, Mijat, „Tri različita ustavna uređenja Crne Gore Od razbijanja še-

stočlane jugoslovenske federacije (1992.) do sada (2009.)“ Revus [Online],

11 | 2009

9 2

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

Drugo je pitanje koliko je ovakva formula integrišuća, ako se

uzme u obzir polarizacijski karakter referenduma u skorašnjem

istorijskom sjećanju. Ustavi u svom odnosu prema prošlosti ne-

rijetko pokazuju strah od vraćanja na pređašnje stanje neporetka

ili jednostavno drugačijeg poretka, ono što Dimitirjević naziva

„konstitucionalizacijom straha“84. Nesumnjivo je jedno: želja

ustavotvorca da najviši pravni akt bude u jasnom diskontinuitetu

sa dotadašnjim političkim porecima u kojima Crna Gora nije dje-

lovala u punom kapacitetu suverenosti.

Multikulturna vs. građanska država

U preambuli se ističe i opredjeljenje građana Crne Gore „da žive

u državi u kojoj su osnovne vrijednosti sloboda, mir, toleran-

cija, poštovanje ljudskih prava i sloboda, multikulturalnost,

demokratija i vladavina prava“. U odnosu na modele o kojima

smo govorili vidi se da je ustavotvorac imao za cilj da, u skladu

sa istorijskim iskustvom Crne Gore, posebnu važnost da mul-

tikulturalnosti, kulturnoj, konfesionalnoj i nacionalnoj plural-

nosti crnogorskog društva. Savremena politička teorija u vidu

liberalnog kulturalizma kritikuje pretpostavljenu neutralnost

liberalno-egalitarnog poretka i traži priznanje prava kulturnih

zajednica85. Ustavotvorac u istoj preambuli polazi od donosilaca

84

Nenad Dimitrijević, „Kako čitati ustav“, u: Saša Ilić (urednik), Kako čitati,

Beograd: Narodna Biblioteka, 2005

85

U knjizi „Multikurno građanstvo“ Vil Kimlika razlikuje tri vrste grupno

specifičnih prava: prava na samoupravu, polietnička prava i specijalna prava

predstavljanja. Uzimajući u obzir ovo tipologiju, Ustav iz 2007. predviđa

određeni stepen polietničkih prava (koja služe integraciji manjina, pošto-

vanju njihovog identiteta) dok su specijalna prava predstavljanja predviđe-

na zakonskim rješenjima koja otklanjaju prepreke političkoj participaciji

(prohibitivna klauzula za manjinske narode, e.g.). Prava na samoupravu za

manjinske grupe, u vidu teritorijalne autonomije nema, Crna Gora je jedin-

stvena država, međutim mogla bi se izvesti u jednom vidu iz kombinacije

opšteg prava na samoupravu i prava nacionalnih manjina.

9 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

ustava kao slobodnih i ravnopravnih građani, koji su istovreme-

no i pripadnici naroda i nacionalnih manjina koji žive u Crnoj

Gori: Crnogorci, Srbi, Bošnjaci, Albanci, Muslimani, Hrvati i

drugi, privrženi demokratskoj i građanskoj Crnoj Gori. Građan-

ski i multikulturni aspekt ustavnog identiteta su, prema viđenju

ustavotvorca, u harmoniji.

Liberalna vs. socijalna država

U ovom dijelu se polazi i od nekih drugih normativnih premisa,

od „uvjerenja da je država odgovorna za očuvanje prirode, zdra-

ve životne sredine, održivog razvoja, uravnoteženog razvoja svih

njenih područja i uspostavljanja socijalne pravde“. Ekonomsko

uređenje, kako stipuliše član 139. „zasniva se na slobodnom i

otvorenom tržištu, slobodi preduzetništva i konkurencije, sa-

mostalnosti privrednih subjekata i njihovoj odgovornosti za

preuzete obaveze u pravnom prometu, zaštiti i ravnopravnosti

svih oblika svojine“. Tranziciona društva, posebno ona koja se

transformišu iz dirigovanih i socijalističkih ekonomija u kapita-

lističke, suočavaju se sa dilemom izbora ili dosljednog usklađiva-

nja socijalne države i liberalno-ekonomskog poretka i privatne

svojine kao njegovog temeljnog obilježja. U duhu te dileme je i

stav 2 Člana 140. koji predviđa da država podstiče ravnomjeran

ekonomski razvoj svih njenih područja te (odredbe u Čl. 58.

– 79.) utvrđena socijalno-ekonomska prava u korpusu ljudskih

prava i sloboda.

Umjesto zaključka: ustav kao slovo slobode

Iz navedenog se uočava nekoliko važnih elemenata ustavnog

identiteta Crne Gore. Da bi se ustav uobličio kao dominan-

tni oblik političke identifikacije, on mora dobiti legitimnost

većeg dijela političkog tijela. Konstitucionalna moć učesnika

9 4

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

društvenog ugovora prešla bi tako u moć ustava i pravne države

kao najviše suverene moći. Ustav bi, pored ostalog, postao okvir

političke komunikacije koja je u stanju duboke polarizacije ne-

kad nemoguća.

Drugo, eventualne promjene važećeg Ustava bi morale da

odgonetnu dileme o kojima je bilo riječ, jer se te dileme odnose

na budućnost tranzicionog društva i njegovog ustavnog poretka.

U prvom redu tu je dilema građanske ili multikulturne države, i

premda se ovi koncepti ne isključuju, vjerujem da treba dati snaž-

niji pečat normama koje konstituišu načela građanske države.

Pored navedenog, da bi ustav bio respektabilan pravni akt

on mora da sadrži ciljeve kojima politička zajednica zaista teži,

a ne one koje deklarativno i pro formae proglašava. Ustav je akt

univerzalizacije najviših principa jedne zajednice i za moderna

politička društva najviša tačka normativne vertikale jedne poli-

tičke zajednice. Ustavnom identitetu pečat daju Ustavni sudovi,

a kako su ovi de facto elektorati političkih partija tako je onaj

istinski doktrinarni i naučni, a ne partikularni i partijski zama-

jac, svojevrsni duh pravne nauke i prakse, element koji sada

nedostaje genezi jednog prepoznatljivog ustavnog identiteta.

Ako je ustav kruna društvenog dogovora, onda je i najviši

garant zajamčene slobode86. U vremenu proliferacije nacional-

nih, vjerskih i ideoloških identiteta, ustavni identiteti ostaju

ona tačka po kojoj se prepoznaju zrela politička društva, koja

svjesna neprikosnovenosti slobode i od nje ponikle svekolike

ljudske raznolikosti, ne zaboravljaju moć razboritog zoon politi-

kona savremenog doba da uspostavi dobar poredak kao najbolji

garant svih prava i sloboda.

86

Ovako bi glasila jedna liberalna definicija ustava koja polazi od ideje da se

politički poredak konstituiše na principu slobode. Za Kostu Čavoškog, na

primjer, ustav je „jemstvo slobode“ dok Nenad Dimitrijević ustav naziva

„poveljom slobode“.

9 5

„U njega smo svi zakleti“: dileme

ustavnog patriotizma

O ustavnom patriotizmu

Ustavni patriotizam je relativno nov koncept u političkoj teoriji.

Pod ovim pojmom podrazumijevaju se različiti i često nespojivi

politički fenomeni i teorijske kategorije. Postoje različiti pristupi

ustavnom patriotizmu, a ti pristupi istovremeno i osvjetljava-

ju različite aspekte ustavnog patriotizma. Ustavni patriotizam

može se odrediti kao tip patriotske privrženosti (lojalnosti), kao

oblik ustavnog identiteta, kao model društvene integracije i ko-

načno kao sveobuhvatna teorija građanstva87.

Ustavni patriotizam kao patriotska privrženost tematizuje od-

nos građana, subjekata, podanika prema ideji patriae, domovine,

87

U politikološkoj misli bivših jugoslovenskih država autori koji su se bavili

ustavnim patriotizmom uglavnom ga određuju kao oblik ustavnog iden-

titeta. Prevod knjige Jan-Verner Milera u izdanju Fabrike knjiga iz Beogra-

da značajno je uticao na recepciju ovog koncepta u našoj politikološkoj

misli. Nenad Dimitrijević, Dragica Vujadinović, Milan Podunavac i Ilija

Vujačić bavili su se ustavnim patriotizmom kao strategijom za stvaranje

stabilne političke zajednice. Nikola Beljinac u svojoj doktorskoj disertaciji

analizira koncept ustavnog patriotizma kao oblik patriotske privrženosti.

Moja doktorska teza, čiji prevedeni dio navodim u uvodnom dijelu ovog

rada, bavi se ustavnim patriotizmom kao konceptom građanstva, i nadalje

primjenjuje nalaze na primjeru Evropske unije. v. Jan-Verner Miler, Ustavni

patriotizam, Fabrika knjiga, Beograd, 2010, Dragica Vujadinović, „Evropski

ustavni patriotizam - smisao, izazovi, perspektive“, u: O identitetu, Crno-

gorska akademija nauka, Podgorica 2015, Nenad Dimitrijević, „Ustavni

identitet Evropske unije“, http://pescanik.net/ustavni-identitet-evrop-

ske-unije-2/, Nikola Beljinac, „Da li je ustavni patriotizam moguć u multi-

kulturnim društvima“, Godišnjak br. 6, FPN, Beograd, 2011

9 6

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

političke zajednice. Glavni doprinos ovog koncepta polju politič-

ke teorije je u specifičnom obliku patriotizma, kao jednom raci-

onalnom i/ili utilitarnom obliku patriotske privrženosti. Ustavni

patriotizam kao oblik ustavnog identiteta akcentuje svojevrsnu

tautologiju konstitucionalne teorije: u srcu ustavno-političkog

samospoznavanja može biti jedino ustav, a ne vanustavne i pre-

dustavne kategorije.

Ustavni patriotizam može se definisati kao oblik građan-

stva, koji uključuje identifikaciju i odanost skupu normativnih

sastavnica ustavno-političkog poretka jedne zajednice. Ustavni

poredak ovdje treba shvatiti kao politički i pravni poredak prije

nego kao pisani, sveobuhvatni, kodifikovani pravni akt najviše

pravne važnosti.

Ustavni patriotizam u kontekstu političkih prilika post-re-

ferendumske Crne Gore često je pominjan u akademskim de-

batama, ali i među praktičarima politike88. Konsolidacija demo-

kratije nužno vidi ustavnu demokratiju kao svoj normativno

poželjni cilj. Ustav je fundament političke legitimnosti, jedne

od najpoželjnijih političkih vrijednost iznova konstituisane

političke zajednice. Stoga ne čudi da se u političkom i akadem-

skom diskursu javlja ideja ustavnog patriotizma. Crnu Goru, u

88

Čini se da je izvor u oba slučaja već pomenuti pregnantni doprinos ovom

konceptu profesora i saradnika Fakulteta političkih nauka u Beogradu od kojih

su neki uticajni i u crnogorskoj politikološkoj javnosti. Profesor Ilija Vujačić

je sredinom 2017. godine u Crnogorskoj akademiji nauka i umjetnosti održao

tribinu na temu ustavnog patriotizma. S druge strane, afirmativna viđenja

ustavnog patriotizma u javnosti su uglavnom dolazila od Crnogorske demo-

kratske unije (CDU), koja je na Kongresu na Cetinju 2017. godine promijenila

ime u „Crnogorska“. Politički savjetnik lidera ove partije i budući lider ove

partije, Vladimir Pavićević takođe je predavač na FPN-u i bliski saradnik profe-

sora Vujačića, pa je razumljivo što je ovaj koncept dobio toliki značaj. Putevi

jedne ideje, ipak, ne govore sve o ideji i njenoj recepciji u javnom mnjenju.

Pride, dalje reinterpretacije ove ideje u crnogorskoj javnosti značajno se razli-

kuju od načina na koji su ih prvobitno formulisali pomenuti autori.

9 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

odnosu na druge suverene zajednice recentnog ustavno-pravnog

utemeljenja kao suverene političke zajednice, pored navedenih

izazova, karakteriše i jednovjekovna kontestacija državnosti što

patriotizmu, posebno ustavnom, daje gotovo vitalni heuristički

značaj u konkretnim političkim prilikama.

Sintagmu ustavni patriotizam skovao je Dolf Sternberger.

Etiološki, ovaj koncept se poziva na dva naizgled suprotna poj-

ma: konstitucionalizam i patriotizam, što Miler naziva „oksimo-

ronom“. Konstitucionalizam se odnosi na skup pravila određene

političke zajednice – pravila, norme, zakoni donijeti radi zaštite

prava građana i ograničavanja državne, ali i moći same političke

zajednice, koja može da naruši slobodu pojedinca. Patriotizam,

međutim, ukazuje na važnost lojalnosti prema toj političkoj

jedinici, pripadanju jedinstvenoj cjelini i simboličko-norma-

tivnim svjetonazorima koje ta politička zajednica dijeli. Dakle,

dok je prvi koncept pretežno liberalan i individualistički, drugi

je komunitaran, kolektivistički. Konstitucionalizam poziva na

racionalnu osnovu stvaranja poretka, dok je patriotizam jedan

emocionalno nabijen pojam. Konstitucionalizam podrazumije-

va univerzalne norme89, patriotizam je po definiciji okrenut par-

tikularnom, specifičnoj kulturnoj ili političkoj zajednici. Budući

da su ovi pojmovi sveobuhvatni, ustavni patriotizam ne može

89

Istina je da se ustavni poredak nalazi uvijek u specifičnom društvenom,

političkom i povijesnom kontekstu i na taj način gubi mogućnost da

bude interpretiran kao univerzalna kategorija. Ipak, na pojmovnoj razini,

možemo reći da je konstitucionalizam zaista definisan univerzalističkim

premisama. Univerzalizam ovdje treba shvatiti u dva značenja: univerza-

lizam opsega (odnosi se na sve subjekte koji čine političko biće i prostor

zajednice, ratione personae i ratione territoriae) i univerzalizam sadržaja

(značajno određeno jezikom prava na način na koji je ono bilo stvara-

no u evropsko-kontinentalnoj pravnoj baštini, kao opštevažeće norme

„vanvremenog“ pravnog poretka). Ustavni patriotizam, u interpretaciji i

argumentaciji koju slijedim, polazi od univerzalizma, ali se prema njemu

kritički određuje.

9 8

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

biti puki spoj opsega tih dvaju pojmova. Drugim riječima, ove

pojmove treba regefinisati, kako bi činili smislenu leguru koju

određujemo kao ustavni patriotizam.

U sljedećem dijelu daću pregled teorija na kojima se temelji

ustavni patriotizam kao pojam u kaleidoskopu političke teorije.

Potom ću ukratko izložiti moju koncepciju ustavnog patriotiz-

ma. Konačno, probaću da ovaj teorijski koncept primijenim na

slučaj Crne Gore u njenom specifičnom povjesno-političkom

kontekstu.

Sternberger

Pojam ustavnog patriotizma pojavio se u kontekstu njemačke

rasprave istoričara ( Historikerstreit) sredinom 1980-ih, između

konzervativnih i lijevih intelektualaca, o ocjeni nacističkih

zločina, kulturi sjećanja i pamćenja uopšte. Budući da im se

zajednička prošlost činila opterećena zločinama počinjenim u

ime etničke pripadnosti, prošlost, nacija ili sama država nisu

više mogli biti legitimni razlozi/motivi nacionalnog jedinstva.

Postojala je potreba za drugačijim fokusom zajedničkog identi-

teta i odanosti. Razmišljajući da demokratsku osnovu identite-

ta treba tražiti u temeljnim normama politike, a ne u etničkoj

pripadnosti, Dolf Sternberger je razradio koncept ustavni pa-

triotizam u časopisu Frankfurter Allgemeine Zeitung, 23. maja

1979. godine, na dan 30. godišnjice njemačkog Osnovnog

zakona (Grundgesetz):

Još uvijek žalimo, i dalje se nadamo. No, u međuvremenu

nacionalni osjećaji ojačani su jasnom idejom o prednostima koje

proizlaze iz ovog Osnovnog zakona. Ustav je nastao iz sjene u ko-

joj je stvoren. U takvoj mjeri da je sada oživljen, stvarajući moćni

aktere i djelanje nastale iz pukih propisa, oblikovane političke

9 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

organe, da smo sami iskoristili u njemu zajamčene slobode i da

smo naučili kako djelovati unutar i sa državom. Novi, drugačiji

patriotizam formirao se neprimjetno, jedan patriotizam utemeljen

na ustavu. Nacionalni osjećaj ostaje ranjen. Ne živimo u cjelovitoj

Njemačkoj. Ali živimo u punom ustavu, potpuno ustavnoj državi,

i to je jedna vrsta domovine.90

Polje domovine je ustav, a ne teritorij naseljen sunarodni-

cima. Nacionalni osjećaj je ranjen, ali u ovoj Sternbergerovoj

interpretaciji čini se da on i nije nužan za patriotsku odanost.

Proizvodnja političkog nastavila se uprkos odvojenim djelovi-

ma Njemačke - kroz ustav i način na koji je izrazio i definisao

novu političku zajednicu. Naposljetku, prema Sternbergerovom

mišljenju, ustav je bio jamstvo građanskih sloboda u jednoj

pravnoj državi. Drugim riječima, imamo prelaz u razumijevanju

nacionalne države i odnosa između koncepcija nacije i države.

Koncept nacije ustupa mjesto jednoj univerzalnijoj koncepciji

prava koja sada postaje jedinstveni objekt patriotskog osjećaja.

Za njemačku nacionalnu i ustavnu povijest ovo je bio istinski

kopernikanski obrt.

Habermas

Ustavni patriotizam, kao društveno filozofska kategorija, vezuje

se za Habermasovu političku filozofiju i, tek odnedavno, sa nje-

govim intelektualnim raspravama o budućnosti Evropske unije.

Kao što objašnjava, univerzalistička jezgra ustavne države, koja

su bila rezultat američkih i francuskih revolucija, sadržana su u

90

Dolf Sternberger, „Verfassungspatriotismus“ [“Constitutional Patriotism“]

(1979), in Schriften [Writings]. Frankfurt am Main: InselVerlag, 1992, vol.

10, pp. 13-16. Prevod na engleski: Allison Brown

1 0 0

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

demokratiji i ljudskim pravima. „Ovaj univerzalizam još uvijek

ima svoju eksplozivnu snagu i vitalnost, ne samo u zemljama

Trećeg svijeta i Sovjetskog bloka, nego i u evropskim zemljama,

gdje ustavni patriotizam stiče novo značenje tokom transfor-

macije identiteta.“ Habermasova teorija post-metafizičkog razu-

ma, kao i razlika između društvenog i normativnog, činjenica i

normi, odražava ovu dihotomiju koju on pokušava nadvladati

idejom o suizvornosti ( cooriginality thesis) demokratije i ljudskih

prava, ergo republikanskog i liberalnog principa, javne suvere-

nosti i lične slobode91.

Habermas smiješta ustavni patriotizam unutar dihotomije

politička kultura i kultura uopšte. Ova distinkcija je važna jer

prevazilazi argumentaciju komunitarista i kulturu posmatra kao

okvir drugačiji od specifične političke kulture koju pojedinac

gradi u zajednici, u stalnom susretu sa drugošću. „Liberalna po-

litička kultura samo je zajednički naziv ustavnog patriotizma

( Verfassungspatriotismus) koji povećava svijest o raznolikosti i

integritetu različitih oblika života koji su suživotni u multikul-

turalnom društvu“. Dok se kultura odnosi na pretjerano impre-

gnirane etičke, estetske i uopšteno aksiološke vrijednosti, poli-

tička kultura proizlazi iz intersubjektivne razmjene perspektiva

različitih tradicija.

Ove dva ključna teorijska doprinosa Habermasa daju

jednu fundiranost konceptu ustavnog patriotizma. „Ustavni

patriotizam Jirgena Habermasa (Jurgen Habermas) predstavlja

verovatno najbolji izdanak obnovljene tradicije građanskog

republikanizma. Radi se o uticajnom pokušaju pomirenja prin-

cipa liberalnog univerzalizma (racionalno-legalnih procedura) i

komunitarnog partikularizma (horizonta etičkog samorazume-

vanja zajednice)“92. Ideja o suizvornosti ukazuje da je moguće

91

Jurgen Habermas, Between facts and norms: contributions to a discourse theory

of law and democracy (Cambridge, Mass.: MI Press, 1996. Print.) 121

92

Beljinac, ibid. 228

1 0 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

pomiriti republikansko i liberalno geslo, suverenitet i lična prava

i slobode, te da je ustavni patriotizam ništa drugo nego sofisti-

cirana reartikulacija ideje liberalno-republikanskog građanstva,

uz značajni normativni pomak. Drugi doprinos Habermasa u

razdvajanju opšte i političke kulture, je u tome što kulturu ne

posmatra jednodimenzionalno i odveć romantičarski, već kao

složenu višeslojnu mrežu značenja i praksi od kojih su neke,

jednostavno – političke.

Miler

Jan-Verner Miler (Jan-Werner Müller)93 jedan je od rijetkih au-

tora koji su se, umjesto negacije postojećih koncepcija, bavili

konstruktivnom ali ipak kritičnom razradom koncepta ustav-

nog patriotizma. Drugim riječima, njegov glavni cilj je bio ute-

meljenje teorije ustavnog patriotizma i odgovor na kritike koje

ga dekonstruišu. Miler definiše ustavni patriotizam kao novu

teoriju građanske privrženosti unutar suvremenih, kulturološ-

ki raznolikih liberalnih demokratija. Miler je nedvosmisleno

doprinio popularizaciji ustavnog patriotizma u akademskim

raspravama.

U središnjem poglavlju knjige, Miler razvija teoriju ustavnog

patriotizma. Prva primjedba koju Miler daje o ustavnom kon-

ceptu je njegova normativna zavisnost od drugih normativnih

93

Ustavni patriotizam, dakako, nastaje u određenom istorijskom okviru sa-

zrijevanja njemačke demokratije. Kuriozitet je i to da su ključan doprinos

ovom konceptu dala tri autora njemačkog porijekla. Gdje tražiti objašnje-

nje takve činjenice? U njemačkoj racionalističkoj filozofiji, otporu prema

romantičarskom nacionalizmu, nacional-socijalizmu, ideologiji „krvi i

tla“? Teško je dati odgovor. U tom svijetlu, je li kontekstualno uporediva

činjenica da ovaj koncept preuzimaju autori jugoslovenskog područja, na-

kon iskustva etnofiletizma 90ih?

1 0 2

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

koncepcija političke teorije. Naime, ustavni patriotizam per se

nije potpuno razvijena normativna teorija, on je samo dio „od-

govora na izazov nastanka, opravdanja i održavanja političke

vlasti“. To je prvenstveno način kolektivne samo-refleksije,

„etičkog samorazumjevanja“ koji treba da se odredi prema izvo-

ru i načinu samovlade. Ustavni patriotizam „koncipira uvjere-

nja i dispozicije potrebne građanima da održe određeni oblik

političke vladavine“. Drugim riječima, Miler vidi ustavni patri-

otizam kao prazan i kritički koncept kojem nedostaje dodatni

normativni potencijal. Tu moralnu pozadinu, etičku dopunu,

Miler vidi u teoriji pravde, odnosno mogućim teorijama pravde

na kojima se ustavni patriotizam može utemeljiti.

Prema Milerovom mišljenju, opšta teorija ustavnog patri-

otizma treba da odredi tri kategorije: objekt privrženosti, način

privrženosti i razloge privrženosti. Temeljni normativni impuls

ustavnog patriotizma prema Milerovom mišljenju je „ideja o po-

jedincima koji se međusobno prepoznaju kao slobodni i jednaki

i pronalaženje fer uslova zajedničkog života“. Drugim riječima,

on ponavlja ugovorno načelo da politička vladavina „treba biti

opravdana onima koji su podložni njenim odlukama“. Oprav-

danje nije potrebno za svaki pojedinačni pravni akt, već je to

duh pravnog poretka koji treba biti percipiran kao opravdan.

Jednom kad je „ustavna esencija“ utvrđena, može se očekivati

da građani legitimišu odluke poretka i onda kada se sa njima ne

slažu. U takvoj situaciji „...i razumna nesaglasja o određenim tu-

mačenjima samog ustava, trebala bi biti prihvatljiva čak i onima

koji se nalaze u manjini“. Upravo u tome leže razlozi vezanosti

za zajednicu, sociološka objašnjenja privrženosti specifične za

ustavni patriotizam:

Što se tiče razloga privrženosti, već sam naznačio da građani

koji žele tretirati jedni druge kao slobodne i jednake u zajednič-

kom društvenom prostoru imaju razloga da usvoje načela ustavne

1 0 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

demokracije. Oni takođe imaju razloge za održavanje borbe za

najbolju realizaciju tih načela tokom razumnih nesaglasja94.

Za Milera, objekt vezivanja ustavnog patriotizma nije

ustav shvaćen pozitivistički. Umjesto toga, u pitanju je „ideja

građana da međusobno opravdavaju političku vladavinu jedni

drugima“. U paradigmi ustavnog patriotizma, pravedna i de-

mokratska pravila, utemeljena pozitivnim zakonom određene

države, te norme i vrijednosti koje su dio ustavnih osnova,

predstavljaju jedini i konačni objekt privrženosti. U odnosu

na objekt vezanosti, Miler objašnjava „zahtjev specifičnosti“,

ustavnu kulturu koja proizlazi iz određenog povijesnog kontek-

sta. Ta specifična ustavna kultura je veza između univerzalnih

normi i posebnosti nacionalne kulture. Ustav i posebna kul-

tura su u dijalektičkom odnosu, i međusobno se nadograđuju.

Baš kao što norme koje proizlaze iz određene političke kulture

pronalaze materijalizaciju u ustavu, neke ustavne norme to-

kom vremena postaju dio političke kulture. Odgovarajući na

pitanje o načinu vezanosti, Miler ističe „reflektirajuću, kritič-

nu, ili ponekad i ambivalentnu“ prirodu ljubavi koju ustavni

patriotizam podrazumijeva. Miler upoređuje ustavni patrioti-

zam sa habermasijanskim pojmom „kolektivnog procesa uče-

nja“ - stalnim refleksivnim ispitivanjem statusa quo i potrage

za mogućim alternativama. Odgovarajući na kritiku liberalnih

nacionalista da je ustavni patriotizam previše apstraktan i „bez

krvi“, Miler tvrdi da će simbolički sadržaj ustavne kulture nuž-

no izazvati specifične emocije. Među strastima ili emocijama

koje se obično odnose na pripadnost, on smatra da bi sram,

srdžba, duhovitost, ljutnja i osjećaj krivice mogli igrati značajniju

ulogu u poređenju s drugim mogućim skupovima emocija. Za

razliku od nekih drugih pripadnosti, ustavni patriotizam je

94

Jan-Verner Miler, Ustavni patriotizam, Fabrika knjiga, Beograd, 2010.

1 0 4

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

oblik vjernosti načelima. Konačno, Miler zaključuje da je ustav-

ni patriotizam, kao oblik post-konvencionalne, post-tradici-

onalističke i postnacionalne pripadnosti, refleksivan i nalazi

„normativna sredstva za samoosporavanje“.

Opšta teorija ustavnog patriotizma, po Mileru, mora biti

svjesna vlastitih granica. Prvo, to nije freestanding (samostal-

na) teorija političkog razgraničenja (demarkacije) te se mora

oslanjati na već postojeće političke entitete ( polities). Ustavni

patriotizam je kompatibilan s onim što on naziva „transnacio-

nalnim normiranjem“ - prekograničnom razmjenom političkih

i moralnih veza i praksom uzajamnog učenja i deliberativnog

angažovanja. Nadalje, ustavni patriotizam priznaje legitimne

razlike među različitim ustavnim kulturama različitih političkih

zajednica. To čini ustavni patriotizam pluralnim i otvorenim za

različite varijacije i oblike.

Drugo, ustavni patriotizam ne stvara visok stepen druš-

tvene solidarnosti, iako solidarnost zavisi od ideje pravično-

sti koju ovaj koncept usvoji. Uprkos tome, Miler objašnjava

da povjerenje može proizaći takođe iz zajedničkog političkog

projekta, te spremnosti naroda da ostvari ciljeve tog projekta.

U njegovim riječima „stvarna praksa i zajednička aktivnost,

održavanje i unaprjeđivanje ustavne kulture su ti koji stva-

raju politički identitet, a ne unapred data postvarena ( reified)

nacionalna kultura“. Odgovarajući na tvrdnju liberalnog na-

cionalizma da je socijalna država normativno povezana sa

zajedničkom sudbinom zajednice, zajedničkim porijeklom

itd, Miler navodi da je socijalna država prije svega „rezultat

političkih borbi za sudjelovanje i pravdu“. Emocije gotovo re-

ligiozne žrtve i transcendentne apstrakcije ne smiju se, prema

njegovom mišljenju, miješati sa spremnošću građana da plate

poreze i doprinose shemi socijalne zaštite. Drugim riječima,

funkcionisanje socijalnog sistema zavisi od racionalnih odluka

pojedinaca, a ne od iracionalnih osjećaja.

1 0 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

Ipak, uprkos tim zamislivim nedostacima, ustavni patri-

otizam još uvijek može izbjeći „izvore moralne opasnosti“ i

služiti kao izvor građanskog povjerenja ( stability) i građanskog

osnaživanja ( empowerment). Pod moralnim opasnostima ustav-

nog patriotizma Miler misli na mogućnost da postane previše

oslonjen na državu i neliberalan (etatistički) ili da postane

oblik civilne religije. Kako objašnjava, obje ove primjedbe,

iako s različitim teorijskim i praktičnim kontekstom, temelje

se na nepovjerenju prema „identitarnoj logici“ koja nužno

isključuje neke članove društva i stvara drugost. Međutim,

ustavni patriotizam nije prvenstveno vezan za državu, već za

političke principe, ne upućuje na homogenost partikularnih

kulturnih uvjerenja, askriptivnih ili dobrovoljnih identiteta, a

normativni fokus je na samim političkim načelima, ne na dr-

žavi ili političkoj zajednici. Važan aspekt Milerove koncepcije

ustavnog patriotizma je njegova neprestana potraga za ostva-

rivanjem univerzalnih normi:

„…onda se čini vjerovatnijim reći da, budući da zapravo posto-

jeći ustav ili postojeće državne strukture nikada ne mogu ispuniti

očekivanja istinskog univerzalizma, kritika inspirisana ustavnim

patriotizmom zapravo je oblik trajne kritike koja nikada neće re-

zultirati ničim poput neproblematične građanske identifikacije s

postojećom politikom. Takav nedostatak zatvaranja (uokviravanja)

će istovremeno pružiti podsticaj za nastavak borbe za sve potpuniju

- ali nikada potpunu realizaciju univerzalističkih ideala. To je pri-

mamljivo nazvati Sizifovom koncepcijom ustavnog patriotizma.“

Na taj način, ustavni patriotizam se više smatra idealom

nego zamislivim konceptom građanstva. Ustavni patriotizam je

stalno samo-preispitivanje, pa je pitanje koliko se takav vid kri-

tičkog odnosa prema poretku i zajednici može uskladiti sa neop-

hodnim minimumom lojalnosti i pripadnosti koje taj poredak

1 0 6

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

i ideje koje predstavlja zahtijevaju95. Ipak, postoji jedna posve

zavodljiva ideja koju Miler naslućuje: da ustavni patriotizam u

sebi miri dva još od helenističke tradicije prisutna ideala, jedan

koji za cilj ima stvaranje poretka i izgradnju političke zajednice i

drugog, koji taj poredak stalno preispituje kao moguću prepreku

ostvarenju lične slobode.

Ustavni patriotizam kao oblik građanstva

U ovom dijelu ću definisati - odrediti opseg, sadržaj i normativ-

ni doprinos ustavnog patriotizma i dati svoje teorijsko gledište

ovog koncepta. Kao što je istaknuto, ovaj se pojam koristi za

određenje različitih, često suprotnih značenja u političkoj teori-

ji. Ustavni patriotizam se nikad nije koncipirao kao „punoprav-

na“ i nezavisnu teorija, čiji normativni sadržaj ne zavisi od

drugih teorija. Jedan od heurističkih doprinosa ovog rada je da

ukaže da je ustavni patriotizam rezultat složenog međusobnog

djelovanja različitih načela i principa koji su u osnovi moderne

i savremene političke teorije i njihovog dijaloga sa klasičnim

antičkim nasljeđem. Ergo, ustavni patriotizam se može razumje-

ti kao samostalna teorija sa sopstvenim normativnim poljem,

ali kao i druge, ova teorija je u stalnom dijalogu sa istorijom

političkih ideja.

Ustavni patriotizam moguće je odrediti kao postnacionalnu

i postkonvencionalnu političku identifikaciju i odanost mini-

malnom skupu normativnih činilaca ustava, široko shvaćenog

95

Ovdje možemo napraviti paralelu sa dilemom između prirodnopravnog i

pozitivističkog gledišta prava po kojem jedno garantuje pravičnost (uteme-

ljenost u višim principima), a drugo pravnu sigurnost. Tako i u konceptu

političke pripadnosti mora biti sjedinjen ideal kritičnosti koji dovodi u

pitanje i preispituje postojeći poredak i ideal lojalnosti koji omogućava

poretku da se reprodukuje.

1 0 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

kao politički i pravni poredak određene političke zajednice. Ele-

menti ove definicije zahtijevaju detaljnu razradu.

Ustavni patriotizam, po mom sudu, radikalno mijenja pri-

stup dvama temeljnim pitanja političke teorije: pitanju o naj-

boljem obliku vladavine (teleološko pitanje) i pitanju suštine

političkog (ontološko)96. Traganje za najboljim oblikom vlada-

vine je klasično pitanje, a ustavni patriotizam potvrđuje staru

Platonovu ideju, prema kojoj je najbolji oblik vladavine onaj

koji se temelji na vladavini zakona, a ne ljudi97. Vjerujem da

se dosljednom primjenom koncepta ustavnog patriotizma ova

ideja vladavine zakona tj. prava dovodi do krajnjih logičkih po-

sljedica. Premda se prvenstveno odnosi na jednu drevnu ideju

i njen praktični vid u istoriji britanskog parlamentarizma, ideja

prvenstva zakona nad ljudima radikalno mijenja pogled na mo-

derni kontekst i prevlast nacionalnih država, stvorenih po mjeri

kulturnih zajednica, kao središta našeg političkog života. Treba

ponovo razmotriti ideju vladavine zakona u kontekstu nacio-

nalne države i dominacije nacionalne kulture u njoj, kako bi se

96

Pojmove teleološkog i ontološkog, uz nešto drugačije određenje, vidjeti u

Podunavac., „Konstitutivna moć u osnivačkim ustavima“, Političke per-

spektive, FPN, FPZ, Beograd, Zagreb, 2016

97

O konceptu vladavine prava kao, na nivou metafore ali i doslovnosti, su-

protstavljenom vladavini ljudi, Dimitrijević, pozivajući se na dva važna

autora, piše: „Preliminarni odgovor može biti samo jedan: svako mora na

nesumnjiv i efikasan način biti podvrgnut apstraktnim pravnim pravili-

ma…To je suština koncepta vladavine prava. To je lepo formulisao Džon

Lok: „Mi smo svi sluge zakona, kako bismo bili slobodni“ Ili Harington.

Pošto vladavinske pozicije zauzimaju ljudska bića, poznata formula Džem-

sa Haringtona o „državi u kojoj vladaju zakoni a ne ljudi“ predstavlja samo

metaforu. Ipak, reč je o moćnoj metafori. Vladavinski proces koji se ne

ostvaruje u skladu sa opštim, apstraktnim, unapred poznatim pravilima,

uopšte ne zaslužuje da bude nazvan političkom vlašću. Radi se jednostav-

no o ilegalnoj i nelegitimnoj zloupotrebi sile, kroz koju država postaje per-

sonalizovana, pristrasna i neodgovorna“ Nenad Dimitrijević, „O ustavu i

demokratiji“, Peščanik, www.pescanik.net

1 0 8

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

uočili svi problematični elementi kojima vladavina prava treba

da se suprotstavi. Isto tako, promijenjena „priroda“ zakona u

savremenim pluralnim društvima s kritikom usmjerenom na

temelje legitimiteta podstiče ovakav radikalni odstup od uvri-

ježenog shvatanja pravne države kao neutralne i pravične. U

takvom društveno-istorijskom kontekstu ustavni patriotizam

postavlja ključno pitanje: koji bi zakoni trebalo biti u temelju

naših političkih zajednica i u kojem političkom i društvenom

kontekstu treba da postoje kako bi postali legitimni i univerzal-

no obavezujući?

Pored odgovora na pitanje o najboljem poretku, ustavni

patriotizam odgovara i na pitanje o suštini političkog. U istoriji

političke teorije, ovo pitanje se obično odnosi na suštinu poli-

tike kao intersubjektivne realnosti, ali i na prirodu čovjeka kao

političkog bića. Koncepcija političkog ustavnog patriotizma, po

mom viđenju, donosi jednu pomirujuću političku ontologiju.

Ona se, naime, ne usredsređuje ni na konfliktnu prirodu inter-

subjektivnih odnosa zagovaranih agonističkim modelima de-

mokratije, niti na konsenzualnom pogledu na političke stavove

tzv. „postpolitickog“ pristupa Rolsa ili Habermasa98. Političko,

tako, znači nužnost traganja za najboljim rješenjem intersubjek-

tivnih odnosa u kontekstu moralne i etičke pluralnosti koja je

zajamčena ustavom. Smisao politike kao praktične aktivnosti

je pronaći najbolja praktička i normativna rješenja političkih i

drugih izazova zajedničkog života pripadnika jedne zajednice,

vodeći računa da su ona legitimna. Drugim riječima, ova pravila

moraju (implicitno) priznati različita etička stajališta onih ka

kojima su usmjerena da bi bila legitimna. Politički se možemo

međusobno razumjeti i međusobno komunicirati politički, sve

98

Za tvrdnju da ovi autori zagovaraju postpolitički poredak u kojem „poli-

tika kakvu znamo više ne postoji“ vidjeti kod Glen Newey, After Politics:

The Rejection of Politics in Contemporary Liberal Philosophy (New York: Pal-

grave, 2001)

1 0 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

dok jedni druge priznajemo pravno. Zato je o ustavnom patri-

otizmu najbolje razmišljati kao konceptu građanstva koji kao

osnov intersubjektivog razumjevanja, ali ujedno i objekat pa-

triotske lojalnosti kao mobilizatora političkog djelanja, stavlja

minimum najšire prihvatljivih pravila, kao elementarnih odred-

nica zajedničkog života jedne političke zajednice.

Ustavnost i patriotizam: dijalektika oprečnih?

Ustavni patriotizam mijenja u osnovi oba pojma sadržana u nje-

govu imenu. Ipak, ustavni patriotizam zadržava u sebi nekoliko

značenja konstitucionalizma: a) konstitucionalizam kao osnov-

ni skup načela zajedničkog života, b) konstitucionalizam kao

zaštita manjina od tiranije većine, c) konstitucionalizam kao

zaštita od proizvoljne moći skupina, pojedinaca, ali i diskursa,

sveobuhvatnih doktrina, kulturnih obrazaca i dr.

Posebno je zanimljiv odnos između konstitucionalizma i

demokratije kao najšire prihvaćene platforme legitimacije po-

litičkog poretka. Ideja da demokratija nije dovoljna da bi jedna

država postala sistem slobode i prava bila je očita i prvim kriti-

čarima demokratije. U tom smislu, svrha ustavnosti je da bude

korektivni mehanizam demokratiji, zaštiti pojedinca i manjine

od arbitrerne vlasti države i većine, čak i po cijenu da bude an-

ti-demokratska.

Zašto je patriotizam važan i šta je njegova normativna vri-

jednost? Patriotizam se može analizirati iz različitih disciplina i

teorijskih perspektiva od kojih su dvije izrazito važne: etička i

politička. Ove dimenzije patriotizma su značajne za normativnu

snagu ustavnog patriotizma. Etička supstancija patriotizma leži

između krajnosti univerzalnog morala i posebnih, lokalnih ili

ličnih privrženosti. Da li su naši osjećaji solidarnosti, bratstva

i empatije usmjereni čovječanstvu kao cjelini, shodno nekom

1 1 0

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

principu i opštosti ili su uvijek određeni posebnošću, pripadanju

konkretnoj političkoj zajednici? Da li je priroda naših obaveza

moralna (etička), te je dugujemo drugim ljudima prema nekom

univerzalnom kantovskom zakonu, ili je pravna i politička, i

kao takva uvijek zavisi od postojanja strukture institucija jedne

političke zajednice koje tu obavezu definišu?

Razumijevanje patriotizma kao lojalnosti i konkretne pri-

padnosti, a ne univerzalnog principa, ogleda se u analizi En-

drjua Oldenkvista (Andrew Oldenquist) koji moralnost tumači

kao splet različitih lojalnosti, a ne apstraktnih načela i ideala.

Nadalje, tu je i Mekintajerov (Alasdair MacIntyre) argument da

je patriotizam središnja moralna vrlina99. Međutim, dok je za

Makintajera vrlina, za Kateba patriotizam predstavlja pogrešku

izgrađenu od sjećanja na uglavnom heroiziranu i lažnu istoriju.

Osjećaj srodstva uglavnom izmišljene čistote spojene sa druš-

tvenim vezama koje su uglavnom „nevidljive ili nelične, zapra-

vo apstraktne“100.

U analizi patriotizma preklapaju se deskriptivne i normativ-

ne teorije, esencijalističke i instrumentalističke, objašnjavalačke

i one razumijevajuće, stvarajući dodatan problem da se ovom

pojmu pristupi analitički i svrsishodno prema zahtjevima po-

litičke teorije. U tome je i problem jasnog određenja normativ-

ne vrijednosti patriotizma u koncepciji ustavnog patriotizma.

Ustavni patriotizam smatra se političkim patriotizmom koji

namjerno izostavlja referenciranje na partikularne etike i nji-

ma svojstvene koncepcije dobra. Čuvajući centripetalna obilježja

patriotske privrženosti, političke obligacije koju stvara, ustavni

patriotizam oslobađa se pregnantnih etičkih koncepata. U slu-

čaju ustavnog patriotizma imamo istost predmeta patriotske

99

Andrew Oldenquist, „Loyalties,“ Journal of Philosophy, 79: 173–193,

1982, and Alasdair MacIntyre, Is Patriotism a Virtue? (The Lindley Lectu-

re), Lawrence: University of Kansas, 2002.

100

George Kateb, „Is Patriotism a Mistake?“ Social Research, 67: 901–924, 2009

1 1 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

odanosti i izvora političke obaveze i legitimacije: minimala pra-

vila koja autonomno usvajamo kao vodeća načela zajedničkog

života, što, makar s logičke tačke gledišta, omogućava čvršću i

trajniju privrženost.

Ustavni patriotizam razlikuje se od ostalih oblika patrio-

tizma, ne samo zbog objekta privrženosti (ustavnih načela po-

litičke zajednice), nego i zbog vrste privrženosti koju pokreće.

Ustavni patriotizam svakako čuva ideju patriotske solidarnosti

kao nužnog stanja modernog građanstva u pluralnim društvima.

Kao što je objašnjeno, on to čini kroz redefinisanje objekta loj-

alnosti: na mjesto nacije ( patriae) postavlja osnovni skup ustav-

no-političkih načela. Promjena predmeta privrženosti redefiniše

kvalitet lojalnosti - to je racionalnija, argumentovana odanost,

koja ne isključuje potencijalnu emocionalnu privrženost. Ako

se ustavni patriotizam pojavljuje u određenom povijesnom

kontekstu, u njemačkom i našem slučaju jedne istorije međuna-

cionalnog uzajamnog istrjebljenja i netrpeljivosti, diskrimina-

cije i denigracije, onda ovaj koncept treba uzeti kao novi način

vrjednovanja pluralnosti i identiteta. Sam po sebi, ovaj koncept

može zvučati prazno, previše akademski i hladno, čini se kao

koncept koji se „teško osjeća, doživljava“. Ali, ako se uzme u

svojoj istorijskoj kontekstualnosti, istoriji zloupotrebe etničke,

nacionalne, jezičke i svake druge kulturne specifičnosti kao mo-

tiva dominacije, netolerancije, negacije, nepriznanja, ustavni

patriotizam nije prazan koncept: on je simbol prihvatanja ra-

zličitosti i stavljanja tolerancije na pijedestal konstitucionalnih

vrijednosti. To je novi način političkog samorazumijevanja, koji

daje prednost ideji o ravnopravnosti građana i favorizuje politič-

ko u odnosu na istorijsko ili etičko. Štoviše, to bi trebalo shvatiti kao razboriti pomak u razumijevanju politike kao zajedničkog

života različitih pojedinaca i grupa.

Ovaj patriotizam je kritičkiji, racionalniji i pragmatičniji, ali

nije zatvoren za moguće vrjednosno-afektivne odanosti. U tom

1 1 2

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

smislu, ustavni patriotizam je inkluzivniji jer dopušta i drugim

načinima da se bude patriotom, postavljajući kao minimum po-

štovanje prihvaćenih normi.

Država, nacija i ustav: gdje je zlatno runo

crnogorske suverenosti?

Za razumijevanje ustavnog patriotizma u kontekstu Crne Gore,

valja istražiti neke od najvažnijih organizujućih principa sveko-

like društvenosti u povijesti ovog i sličnih društava: država,

nacija i ustav. Istovremeno, ove tri kategorije predstavljaju tri

moguća objekta identifikacije i patriotske lojalnosti, ali i različi-

te modele građanstva.

Način na koji politička zajednica rangira političke pojmove

i daje im normativnu, simboličku i mobilizacijsku vrijednost

rezultat je društveno-istorijskog iskustva, savremene političke

deliberacije i težnji te zajednice u budućnosti. Političko-teorij-

sko razumijevanje ovih pojmova i rangiranje do kojih dolazimo

argumentima normativne političke filosofije ne moraju se nuž-

no poklapati sa tim vrjednosnim redoslijedom.

Nacionalne države, nakon legitimacijske krize apsolutistič-

kih monarhija, svoj poredak podređuju konceptu ustavnosti.

Nacija se tu javlja kao novi nosilac suverenosti i kroz širenje

političkih prava za sve šire slojeve građanstva ojačava svoju po-

ziciju suverena.

Ustavnost kao koncept u sebi nužno sadrži antimažoritar-

na svojstva kojima se negativni efekti demokratije kao moguće

tiranije većine usklađuju sa idejom neprikosnovenosti slobo-

da i prava. Zato je ustavnost, u državama gdje se nacija kon-

ceptualizuje etnički ili onima u kojima je nacija određena kroz

određenu partikularnu, isključujuću koncepciju dobra (etičku,

vjersku), korektivni mehanizam koji uspostavlja univerzalnost

1 1 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

građanstva, jednakost pred zakonom ( isonomia) i slobodu po-

jedinca.

Crnogorsko iskustvo je specifično. Na Berlinskom kongresu

izborena suverenost u smislu moderne države ići će pod ruku

sa začetim izvorom ustavnosti koji se u Crnoj Gori može pratiti

kroz prve kodifikacije građanskih zakonika. Ustav iz 1905. godi-

ne, iako manifestacija knjaževe svemoći i primata istočno-pra-

voslavnog svjetonazora, nastaje u jednom kontekstu tad već

plurikulturne Crne Gore. Iako je ustav donijet (oktroisan) iz po-

litičkih pobuda i razboritog knjaževog razumijevanja konteksta

vremena, on je došao u, za ustave, prirodni kontekst pluralnosti

unutar jedne političke zajednice. Dakle, država je nastala prije

ustava. Međutim, ustav je bio vrhunska potvrda njene relegiti-

macije. Ustav je bio, dakle, političko uobličenje pluralnosti koja

drugačije ne bi mogla da opstane u okvirima jedne neograniče-

ne autokratije.

Nacije kao oblici političkog kolektiviteta nastaju krajem 18.

i početkom 19. vijeka101. Poput evropskih, i crnogorska politička

elita oličena u dinastiji Petrović, preuzela je na sebe proces na-

cionalnog preporoda. Škole, crkva, prvi štampani mediji bili su

sredstva kojima je trebalo „popularizovati“ ovaj oblik kolektiv-

nog pripadanja, koji je do tada bio uglavnom plemenski, lokalni

i vjerski. Međutim, koncept nacije usvojen od strane balkanskih

i istočnoevropskih naroda bio je uglavnom etnički, a ne politič-

ki, što je i razumljivo s obzirom da je taj koncept uglavnom na-

stajao u kontekstu nepostojanja suverenih država. Nacija, pak,

u crnogorskom istorijskom iskustvu, nastaje nakon države, što

101

Stavu da su nacije produkt 19. vijeka, Francuske građanske revolucije,

industrijalizacije i modernizacije, skloni su autori koji pripadaju tzv. kon-

struktivističkim teorijama nacionalizma: Gelner, Andersen i Hobsbaum.

Ovaj pristup, nasuprot primoridijalističkim teorijama koje nacije vide kao

moderni oblik starih etnija, dominira u politikološkoj i istoriografskoj lit-

eraturi.

1 1 4

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

je ne čini političkom. Nacionalna bipolarnost žitelja ondašnje

Crne Gore, zapravo, dovešće kasnije do gubitka državnosti kao

okvira političkog djelovanja, upravo u ime nacionalnog.

Ovom argumentacijom se dolazi do zaključka da je nacija u

političkoj povijesti Crne Gore bila kategorija dekonstrukcije ili

u najmanju ruku kontestacije državnosti, dok je ustavnost bila

izvor njenog legitimisanja i pravnog utemeljenja.

Fridrih Majneke ukazuje na dva ključna obrasca formiranja

modernih država u Evropi: nacionalizacija države – već postojeće

teritorijalne države rekonstituišu se u države-nacije i etatizacija

nacija – anticipiranu nacionalnu svijest širi propaganda koja za-

crtava pozicije koje vode ka formiranju nacionalnih država.102

Nesumnjivo je da se upravo na ovim principima formirala mo-

derna crnogorska država, jednako kao i druge evropske države.

Nacija i država su fenomeni post-napoleonske Evrope čija je

sinergija i međuzavisnost, imajući u vidu temeljne kontradik-

cije u suštini ovih pojmova, može biti prevaziđena jedino kroz

koncept ustavnosti.

Summa summarum, premda je suverenost pripadala isto-

rijski državi, ona je danas normativno, ustavnim odredbama,

data građaninu, a suštinski se državna legitimacija i dalje tra-

ži u koncept nacionalnosti. Ako država i nastaje prije ustava,

istorijski i logički, šta je u temelju države ako ne njeno političko

tijelo103 - politički subjekti jedne zajednice koja još uvijek nije

postala država? Zato se suverenost ustavom i vraća tom istom

102

Milan Podunavac, „Rekonstitucija moderne države i nacije“, Glasnik odjel-

jenja društvenih nauka, br. 19, CANU, 2008., p. 143.

103

Na pitanje šta je nacija, Sjejes odgovara da je to tijelo udruženih članova

koji žive pod zajedničkim zakonom i predstavljeni istim zakonodavnim

tijelom. „Qu’est-ce qu’une nation? Un corps d’associés vivant sous une loi

commune et représentés par la même législature, etc.“ Dakle, nacije kao

političke zajednice nema bez njenog pravnog uobličenja. Vidjeti takođe:

Podunavac, „Konstitutivna moć u osnivačkim ustavima“.

1 1 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

političkom tijelu, sada u formi građana, dok je ustav garant pra-

va tih političkih, a sada već pravnih subjekata. Konstitutivna

moć političkog tijela tranformisana je u konstitucionalnu moć

ustavne države.

Ustavni patriotizam u pluralnoj i polarizovanoj političkoj

zajednici, čije je nacionalno i državotvorno samorazumjevanje

oprečno, predstavlja najbolji okvir političke legitimacije i po-

tencijalno osnov stabilnog i funkcionalnog političkog poretka.

Pride, ustavni patriotizam je u saglasju sa idejom društvenog

multikulturalizma jer državu rasterećuje simboličkih i vrjed-

nosnih balasta podjela, a vladavinu prava, kao sistem zaštite

ličnih i kolektivnih prava i sloboda, smješta na pijedestal patri-

otske privrženosti. Ukratko, ustavni patriotizam je i deontološki

(principijelno/dužnosno) i utilitarno (konsekvencijalistički/ko-

risno)104 najbolji okvir za razvoj ustavnog identiteta Crne Gore.

Principijelno, jer u društvu pluralnih svjetonazora legitimnost

daje onim normama koje garantuju međusobno poštovanje i

suživot pojedincima i grupama, a ne partikularnim koncepci-

jama dobra koji se vežu za određenu društvenu, nacionalnu ili

etničku grupu. Konsekvencijalistički, jer omogućava stabilnost

poretka, prihvatanje državnosti Crne Gore kao neupitnog okvi-

ra za dalji razvoj njenog ustavno-demokratskog života.

104

Određeni broj autora smatra da je nekoherentno istovremeno pristupati

ustavnom patriotizmu iz obije etičke paradigme. Saglasan sam da su u pi-

tanju dvije različite argumentacije, te da odabir iste podrazumijeva „kreta-

nje“unutar jednog etičkog pristupa. Ipak, vjerujem da u politikologiji nije

rijetkost da se argumenti u prilog jednom konceptu osnažuju različitim

paradigmama. U tom smislu, primarna linije argumentacije je bazirana na

deontološkoj etici, tj. onoj koja uvažava sistem dužnosti i iz njih izvedenih

principa, dok je konsekvencijalizam prilika da se ideja ustavnog patriotiz-

ma dodatno ojača.

1 1 6

S A G L A S J A / K o n s t i t u c i o n a l i z a m

Ustav Crne Gore - „u njega smo svi zakleti“?

Pitanje stabilnosti i trajnosti crnogorskog državotvornog pro-

jekta imaju svoju neuralgičnu tačku u načinu formulisanja po-

željne forme patriotske privrženosti. Gotovo vijek nacionalne i

političke bipolarnosti crnogorskog društva ukazuje da je potreb-

no tražiti one forme patriotizma koje dopuštaju identitetsku ra-

zliku, a ipak sjedinjuju različite grupe i pojedince u jedinstveni

politički i ustavno-pravni poredak. Jedinstvo razlika identitetu,

ali jedinstveni patriotski identitet bio bi idealna formula, koja

s jedne strane uvažava realnost različitosti i političke kulture,

kulture sjećanja, a istovremeno obezbjeđuje jedinstvo neophod-

no svakoj društvenoj i političkoj zajednici, njenoj stabilnosti i

legitimnosti.

U vremenu kada je pravo osnov intersubjektivne komu-

nikacije, a demokratska deliberacija polje njenog kreativnog

ispoljavanja, ustav je vertikala koja uspostavlja poredak jedne

političke zajednice. Ustav prevladava razlike, ne ignorišići ih

već uvažavajući njihovu konstitutivnost za politički sistem kao

mrežu moći, ciljeva, zahtjeva za priznanjem. Ustav je osnovno

polazište u traganju za modalitetima političkog, državnog i op-

štedruštvenog razvoja. Zato se čini da je značaj ustava kao nor-

mativne i kreativne osnove u nas obesmišljen tradicijom fasad-

ne ustavnosti. Dakle, treba iznova mobilisati potencijale ustava

kao dokumenta sabornosti, zajedništva, društvenog ugovora,

univerzalnosti, saglasja ali i povelje jednakosti pred zakonom,

individualne slobode, prava na posebnost, dakle partikulariteta

kao neodvojive odrednice identiteta savremenog čovjeka.

Ustavi su povelje slobode, ali i jezik samorazumjevanja

savremenih političkih zajednica. Zato je stvaranje ustava kru-

na konstituisanja jedne političke zajednice u zajednicu prava

i slobode. Osjećaj privrženosti ustavnim normama jednog po-

retka najbolji je znak odanosti političkoj zajednici. Posebno u

1 1 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

uslovima kada su i država i nacija predmet kontestacije, ustav je

tačka oslonca društvu i poretku.

Ustavni patriotizam bio bi za Crnu Goru ne samo oblik

patriotske lojalnosti nego i oblik političkog samorazumijevanja

njenih građana. Građani sebe razumiju kao konstituente politič-

kog tijela koje nastaje društvenim sporazumom, baziranom na

njihovom pristanku, slobodno izabranom suživotu u političkoj

zajednici. Razumijevajući zajednicu kao rezultat političke volje,

a ne etničke pripadnosti ili istorijskog usuda, građani skloni

ustavnom patriotizmu shvataju da su ustav i zakon osnovni in-

strumenti rješavanja sukoba unutar demokratskog društva.

Ustavni patriotizam postavljen je na temelje pravne drža-

ve i vladavine prava, te je sudska grana vlasti izuzetno važna u

njegovom ostvarenju. Pisani ustavi koji se ne mogu mijenjati

prostom većinom i sudska revizija ustavnosti zakona, prema

Lajphartu i njegovoj studiji trideset šest demokratija, su dvije

od deset ključnih odrednica konsociacione (konsensualne) de-

mokratije kao demokratije koja uvažava raznolikost i podstiče

osjećaj povjerenja građana u institucije pluralnih društava105.

Najzad, ustavni patriotizam je forma legitimacije države u

vremenu polarizacije, pluralnosti, razjedinjenosti. Crnogorski

Ustav je mlad i mora za sebe naći širi konsenzus građana Crne

Gore kroz aktivnu deliberaciju o temeljima političke zajednice

i o njegovoj eventualnoj reviziji. To je preduslov da koncepcija

ustavnog patriotizma bude prihvaćena kao važeća i da proizvodi

normativna dejstva o kojima je ovdje bilo riječi. I zato, premda

je nekima Lovćen simbolički i vrjednosno „sveti oltar“, za život

pluralne političke zajednice jedina „svetinja“ je ustav, a pravna

država ovjenčana vladavinom prava njen jedini „oltar“.

105

Arend Lajphart, Modeli demokratije, Službeni list SCG i CID, Beograd, Pod-

gorica, 2003, 220-232

1 1 8

DIO IV

Politika i kultura

1 1 9

Obrazovanje u XXI vijeku: između etike

i identiteta

Ako se ovaj trend nastavi, nacije širom

svijeta će uskoro proizvoditi generacije

korisnih mašina, a ne kompletne građane

koji misle svojom glavom, kritikuju

tradiciju i razumiju značaj tuđih patnji

i dostignuća. Budućnost demokratija je

neizvjesna.

M. Nusbaum

U vremenu u kojem je znanje svedeno na informaciju, a in-

formacija predstavlja osnov sveukupne društvenosti, društvo

koje izlazi iz tranzicije suočava se sa krupnim izazovima. Pored

političkih, ekonomskih te vrjednosnih metamorfoza, pred ta-

kvim društvom je složen izazov savremenosti: u informacijama

i tehnologijom uvezanom svijetu naučiti jezik novog mileniju-

ma, a ostati dosljedan u klasičnim idealima ciljevima obrazovne

politike: stvaranju harmoničnog građanskog društva u kojem su

individualnost, kreativnost i originalnost po-etičke vrijednosti

ličnog i društvenog samoostvarenja.

Crnogorska državna samobitnost izborena prije deceniju tek

je minimalni garant političke, ali nipošto i kulturno-obrazovne

emancipacije. Složen proces reforme obrazovanja započet je pri-

je dvije decenije, ali kao i druge reforme zagubljen je u lavirintu

tranzicije. Tada po ugledu na slovenačke, danas na hrvatske re-

formatore iz vida se gubi osnovni aksiom: obrazovanje je proces

koji se odvija u zadatom kulturno-socijalnom kontekstu, te je

za njegovu reformu potrebno preispitati naslijeđene kulturne

1 2 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

obrasce, istorijski i tranziciono indukovane nepravde, ali i sliku

društvene reprodukcije, demografske, ekonomske, simboličke.

Čini se da, kao društvo, ne postavljamo pravo pitanje. Ono nije

čemu obrazovanje treba da služi, jer se to da naslutiti iz svakod-

nevnog iskustva, nego koja mu je svrha, čemu treba da teži? Ja-

nusovo lice kulture106, humanističko i scijentističko, orfejevsko

i prometejsko, danas stoji pred izazovima savremenog čovjeka,

jedinstvo ovih svjetonazora je nužnan, a ne moguć ishod.

Epikriza našeg obrazovnog sistema je zabrinjavajuća: za-

stareli nastavni programi, škola koja podstiče autoritarnost, a

sputava kritičnost, proliferacija univerziteta i nastavnih pro-

grama koji ne korespondiraju sa tržištem rada, odliv mozgova,

zaostajanje u tehnološko-informacionim dostignućima i naj-

zad, satiranje humanističkih predmeta i programa kao način da

se „rasterete programi“. Kliničkoj slici valja dodati i hronično

obezvrjeđenje srednje klase kao stuba svake obrazovne politi-

ke. Dijagnoza: urušen obrazovni sistem. Istoriju svake bolesti

valja ispitati u njenom trajanju i vremenitosti, a onda ukazati

na korake koje valja preduzeti ili još bolje, putokaze koje treba

slijediti. Kriza je uvijek i šansa107, ona odlučujuća tačka u kojoj

valja odabrati pravi put. U ovom radu biće naznačene moguće

perspektive razumijevanja svrhe obrazovanja kao svojevrsnog

filosofskog lajtmotiva za neku buduću reformu.

Obrazovanju pristupam holistički - kao integrativnom okvi-

ru u kojem se potencijal ljudskog bića razvija u cjelini njegove

egzistencije kroz sve faze razvoja i odrastanja, i sistematski –

kao jednom od direktnim odnosima uvezanom dijelu sistema

cjelokupne društvene reprodukcije. Polazeći od ove dvije pret-

postavke, ogled o obrazovanju i njegovoj svrsi u Crnoj Gori

tumačiću kroz tri važne dimenzije: metodsku – kako se proces

106

Čarls Snou, Dve kulture i ponovo o njima, Biblioteka XX vek, NUBS, Beograd,

1971.

107

Krisis je na grčkom odluka, a krinein: odlučiti.

1 2 2

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

obrazovanja treba odvijati, koji su načini „prenosa znanja“ iz-

među učitelja i učenika, epistemološku – kako razumjeti znanje

i njegovu upotrebnu i suštinsku vrijednost u postmodenrom

vremenu, i normativnu – kojim vrijednostima i ciljevima obra-

zovanje treba da teži.

Znanje i moć: od dogme do dijaloga, od stupnjevitog

do cjeloživotnog obrazovanja

Ako je znanje moć, obrazovni sistem je najjače ideološko oružje

moderne države. Obrazovni sistem služi socijalizaciji, ali i ide-

ološkom prozeletizmu koje mlade naraštaje treba da „ukalupi“

u poredak. I u povjesti crnogorskog obrazovnog sistema uočava

se želja moderne crnogorske države da iskoristi školski sistem za

ideološke državničke projekte. Premda je Njegoš govorio da je

„prosvjestenije svijet..., a ne tma“ i otvaranjem prve svjetovne

škole 1833/34. godine i nabavkom štamparije postavio dva me-

đaša u razvitku crnogorske prosvjete i kulture108, uticaj crkvenog

i laičkog na prosvjetno konstanta je rane faze crnogorske istorije

obrazovanja.

Prve zbirke knjiga, učenjaka i škola nastale su okviru crkve.

Nije crnogorsko iskustvo tu specifično, srednjovjekovna shola-

stika bila je, uz sve ograde prema naučnom metodu i saznanju,

stjecište mišljenja i učenosti. No, kašnjenje u tom procesu je

više nego uočljivo, ne samo za evropskim nego i za balkanskim

iskustvom. Važni kulturološki procesi bez kojih je nemoguće

zamisliti savremeno evropsku učenost, poput prosvjetiteljstva,

nisu imali većeg odjeka u Crnoj Gori.

108

Gazivoda, Pavle, „Školski sistem u Crnoj Gori, korjeni, razvitak, perspektive“,

Pedagogija, 2003. Prvi pomen predškolske ustanove u Crnoj Gori datira iz

1893. Djetski sad na Cetinju otvara Milica Nikolajevna, kćer knjaza Nikole.

1 2 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

Kostić109 navodi se da „povesnicu uče deca da znaju: ko

su bili njihovi pretci i stari; šta su i ko su oni, i šta treba da budu

oni i ceo narod srpski... Tu će im učitelji uzdizati prave zasluge

pojedinih uzvišenih lica, bilo careva, bilo drugih junaka, koji

su radili za korist i sreću svoga naroda, koji su bili čisti karakte-

ri, koji su prezirali sebične celi, a radili više za opšti napredak.

Tom prilikom davaće učitelj deci lepe primere, koji će im služiti

kao pravac njihovog rada i ponašanja u njihovom životu“.110

Oblikovanje nacionalne svijesti koja je trebalo da korespondira

sa nacionalno-oslobodilačkim ratnim poduhvatima Crne Gore,

nije se završilo oslobodilačkim ratovima. Kao ustaljena, genera-

cijski uvriježena matrica, predmet istorije služio je formiranju

poželjnih identiteta u kojima je za drugost bilo malo mjesta.

Prva srednja škola u Crnoj Gori bila je Bogoslovija, otvorena

1863. godine koja je kasnije nastavila rad kao Bogoslovsko-uči-

teljska škola. Spoj crkvenog i prosvjetnog u njegovoj ranoj fazi

sličan je u svim balkanskim društvima111. Obrazovni sistem i na-

kon nestanka kraljevine Crne Gore kao nezavisne države ostao

je u sijenci svemoći države i njenog apsolutizma.

Ideološka matrica marksizma, kao jedna knjiga i jedna istina,

bila je dominantna paradigma prosvjetno-naučnog oblikovanja

poslijeratne Crne Gore. Premda ovom periodu valja zahvaliti

109

„Nastavni plan i program iz 1870. godine sadrži nastavne predmete: na-

uka vjera, srpski jezik, crkveno-slovenski jezik, račun, crkveno pevanje,

zemljopis, povesnica (istorija), gazdinstvo“ U nastavnim planovima i

programima za osnovnu školu 1948, 1950, 1953, nakon Drugog svjetskog

rata, nastavni predmeti su raspoređeni na: srpski jezik, zemljopis, istorija,

poznavanje prirode, račun sa geometrijom, crtanje, lijepo pisanje, ručni

rad, pjevanje, fiskultura. ibid.

110

Živko Andrijašević, „Srpstvo u Crnoj Gori“, objavljeno na http://www.mon-

tenegrina.net/pages/pages1/istorija/cg_u_xix_vijeku/srpstvo_u_cg.htm

111

U Njemačkoj, znatno prije toga vremena, stara latinska škola, u kojoj su

predavači bili budući svještenici, pretvorila se u gimnaziju već 1812 godine

u kojoj su predavala svjetovna lica, nakon položenog državnog ispita.

1 2 4

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

za najtemeljniji prosvjetno-pedagoški poduhvat u istoriji Crne

Gore, recidivi jednog doktriniranog pristupa nauci i danas se

osjećaju na crnogorskim fakultetima. Ipak, u tom vremenu sin-

hronija između obrazovnog sistema i opšte društvene reproduk-

cije bila je dovedena do savršene harmonije, a ljevičarski pogled

na ulogu države u obrazovanju vodio je otvaranju katedri, izda-

vačkoj, prevodilačkoj i pedagoškoj djelatnosti kakvu danas ne

možemo ni da zamislimo. Summa summarum, od tog vremena

ostalo je samo najgore: univerzitetski profesori i akademici mar-

šali, ideološki pristup koncipiranju nastavnih programa i hije-

rarhija u kojoj ministar prosvjete u svojim naumima i ne mora

da konsultuje one koji neposredno izvode obrazovni proces,

učitelje, nastavnike, profesore. Ex cathedra predavanje oslikava

društva poput onih u kojem žrec zna jedinu i „pravu“ istinu. U

osnovi, to je mitološko, a ne dijaloško obrazovanje. Riječju, to

je nekritičko predanje.

Univerzitet u Crnoj Gori nastao je 1974. Osam godina na-

kon 1968, tog kamena međaša savremene evropske kulture, te

kritike autoriteta, tradicionalizma, potrošačkog društva, konzer-

vativnog buržoaskog morala, te posljednje veće lijeve opomene

da je svijetu potrebno više jednakosti i slobode, više solidarno-

sti. Sorbona je 14. maja 1968. postala „slobodna komuna“. Mi

ni danas, skoro pola vijeka kasnije, ne možemo to reći za najveći

i najstariji crnogorski univerzitet. Možda zato što nikada nismo

imali ’68 godinu.

Strategija razvoja i finansiranja visokog obrazovanja 2011-

2020112, koja je usklađena s ciljevima strategije Evropa 2020113,

112

http://www.mpin.gov.me/ResourceManager/FileDownload.aspx?ri-

d=77306&rType=2&file=Strategija_razvoja_i_finansiranja_visokog_obra-

zovanja_u_CG.doc

113

Agenda 2030 Ujedinjenih nacija predviđa za četvrti cilj ima inkluzivno i

kvalitetno obrazovanje i promovisanje mogućnosti cjeloživotnog učenja

za sve. http://un.org.me/kvalitetno-obrazovanje/

1 2 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

pokušava da uspostavi vezu između obrazovnog sistema i tržišta

rada. U tom smislu, strategija ima za cilj unaprijeđen kvalitet

visokog obrazovanja, poboljšan preduzetničko-inovativni ka-

rakter obrazovanja, učešće populacije s visokim obrazovanjem

starosti od 30 do 34 godine najmanje 40% u 2020., uspostavljen

model cjeloživotnog učenja utemeljen na dobroj međunarod-

noj praksi, istraživački orjentisano visoko obrazovanje i inter-

nacionalizaciju visokog obrazovanja. U periodu 2012–2017.,

prema ovom dokumentu, radilo se na reformi finansiranja vi-

sokog obrazovanja, analizi tržišta rada, analizi percepcije poslo-

davaca, razvoju ishoda učenja, poboljšanju mobilnosti, analizi

sprovođenja principa Bolonjske deklaracije, osnivanju centra

izvrsnosti, jačanje ljudskih resursa, itd. Nažalost, u godini pred

nama, koja će biti godina evaluacije, pitanje je koliko su ovi

poduhvati zaživjeli kao model budućeg razvitka obrazovnog

sistema. Povećana mobilnost studenata nije praćena njihovom

(re)integracijom u akademskom ili preduzetničkom ambijentu,

Bolonjska deklaracija i dalje usložnjava više nego što pojedno-

stavljuje proces, ad hoc ekspertski timovi pri ministarstvima

nauke i prosvjete nisu integrisani u sistem.

Stepenost obrazovanja upotpuniti cjeloživotnim učenjem

kao načinom da se u fluidnom vremenu izađe u susret izazovi-

ma sadašnjosti. Umjesto informacije osposobiti učenika da se

snađe u haosu izvora informacija i bude kadar da procijeni nji-

hovu relevantnost i upotrebljivost. Umjesto istorijskih mitova

podsticati dijaloški pristup istoriji, gdje se uvijek čuje i druga

strana, a ratovi ne doživljavaju kao usud nego kao izbor odre-

đenih elita i generacija. Konačno, obrazovani sistem mora biti

simbol naše građanske jednakosti, ali i suštinske jednakosti svih

nas kao ljudskih bića sa dostojanstvom, te je važno podsticati

osjećaj uzajamnog poštovanja između nastavnika i učenika kao

kolijevke jednog modela poštenije i ravnopravnije opštedruš-

tvene komunikacije. Upravo u toj tački podudaranja metoda i

1 2 6

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

ishoda obrazovanja, kao generatora vrijednosti, krije se ključna

odrednica svake reforme: obrazovanje u duhu humanističke

tradicije koje ovaj koncept nosi u sebi od svog nastanka. Jedno-

stavno, obrazovanjem postajemo ljudi.

Treba li Crnoj Gori harfa?

Da li obrazovanje treba da teži da zadovolji potrebe svijeta u

kojem živimo, ili mu je svrha i da promišlja te potrebe kritički

i da ih mijenja? Možemo govoriti o svrsi i upotrebi obrazova-

nja. Da li je činjenica da tržište rada u Crnoj Gori treba kuva-

re, sobare i programere znak da našem društvu nisu potrebni

sociolozi, biohemijski inženjeri ili vajari? Važno je razumjeti

potrebe jednog društva i usmjeriti politike ka tome da se te

potrebe zadovolje kroz adekvatne obrazovne programe. Ipak,

potrebe čovjeka XXI vijeka, građanina Crne Gore jednako kao

građanina neke Zapadne demokratije, ne iscrpljuju se u infor-

matičkoj i turističkoj uslužnoj djelatnosti i ako se od njih može

zasigurno obezbjediti materijalni život. Zato je važno kritički

promišljati naše potrebe koje se ne indukuju samo na tržištu

rada i realnoj ekonomiji, već ih treba očitavati u cjelovitosti

ljudskog bića. Zato je holistički pristup važan – upozorava da

obrazovanje zadovoljava potrebe društva, ali oduvijek, od Pla-

tonove akademije do danas, teži da ostvari cjelovitost ljudskog

potencijala, mislilačkog, etičkog, emocionalnog, kreativnog114.

114

Zanimljiva je etimologija riječi obrazovanje. Anglosaksonski i romanski

jezici korijen riječi obrazovanje imaju u srednjovjekovnom engleskom

koji u korijenu ima educat- ‘izveden (napolje)’, koji upućuje na nekakav

izlazak, poput onog Kantovog prosvjetiteljskog izlaska iz „samoskrivljene

nezrelosti“. U slovenskim jezicima koriste se riječi koji upućuju na stvara-

nje (formaciju, óbrazovanje) ali se u nekim slučajevima to poklapa sa eti-

mologijom riječi obraz koja ima u mnogim kulturama bogato konotativno

1 2 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Zato je važno da Crna Gora ima fakultete za etnologiju i an-

tropologiju, biohemijski inženjering, poljoprivredni fakultet

ili na matičnom fakultetu odsjek za harfu umjesto nekoliko

fakulteta političkih nauka, menadžmenta i turizma. U svojoj

čuvenoj „jedanaestoj tezi o Fojerbahu“ Marks kaže da su „filo-

zofi su do sada samo tumačili svijet, stvar je do toga da se on

promjeni’’. Naše epizode sa „real-soc“ sljedbenicima jednog od

najvećih mislilaca ikada možda i nisu bile najslavnije, ali su

makar stvorile obrazovni sistem koji je, uz sve ideološke do-

gme, istovremeno zadovoljavao potrebe savremenog svijeta i

humano ga mijenjao.

Sistem obrazovanja, jednako, ne smije biti gluv za potre-

be glavnih tokova ekonomske reprodukcije jednog društva.

Primjere najefikasnijih modela stručnog obrazovanja, kao od-

govora zahtjevima tržišta rada, nalazimo u Nemačkoj i Skan-

dinaviji, gdje se državna sredstva ulažu u kvalitetno pozivno

obrazovanje i prekvalifikaciju radnika i učenika izvan univer-

ziteta, što nižoj srednjoj klasi omogućava pristojan život i bez

fakultetske diplome. Ovakve strategije uključuju harmoniza-

ciju i koordinaciju procesa koje prirodno, ali ne samostalno,

treba da vodi država.

značenje i upućuje na moralni integritet, doslednost i čast. Izvore takvog

značenja u slovenskim jezicima valja tražiti u njemačkom jeziku gdje

se koristi riječ bildung, koja upućuje na samostvaranje, lično i kulturno

sazrijevanje, harmoniju uma, sopstva, identiteta, emocionalnosti ali i na

Humboltov koncept obrazovanja kao cjeloživotnog iskustva a ne samo

vremenski određene obuke ili učenja. v. Wilhelm von Humboldt „The-

ory of Bildung“, u Teaching As A Reflective Practice: The German Didaktik

Tradition urednici Westbury, Hopmann, Riquarts. Humboltova koncpecija

obrazovanja kao istovremeno prilagođavanja ali i kritičkog odnosa prema

svijetu, i njegova gotovo ideološka usmjerenost ka jednom novom huma-

nizmu, ima svoj odraz i u ovom radu.

1 2 8

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Metod: iskušavanje igre

Čovjek je homo ludens. Sveukupnost njegovog stvaralačkog na-

staje u igri, sa drugim ljudima, fizičkom okolinom, sa sopstvom.

Da bi se razumjela važnost igre u obrazovnom procesu, na šta

upućuje savremena antropologija, pedagogija i andragogija, tre-

ba poći od zanimljive epistemološke sličnosti riječi koje su Grci

koristili za igru (i za djetinjstvo koji su bili sinonimni, R. Kajoa)

i obrazovanje paideia. Huizinga115 je odredio čovjeka kao homo

ludens-a, biće igre. Teško je nama, u jednoj kulturi, gdje se kaže

„svaka igra plač donosi“, razumjeti da je čovjek svugdje i uvijek

biće koje se igra.

U rigidnom svijetu škole kao obaveze, sistema pravila van

kojih se ne smije, teško je zamisliti cijelovitost slobodnog duha

sa kojim se čovjek rađa. Postoje pedagoški, antropološki ali i

funkcionalni razlozi da se igra u svojim varijacijama integriše u

nastavni plan i program, od predškolskog uzrasta do univerzite-

ta, ali i dalje - u obrazovanju starijih.

Igra je važna u svim fazama ljudskog razvoja. U najrani-

jem dobu ona je podstrek psihomotornom i intelektualnom

razvoju djeteta, motivaciji, radu, odnosa sa starijim, a kasnije

dovodi mlado ljudsko biće do emocionalne, socijalne i psiho-

loške emancipacije, integracije i samorazumijevanja116. Član

33 Konvencije o pravim djeteta predviđa pravo djeteta na igru.

Treba i odraslima dati ono što pripisujemo djeci, uostalom, nije

li zapitanost nad svijetom, čuđenje svojstvo djece i filosofa?

Naša kultura učenje određuje kao neprijatan napor („bez muke

115

Huizinga Johan, Homo ludens: O podrijetlu kulture u igri, Matica hrvat-

ska, 1970.

116

O presudnom značaju igre kao pedagoškog metoda, kao medija obrazo-

vanja, pisao je klasik iz tzv. grupe velikih pedagoga s kraja 18 vijeka Šiler

(Schiller) u svojim pismima o estetskom vaspitanju čovjeka (1795).

1 2 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

nema nauke“) a ne kao vid često zabavnog i prijatnog iskustva

samousavršavanja.

Nije svaka igra ista. Kao što je govorio Kajoa, treba praviti

razliku između paidia-e, koju krasi spontanost, improvizacija i

ludus gdje su ključna pravila, vještina i strpljivost. Čini se da treba

podsticati oba vida igre: paidia-u više u humanističkim nauka-

ma, umjetnostima, ludus više u tehničkim i prirodnim naukama,

ali oba elementa su stvaralačka. Uzmimo samo eksperiment kao

neodvojivi dio nastave i istraživačkog rada u prirodnim i teh-

ničkim naukama i razumjećemo važnost igre (i kao paidiae i kao

ludusa) kao njegovog neodvojivog elementa. Eksperiment je igra

po utvrđenim pravilima koja uvijek može dovesti do nečeg no-

vog, neočekivanog. Humanističke nauke, filosofija, sociologija,

psihologija politikologija izađu iz svijeta knjiga u stvarnost, da

oprobaju svoje pretpostavke i tragaju za novim. Društvo u doba

tranzicije ima poseban interes da promišlja temelje društvenosti

i društvenog reprodukovanja znanja, materijalnih dobara, sim-

bola i vrijednosti. Visokom školstvu nedostaju istraživački centri,

a studentima profesori koji su uključeni u istraživačke projekte.

Igra je važna komponente multidisciplinarnosti i interdis-

ciplinarnosti. Tu se važne upravo one igre koje omogućuju da

se krute granice disciplina pomjeraju i da se ideje i koncepti

prenose i razmjenjuju. U Crnoj Gori gotovo da nema projekta u

kojem učestvuju dva ili više fakulteta iako su upravo projekti tog

profila najnužniji za neke važne probleme današnjice u Crnoj

Gori (medicinska etika, preduzetnička kultura, menadžment u

kulturi, etno turizam). Potonji razvoj post-industrijskog društva

rascjepkao je znanje u paramparčad izolovanih specijalizovanih

akademskih disciplina i kombinatorika igre je važna da se djelo-

vi opet sklope u mozaik upotrebljivog znanja. Bolonjski proces

je najbolji primjer postmoderne usitnjenosti nauka i znanja, a

transfer znanja iz različitih oblasti koji je potreban da učenik u

cjelosti razumije fenomen, problem često izostaje.

1 3 0

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Konačno, tu je i sportska igra kao značajna karika vaspit-

no-obrazovnog procesa. Sport je polje socijalizacije, humani-

zacije slobodnog vremena i razvijanje zdravih navika. Umjesto

isključivo takmičarskih, treba podsticati sportske aktivnosti koje

uključuju đake i studente različitih fizičkih sposobnosti i čine

sport solidarnom i kooperativnom aktivnošću. Važnost fizičke

aktivnosti sistemski uređene od strane države je, premda dijelom

intervencionistička, korisna, kako onima kojima je namijenjena

tako i državi koja dugoročno može očekivati smanjene izdataka

za zdravstvenu zaštitu. Socijalistička Crna Gora vidjela je u spor-

tu svoj strateške ciljeve društvene socijalizacije, integracije ali i

jedno antičko-humanističko njegovanje tijela i duha. Danas je i

sport podređen prostoj profitnoj logici, a država nema sistemski

pristup u ovoj oblasti.

Epistemološke pretpostavke savremenog obrazovanja:

naći učitelja neznalicu?

Neodvojivi element svakog mišljenja je kritičnost. Dijaloška i

dijalektička suština filosofskog mišljenja odvaja ga od mitopo-

etike. Znanje se tako samousavršava kroz stalno preispitivanje.

U naukama se smjenjuju paradigme (Kun) uz svijest da je svako

znanje refleks trenutnih dostignuća ljudske inteligencije i da će

napredovanjem ta paradigma biti promijenjena bolje uteme-

ljenom. Ljudsko znanje razvija se uvijek u sijenci sokratovskog

neznanja, koje se paradoksalno uvećava daljim saznavanjem.

Pored ove ograničenosti, znanje je ograničeno i odnosima

moći. Bekonovo „znanje je moć“, i Fukoovo učenje da diskur-

sna moć reprodukuje znanje posebno u onim naukama koje on

naziva nauke niskog epistemološkog profila govori o tome ko-

liko su odnosi moći u društvu važni za konstrukciju potrebnog,

prihvatljivog i relevantnog znanja. Postmodernom heuristikom

1 3 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

i genealogijom kao metodom da se uočiti odveć jasna veza iz-

među sistema znanja i diskursnih, ideoloških i kulturoloških

matrica. U čemu je problem? U tome što znanje, dakle, ne mora

nužno biti emancipatorsko ono podjednako može služiti poro-

bljavanju pojedinca, vještački nametnutim sistematizacijama i

vrjednosnim parovima (dobro loše, valjano nevaljano, normal-

no nenormalno) vrši se porobljavanje sopstva i individualnosti.

Imati ovakav uvid posebno je važno za humanističke nauke,

školske predmete i programe, a posebno kada su u pitanju djelo-

vi koji se odnose na pitanje roda, seksualnosti, kulturno naslje-

đenih matrica, ideološke pripadnosti. Međutim, postoji i jedan

za Crnu Goru specifičniji oblik uvezanosti obrazovanja i moći,

rekao bih, realizovan po jednoj kulturnoj matrici.

Epska kultura u svom središnjem mjestu ima guslara pri-

povjedača, patrijarhat pater familias-a, a klerikalno društvo cr-

kvenog poglavara. Matrice autoritarnosti su sa ovih širih polja

kulturne razmjene prešli na politiku i druge sfere društvenosti.

Tako se u oblasti obrazovanja pojavljuju neupitni autoriteti uči-

telja, nastavnika, profesora. Zato je obrazovanje upravo ta tačka

sa koje može doći do jednog kopernikanskog obrta u kulturnoj

matrici, gdje se odnosu moći i nadmoći pretpostavlja odnos

saradnje, prijateljstva ( philia), povjerenja i razumijevanja. Tako

se ne urušava autoritet prosvjetnog radnike nego se samo njen/

njegov autoritet postavlja na humanije temelje.

Žak Ransijer je u epistemologiju savremenog učenja donio

važan preokret117. Za Ransjera, učitelj je neznalica, a svrha ob-

117

Jacques Rancière, The Ignorant Schoolmaster: Five Lessons in Intellectual Eman-

cipation (Stanford University Press, 1991). Ransijer se u svom filosofskom ogledu oslanja na pedagoški metod Žozefa Žakotoa, zapravo emancipatorski

ili „panekastički“ ne-metod, po kojem je svaka inteligencija jednaka i u sva-

koj manifestaciji inteligencije postoji cjelovitost ljudske inteligencije. Po tom

metodu, možemo podučavati i ono što ne znamo, ali samo ako prihvatimo

polazište jednakosti, nepodređenosti i želje za samoostvarenjem.

1 3 2

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

razovanja je u praktikovanju i potvrđivanju jednakosti. Inteli-

gencija je univerzalni ljudski resurs koji nam služi da bismo se

emancipovali, samopromislili i učinili svoj život ljepšim, a ne

da u posjedstvu znanja podređujemo ili se u nedostatku istog

nekom podređujemo. Od neprikosnovenih autoriteta poći od

drugačije epistemološke postavke: učenik kroz emancipaciju

saznaje, oslobodađa svoju subjektivnost, praktikuje je. Paulo

Freire, jedan od osnivača društveno-kritičke, alternativne pe-

dagogije, ukazao je takođe na igru moći koja postoji u trouglu

učitelj-učenik-gradivo. Pedagogija potčinjenih ( Pedagogia do

Oprimido118) je pedagogija koju treba graditi s obespravljenima,

a ne za njih i u njihovo ime, u neprestanoj borbi za vraćanje

humanosti. Obrazovanje, smatra Freire, treba biti „praksa slobo-

de“, gdje se svi ljudi kritički i stvaralački odnose prema stvarno-

sti i mijenjaju svijet u kojem žive119. Djeca Roma, osiromašenih

tranzicionih gubitnika, izbjeglih iz potonjih ratova samo su neki

od mogućih subjekata čiju riječ treba u vremenu koje dolazi čuti

i kroz obrazovanje im dati polaznu tačku za emancipaciju od

društveno „predodređene“ marginalizacije. Ransijerov i Freirov

pristup obrazovanju su upravo polazna tačka dekonstrukcije ex

catherdra obrazovanja.

Ex cathedra modelu crnogorskog obrazovanja, koji potonja

reforma nije uspjela da iskorijeni, svojstven je upravo model

subordinacije gdje je učitelj (nastavnik, profesor) nadmoćan

u odnosu na učenika, i ta (neupitna) superiornost nije samo u

informacijama, ona predstavlja odnos suštinske podređenosti.

Kako drugačije objasniti nepostojanje studentskih protesta u

Crnoj Gori, i jasno formulisanog bunta mladih protiv norma-

tivnih nesuglasja savremenog svijeta? Možda društva u kojima

118

Paolo Freire, Pedagogija obespravljenih, Odraz, Zagreb, 2012

119

Ključni Freirov koncept je konscijentizacija, osvješćenje – kao svojevrsna

filozofija oslobođenja, istovremeno proces osvješćivanja i temelj za kritiku

vaspitno-obrazovnih ustanova, metodologija oslobađanja.

1 3 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

se desila 1968. imaju i zaostali višak izvjesne energije, ali ona

u kojima se ona nije desila imaju hroničan manjak elan vital-a

za građanske i opštedruštvene promjene. Upravo je to slučaj sa

Crnom Gorom. No, ne bi ovaj ransjerovski kopernikanski obrt

u našoj kulturnoj matrici bio samo podstrek ljevičarskom buntu

i protestu, već i toliko pominjanim i traženim vrijednostima

neoliberalnog društva: kreativnosti, inovativnosti, nezavisnosti,

preduzetničkom duhu.

Dijalog: obrazovanje u multikulturnom društvu

Učitelj, gotovo kako je to govorio Sokrat, majeutički pomaže

učeniku da dođe do saznanja, ali i da prosuđuje njegovu valja-

nost bez nametanja svog „puta“ i svoje „istine“. Uostalom, istina

često i ne postoji, tačnije tek je puku odraz igre moći društvenih

subjekata. Tom istinom o nepostojanju vječnih istina120 treba

opskrbiti buduće građane, roditelje, privrednike, naučnike. Uče-

nost na zapadu nastaje sa prvim filosofima, a temelj njihovog

mišljenja je upotreba razuma, kritika mitskog i prihvatanje dija-

loškog shvatanja svijeta.

Aristotel je pravio razliku između teorijskog ( bios theoreticos)

i praktičkog život ( bios practicos), i dok je za prvo karakteristično

dokazivanje vječnih istina, njihovo izvođenje iz nepromjenji-

vog poretka stvari, za ekonomiju i politiku koristi se ubjeđivanje

u ispravnost jednog od mogućih načina viđenja jedne pojave

ili procesa. Ova epistemološka distinkcija je važna jer ukazuje

na normativnu impregniranost humanističkih nauka, a kako će

120

Ovaj logički paradoks, koji je ovdje dat u obliku stilske figure, ostaće u

svojoj formi nedokučiv mnogim učenicima srednjih škola jer im je uki-

nuta nastava predmeta „Logika“. Neko od reformatora je, nedokučivom

dedukcijom, došao do zaključka da formalna logika nije osnovno oruđe

valjanog mišljenja.

1 3 4

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

pokazati Fuko i onih koje važe za prirodne (biologija, medicina

e.g.). Znanje je često rezultat naše društvene deliberacije, i obra-

zovni sistem treba učiniti poljem stalne dijaloške razmjene ali i

procesom osvješćivanja društveno fundiranih „istina“. Društve-

ni zakoni nisu kao prirodni, nužni i univerzalni, ali im njihova

poželjnost ili nepoželjnost u jednom pluralnom društvu daje

smisao i vrijednost121. Do tog smisla i vrijednosti može se doći

samo dijalogom, u kome sve grupe učestvuju ravnopravno, bez

obzira na objektivnu društvenu, političku, ekonomsku ili bilo

koju drugu moć koju posjeduju. Izgradnja Crne Gore kao multi-

kultunrog društva podrazumijeva još intenzivniju kulturološku

razmjenu između naroda koji u njoj žive, kako bi bilo manje

etničke distance, a više zajedničkog života.

Društvene nauke treba da služe uspostavljanju pravila

deliberacije o važnim društvenim pitanjima, valjano, kroz ar-

gumente teorije i prakse. Polarizovano društvo kakvo je crno-

gorsko rijetko pribjegava dijalogu zavađenih ideoloških polova

i onemogućava integraciju kao osnovni cilj obrazovanja. Inklu-

zija kao jedan od zadatih ciljeva reforme nije moguć ako škole

nisu mjesto gdje je glas različitosti uvijek dobrodošao. Školski

programi, lektire, istorijske čitanke i udžbenici moraju napraviti

mjesta za Drugog, da se i njegova strana čuje. Taj Drugi mogu

biti žene, kojih u istorijskim udžbenicima nema kao da nisu ni

postojale, ali i nacionalne manjine, koji su u tim istim udžbe-

nicima predstavljeni isključivo kao renegati. Dekonstrukcija

121

Upravo u navedenom smislu, obrazovanje mora biti kritika obrazovanja

kao instrumentalnog uma (Horkhajmer) koje neoliberalizam uspostavlja

kao modela ovladavanja svijetom kroz korporativno-menadžersko uprav-

ljanje društvenom reprodukcijom. Potreba filosofa poput Gadamera i Dil-

taj da duhovnim naukama pripišu jednu složeniju racionalnost, nasuprot

prosvjetiteljskom reduckionizmu uma i humanističkih nauka na metode

prirodnih nauka, ide u prilog onoj viziji obrazovanja koja u svoje središte

postavlja razumjevanje a ne objašnjenje, motivaciju a ne kauzalnost, uživ-

ljavanje a ne samo posmatranje.

1 3 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

muškog pogleda na istoriju ( his-story) možda je prvi korak u

obračunu sa nazadnim elementima patrijarhata. Upravo one

kategorije koje su već postale dio stereotipija i autostereotipi-

ja crnogorskog društva, odnos žena i muškaraca, odnos prema

pripadnicima manjinskih naroda, pripadnicima LGBT grupa,

moraju da prođu kritičko preispitivanje kroz metodiku nastave

koja uključuje razgovor, razmjenu mišljenja i kritičnost.

Nastava istorije, građanskog obrazovanja, sociologije, poli-

tičkih nauka, pored dijaloga u multikulturnom društvu moraju

da stimulišu multiperspektivnost, kritičku distancu, otvorenost

i inkluzivnost. Nije dovoljno da udžbenike pišu pripadnici ra-

zličitih kulturnih grupa, što je u crnogorskom iskustvu izuzetan

pomak u odnosu na region, nego je važno da i metodsko-di-

daktička pravila organizacije nastave budu u službi ovakvog

pristupa učenju i istraživanju. Čini se da geneza našeg obra-

zovnog sistema, a u tome se ne razlikujemo mnogo od istoč-

no-evropskih društava, ali prilično od zapadnih, pokazuje sporo

emancipovanje obrazovanja od političkih i klerikalnih izvora

moći. Obrazovanje se nije izborilo ni za poziciju autonomnog a

kamoli autoritativnog stvaraoca diskursa.

Obrazovan je onaj koji ima obraz?

Ključna filosofska dilema o svrsi obrazovanja mogla bi se ozna-

čiti kao razlika između sokratovskog traganja za vrlinom i so-

fističke instrumentalizacija znanja. Danas je nemoguće poći iz

jedne partikularne etike i u nju smjestiti obrazovanje i njegovu

svrhu, ali ostaje činjenica da je obrazovanje garant razumije-

vanja u multikulturnim društvima, da nudi modele i metode

komunikacije između različitih etničkih grupa i njihovih kon-

cepcija dobra, da je najbolji forum za građansku deliberaciju o

svim problemima pluralizovanog društva kakvo je crnogorsko.

1 3 6

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

O važnosti obrazovanja za poredak i patriotski odnos prema

otadžbini nesumnjivo je znao i knjaz Nikola. Krajem 19. vijeka

knjaz piše učiteljima: „Crna Gora, ja i moj naslednik zahvalni

smo sadašnjem učiteljskom kadru koji tako savjesno gaji mlade

izdanke naše otadžbine“. Kakav odnos prema otadžbini, građan-

skoj vrlini, moralnim obavezama prema svojim sunarodnicima

i sugrađanima treba da podstiče obrazovanje u 21. vijeku?

Tokvilovi spisi obiluju pohvalama građanskoj hrabrosti, onoj

istoj vrlini koju Monteskje smatra osobinom nerazdvojnom od re-

publike (dok je za despotiju ta osobina strah). Svaki poredak zavisi

od političke kulture, a ovaj se temelji na obrazovnom sistemu. Svi-

jet koji gubi vrijednosne okvire tradicionalnog društva i u vrtlogu

noviteta globalnog sela raščarava stare etičke kodekse bez nuđenja

novih je svijet u kojem je teško smisleno živjeti. Duboke nepravde

između globalnog juga i sjevera, diskrepanca između šake najboga-

tijih i miliona na ivici bijede, nepravde tranzicionih društava, ra-

tova, velikih istorijskih zločina122, do onih sitnih ne manje bolnih

nepravdi unutar čak i najrazvijenih društava: rasna, nacionalna,

seksualna diskriminacija, rodna neravnopravnost, nasilje u porodi-

ci, nasilje prema djeci i starima dio su jedne perpetuirane distopije -

jednog velikog mozaika nepravde. Zajedničko svim ovim oblicima

nepravde je to što je njihov uzročnik – čovjek. Ako vaspitanje i ob-

razovanje ne služe tome da se ovakve nepravde osvijeste i zaustave,

čemu onda služi? Čemu kao pojedinci koji su dio jednog društva,

ali isto tako dio jednog univerzalnog poretka, uvezani moralnim

obavezama čovječnosti i samilosti, možemo da se nadamo ako u

slobodnoj razmjeni ideja kroz školske kurikulume ne govorimo o

122

Adorno u „Negativnoj dijalektici“ kritikuje modernu kulturu i obrazova-

nje kao saučesnike strašnog varvarizma kakav je Aušvic. Po Adornou, cilj i

svrha učenosti i obrazovanja, svojevrsni drugi kategorički imperativ, mora

biti da se Aušvic više nikada ne desi. Adorno, Theodor W Negative Diale-

ctics. London and New York: Continuum International Publishing Group,

2005, p. 365

1 3 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

ljudskoj patnji i načinima da se ona prevenira. Obrazovni sistem

ima tu moć, jer djeluje i vaspitno i obrazovno na one koji će sjutra

odlučivati o poretku stvari u našoj zemlji, a kroz neke forume mož-

da i o budućnosti svijeta.

U svom tekstu „Ne za profit: zašto je demokratiji potrebna

humanistika“123, Marta Nusbaum, zalažući se za obrazovanje

koje služi inkluzivnijem konceptu građanstva, ukazuje na to

da instrumentalizacija obrazovanja od strane nekritičke me-

nadžersko-tehnokratske elite urušava same temelje demokratije.

Ejmi Gatman, na sličnom tragu, zagovara „školovanje čiji je cilj

podučavanje umijećima i vrlinama demokratske deliberacije“ i

ističe da obrazovni autoritet mora biti „podijeljen između rodi-

telja, građana i profesionalnih edukatora“124. Bez humanioruma

nema iskonske zabrinutosti za druge, za planetu, na koncu za

svoje moralno usavršavanje, a na tim osnovama stoji cjeloku-

pna povijest nauke i učenosti. Tranziciono društvo srođeno sa

nepravdama i nejednakošću, kao što je crnogorsko, mora kroz

obrazovanje da teži uspostavljanju poretka vrline u kome je če-

stitost i časnost odraz razumijevanja svijeta i ljudi.

123

Marta Nusbaum, „Ne za profit: zašto je demokratiji potrebna humanisti-

ka“, Peščanik, http://pescanik.net/ne-za-profit-zasto-je-demokratiji-potreb-

na-humanistika/

124

Ejmi Gatman, „Demokratsko obrazovanje“, Reč 82/28, Fabrika knjiga,

Beograd 2012, p. 289 Piter MekLaren je još kategoričniji u zahtjevima

savremene pedagogije: „kritička pedagogija koja je prigrlila ratoborni po-

stmodernizam treba da izgradi politiku prkosa koja može stvoriti uslove i

za ispitivanje institucionalizacije formalne ravnopravnosti zasnovane na

priznatim imperativima belačkog, anglo, muškog sveta, i za davanje podrš-

ke istraživanju načina na koji dominantne institucije treba transformisati

tako da više ne služe kao kanali za namernu ravnodušnost prema ugnjeta-

vanju, za evro imperijalnu estetiku, za štetne posledice ekonomske i kul-

turne zavisnosti, i za proizvodnju asimetričnih odnosa moći i preimućstva.

Piter Meklaren, „Multikulturalizam i postmoderna kritika: ka pedagogiji

otpora i preobražaja“ Reč 82/28, Fabrika knjiga, Beograd 2012

1 3 8

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Humanistika je škola demokratije ali i škola života, makar

onog kojeg je Sokrat smatrao valjanim: promišljenog života. Ob-

razovanje je tako i samospoznaja, svijest o identitetu. Identitetu

koji nije ideološka čaura, koji razumije kulturološke, istorijske raz-

mjene i situira čovjeka u njegovoj sadašnjosti i univerzalosti, ali

uz svijest o njegovoj vremenitosti i ukorijenjenosti. Humanističke

nauke, dakle, nisu izgubljeno vrijeme već dobijena prilika za novo

razumijevanje i stvaranje svijeta. I nije više sokratovsko pitanje da

li je nepromišljeni život dobar, nego da li je uopšte moguć?

Obrazovanje za univerzalne vrijednosti ne znači nužno na-

puštanje svih partikularnih kulturoloških matrica. Obrazovanje

može biti njihova kreativna reinterpretacija i prilagođavanje uni-

verzalnim načelima humanosti. Tako se tradicionalni etički kodeks

čojstva i junaštva, uz kritički istorijski i antropološki okvir, može i

redefinisati kao univerzalno načelo čovještva. Tako je naslijeđenja

tradicionalna etička matrica, prilagođena novom vremenu, usmje-

rena ka jednom drugačijem odnosu prema svjetonazorima savre-

menosti. Kroz tu matricu može se odrediti humaniji odnos prema

manjinama, uticati na smanjene etničke distance, koja je rezultat

neznanja i činjenice da obrazovni sistem nije uradio ništa da se

djeca pripadnici nacionalnih manjina od ranog uzrasta integrišu

u zajednicu, a njihovi zahtjevi za specifičnošću, na osjećaj ponosa

pripadnosti svojim kulturnim zajednicama poštuju od strane veći-

ne. Ova redefinisana verzija humanističkog obrazovanja trebalo bi

da konstruiše nove etičke platforme prema najširim i najopštijim

kategorijama: civilizaciji, prirodi, planeti, budućim generacijama.

Zaključak: ispočetka

U tranzicionoj Crnoj Gori obrazovanje treba da postane prosto-

rom sveopšte moralne obnove, ali ne po matrici jednoumlja i

isključivosti, već razmjene u kojoj se tuđi svjetonazori poštuju, a

1 3 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

njihova valjana argumentacija o važnim društvenim pitanjima

uvažava. Zakonom se ne može propisati kvalitet obrazovanja, ali

se mogu naznačiti željeni ciljevi. Desetak zakona kojima se regu-

liše obrazovni sistem ispisani su željama koje ne prate konkret-

ne obrazovne politike125 Diskrepanca između želja i stvarnosti,

pravnog i stvarnog kada je obrazovanje u Crnoj Gori je tolika

da slovo zakona zvuči kao utopija. Možda je samo zakonoda-

vac shvatio suštinu, a „prosvjetari“ ostali vjerni nekim drugim

ciljevima obrazovanja, ili je zakon donesen tako da se stvarnost

izgubila iz vida. No, jedno se čini izvjesnim. Treba krenuti ab ovo

– ispočetka. A centralno pitanje je na kojim principima postaviti

reformu koja sigurno vodi u osmočlanu zakonsku utopiju.

Obrazovanje, čudnom dijalektikom svojstvenoj samo ljud-

skom umu, mora u isto vrijeme da uči čovjeka poretku ali i da

mu otkriva nove i drugačije „svjetove“. Obrazovanje koje u sebi

ne krije makar klicu kopernikanskog i prevratničkog nije ništa

drugo do zid – the wall 126 u koji valja zacementirati još jednu ci-

glu. I opet, šezdesetosma. Obrazovanje treba da stvara građane,

a ne podanike baš kao što je govorio Humbolt, reformator jed-

nog od najvećih svjetskih obrazovnih sistema. Obrazovanje je

125

Tako u važećem Zakonu o obrazovanju i vaspitanju stoji da obrazovni si-

stem ima za cilj da: 1) obezbjedi mogućnost za svestrani razvoj pojedinca,

bez obzira na pol, životno doba, socijalno i kulturno porijeklo, nacionalnu

i vjersku pripadnost i tjelesnu i psihičku konstituciju; 2) zadovolje potrebe,

interesovanja, želje i ambicije pojedinca za doživotnim učenjem; 3) omogući

izbor obrazovnog programa na svim nivoima vaspitanja i obrazovanja;

4) razvija svijest, potrebu i sposobnost za očuvanje i unapređenje ljudskih prava, pravne države, prirodne i društvene sredine, multietičnosti i različitosti; 5) razvija svijest o državnoj pripadnosti prema Republici Crnoj Gori i njenoj

kulturi, tradiciji i istoriji; 6) omogući pojedincu, u skladu sa sopstvenim

mogućnostima, uključivanje i participaciju na svim nivoima rada i djelo-

vanja; 7) razvija svijest o nacionalnoj pripadnosti, kulturi, istoriji i tradiciji; 8) doprinosi uključivanju u procese evropskih integracija (kurziv, autor) Opšti

zakon o obrazovanju i vaspitanju, http://www.mps.gov.me/biblioteka/zakoni

126

Istoimeni album Pink Floyd-a, 1979.

1 4 0

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

oslobađanje, ali ne samo političko, nego oslobađanje duha kao

najšireg okvira čovjekovih svjetonazora. Sukob partikularnih

etika i načela kojim tragamo za različitim koncepcijama dobrog

života u multikulturnom društvu kakvo je crnogorsko možemo

razumjeti i prihvatiti samo ako imamo sistem obrazovanja koji

poštuje različitost i umije da o njoj govori.

Obrazovanje je šansa za valorizaciju sopstvenog identiteta

bez negacije drugih, kroz kritičko sagledavanje i rekonstrukciju

sopstvene tradicije i nasljeđa. Tranziciono društvo devalvira gra-

đanske vrline, a obrazovni sistem je posljednja brana od pošasti

tehnokratskog profitno orjentisanog pogleda na svijet. Reformu,

smatram, može izvesti jedino učitelj neznalica, onaj koji apo-

teozom jednakosti kao metodičkog i normativnog orijentira, uz

kritičku skepsu prema sveopštim istinama i sveznajućima, uvodi

u društvo predak demokratije, tolerancije i građanske vrline. Isti

onaj, koji će na univerzitetskom nivou, integrisati istraživanje i

profesuru kao nerazdvojive elemente savremene akademije. Po-

red učitelja neznalice, za reformu će biti potrebno mnogo dija-

loga, koji je njen cilj i sredstvo, a zatim i svijesti da je korijen ove

riječi „obraz“, te da obrazovanje koje ne služi stvaranju čovjeka

vrline i nije obrazovanje već puka instrumentalizacija čovjeka.

Na koncu, valjaće i pomalo igre, kako bi se u neslućenoj kombi-

natorici mogućnosti, uz manje dosade, iz vizure male brdovite

mediteranske zemlje uvijek iznova, onako djetinje i filosofski,

iskušavao nepredvidivi savremeni svijet.

1 4 1

Crna Gora - sekularna država

izložena klerikalizaciji

“I da sam diktator, učinio bih da religija

i država budu odvojeni. Zaklinjem se svo-

jom vjerom. Umro bih za nju, ali religija

je moja privatna stvar i država nema

ništa sa tim“

Mahatma Gandi

“I rekoh im da ih ne cepaju, jer mnoge

knjige nisu opasne, opasna je samo

jedna; i rekoh im da ih ne cepaju, jer

čitanje mnogih knjiga dovodi do mudro-

sti, a čitanje jedne jedine do neznanja

naoružanog mahnitošću i mržnjom.“

Danilo Kiš, Grobnica za Borisa Davidoviča

Između Atine i Jerusalima - ili priča o dva grada i dva mača

Problem odnosa religije i politike, religioznog i političkog, te

religijskog pripadanja i pripadanja političkoj zajednici okosnica

je gotovo cijele povijesti političke teorije. Zato nas ovo pitanje u

susretu sa društvenom zbiljom tranzicione Crne Gore obavezuje

na preliminarna teorijska razmatranja o suštini religijskog i poli-

tičkog. Crna Gora se kao država obnovljenog suvereniteta nalazi

pred dvomilenijumskim problemom odnosa crkve i države, a

uzimajući u obzir njenu prošlost i savremene društvene prilike

čini se da je ovo pitanje temelj njene buduće državnosti.

Prosvjetiteljski modernistički trijumf ovjekovječen u ideji

sekularne države savremena politička teorija dovodi u pitanje i

1 4 2

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

kao deskriptivni i kao normativni fenomen. Deskriptivni, jer je

pitanje koliko naizgled ili po slovu zakona sekularne države to

uistinu jesu ako se uzme u obzir cjelokupnost društveno-politič-

kih odnosa tih zajednica. Normativno, pitaju se filosofi politike,

nije li sekularna država obespravljenje i nepriznavanje onih koji

u kodu svog društveno-kulturnog bića baštine religioznost kao

osnovnu motivaciono-orijentacijsku paradigmu?

Bujice imigranata u zapadnim demokratijama koji, napu-

štajući svoju zemlju, nose sa sobom nebo svoje religioznosti, te

renesansa religioznosti u postkomunističkim zemljama istočne

Evrope, dovešće u pitanje paradigmu neutralne liberalne države

rolsijanskog tipa, a u teoriji otvoriti vrata liberalnom kulturaliz-

mu i komunitarizmu. Argument je jednostavan: građanin mo-

dernih demokratija se ne može otrgnuti iz svoje socijalne i kul-

turne sredine, socijalno-psihološkog i kulturno-antropološkog

nasljeđa, on ili ona vođeni su svojim partikularnim pogledima

na svijet koji baštine određenu ideju dobra. Zato je, nastavak je

argumenta, Rolsovo insistiranje na prvobitnoj poziciji, u kojoj

jednaki učesnici raspravljaju principe budućeg društva, apsurd-

no i neprimjenjivo u uslovima složenih pluralnih društava. U

tom kontekstu, religioznost, kao sveobuhvatna doktrina koja

rezonuje sa dubokim slojevima našeg bića i identiteta, dobija

pijedestalno mjesto. Rorti objašnjava da crkvena dogma pla-

tonistički tumači izvor morala i sveukupnost čovjekovog bića

– poput već ucrtanih ideja koje valja otkriti, a zatim slijepo sli-

jediti. Kao takva, unaprijed zadata doktrina, nerijetko se kosi

sa pravilima političkog života plurikulturne zajednice: delibera-

cijom, demokratskim proceduralizmom i vladavinom ustavno

zagarantovanih prava. Znači li to da većina građana Crne Gore

kojima je religija (različitih konfesija) sastavni dio matrice samo-

razumijevanja nije spremno za izazove liberalne demokratije?

Ili da autonomni prostor njihovih religijskih svjetonazora spada

u preduslov, a ne suprotnost slobodama liberalnog društva?

1 4 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

Odnos religije i politike je, istorijski gledano, složen i vi-

šeznačan. Antička i predmoderna društva bila su uglavnom

homogena u pogledu religijske (politeističke) pripadnosti nji-

hovih članova. Iz tog razloga ideja građanstva u polisima an-

tičkog vremena nije problematizovala religiju – u homogenosti

društva ova značajka nije bila jabuka razdora u upravljanju i

odlučivanju u političkoj zajednici. Helenistički svijet donosi

pluralitet, etnički, civilizacijski pa tako i religijski, koji će ka-

snije u Rimskom carstvu sa nastankom hrišćanstva stvoriti jez-

gro teološko-političkog problema koji će kroz doktrinu o dva

mača ostati okosnica trvenja pape i kraljeva u okvirima Svetog

rimskog carstva. Cetinjska mitropolija bila je žila kucavica cr-

nogorske državnosti vjekovima noseći iskru državne i religijske

samobitnosti. Povlačenje granice između crkve i države, koje

traje od 1852. godine, danas postaje jednim od ključnih izazova

uspostavljanju pravne države.

Za Šestova, Atina je otjelotvorenje principa razuma i nauč-

nih zakona, predvidivosti i determinisanosti, a Jerusalim – grad

slobode i kreativnosti, besmrtnosti gdje je sve moguće. Uopšte-

nije, Atinu i Jerusalim možemo razumjeti kao simbole razuma i

vjere, politike i religije, države i crkve. Čini se da se cjelokupni

kulturni život moderne Evrope odvija preko pomenute medi-

teranske transverzale i da je crnogorsko iskustvo u tom smislu

istorodno sa evropskim.

Doktrina dva mača: religijska i politička legitimacija moći

Novozavjetne Isusove riječi: „moje kraljevstvo nije od ovoga

svijeta“ dobijaće različite interpretacije u crkvenoj i dvorskoj

doktrini srednjovjekovlja. Vizigotska pljačka rima 412. godine

motivisaće Avgustina Hiponskoga da u svom djelu „O državi

Božjoj“ odgovori na pitanje o uzroku pada velike imperije i

iznese svoju hrišćansku viziju o grešnoj i nepravednoj drža-

vi (gradu) i njenom nebeskom pandanu. U srži hrišćanske

1 4 4

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

doktrine Aurelija Avgustina je ideja da je politika polje prljavog

i nepravednog: Božja država je zasnovana na ljubavi Božjoj, a

zemaljska na ljubavi prema samom sebi, u njenim temeljima je

bratoubistvo i čine je nevjernici i zli duhovi.

Doktrina pape Gelazija s kraja petog vijeka nas uči da svi-

jetom vladaju dvije sile („dva mača“): auctoritas (crkva) nad

dušama i potestas (država) nad tijelom. Autoritet se, za razliku

od moći koja se nameće, stiče i kao takav ima veću legitima-

cijsku snagu od puke moći. Vlast svještenstva je mnogo veća

jer na sudnjem danu moraju polagati račune i o dušama kra-

ljeva i careva. Istorija srednjovjekovne Crne Gore svjedoči o

važnosti religije za državotvorne projekte: „cijeneći da im za

politiku koju su vodili od veće koristi može biti rimski papa

nego carigradski patrijarh, Balšići se priklanjaju papi i uvode

katoličanstvo kao državnu religiju“ da bi se kasnije Balša III

opredijelio za hrišćanstvo istočnog kulta.127

U modernom dobu, prećutno shvatanje primata religij-

skog je determinanta gotovo svih tradicionalnih političkih

zajednica u kojima je religija odigrala važnu istorijsku ulogu,

a demokratske institucije nisu pustile korijene. Ova društva su

samo formalno sekularizovana te religija ostaje duboko u svim

porama društvenog i ličnog. Crnogorsko društvo se uklapa u

opisanu shemu. Iako formalno sekularizovana Crna Gora ne-

rijetko pokazuje klerikalistička skretanja, ustupanje religiji i

religijskoj eliti na uštrb neutralnosti koju nalažu pravila demo-

kratskog proceduralizma. Religijske simbole i aluzije susreće-

mo u svim sferama crnogorske društvene zbilje: od porodičnih

okupljanja i ceremonija, preko psovki i kletvi do masovnih

medija i državnih simbola.

127

Živko Andrijašević, Istorija Crne Gore, Atlas fondacija, Vukotić media, Beo-

grad, 2015, 61

1 4 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

O religiji i politici može se misliti i kao poljima intencio-

nalnog gomilanja moći128 kroz procese birokratizacije (u slučaju

politike) i procese klerikalizacije (u slučaju religije). Dakle, ako

odstupimo od fukoovske matrice moći, možemo reći da su

religija i politika veliki diskursi moći koji nerijetko mogu biti

instrumentalizovani od strane grupa pojedinaca za ostvarenje

njihovih partikularnih interesa. Premda oba koncepta polaze

od opšteg univerzalnog, što im daje diskursnu legitimaciju, oni

nerijetko u svom realizovanju otkrivaju sitne i sebične interese.

Naročito u tranziciji, vremenu sveopšte konsolidacije društve-

nog tkiva i uspostavljanju novog sistema vrijednosti i orijenta-

cije, uloge političkih grupa i religijskih se ukrštaju, a njihov cilj

postaje istovjetan: legitimisati se u novom društvenom poretku

i zauzeti sfere moći i djelanja. U post-jugoslovenskom kontek-

stu, oživljavanje i silinu povratka religijskog valja tumačiti u

kontekstu njegovog višedecenijskog negiranja u agnostički ori-

jentisanom periodu socijalizma.

Srž prirodnog prava, porijeklo legitimiteta i suvereniteta su

aporije politike, pa se religijski diskursi javljaju kao moguća rje-

šenja – profani svijet politike i ovozemaljskog valja legitimisati

128

Diskursna teorija moći i biopolitika nekad kao da zamagljuju svjesnu ulogu

pojedinca – svijet namjera i njegovu želju za moći ali pomažu u razumije-

vanju čina potčinjavanja. Uopšteno uzev, duša i tijelo ostali su predmetom

sistema disciplinovanja i potčinjavanja – vršenja moći, kako religijskog tako

i političkog. Biopolitika ili bio-moć širi polje svojeg uticaja sa biosa (reflek-

sivnog života pojedinca u političkoj zajednici) na zoe (puki život, biologiju

opstanka, osnovnih nagona). Religijske zajednice nerijetko se određuju sa

žestinom protiv LGBT pokreta u Crnoj Gori stavljajući do znanja svojim

sljedbenicima da je tijelo predmet kontrole i disciplinovanja i da „grešno

tijelo“ nema pravo na bios – život u političkoj zajednici. Opresivni diskursni

modeli, bili oni religijske ili političke provenijencije, za Fukoa su uvijek jed-

no: nepersonalna shema podređivanja amalgamu znanje-moć. Problem ove

perspektive je predstava da je ulaženje crkvenog u sferu političkog prosto

širenje diskursne moći i da mi kao subjekti i objekti te nepersonalne moći

nemamo sredstva za promjene od presudne važnosti.

1 4 6

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

nečim višim i svetim. Kao nekada, tako i danas, održavanjem

prisnih odnosa sa vjerskim zajednicama političke partije i pred-

stavnici političkih institucija se nadaju upravo toj – vanpolitič-

koj, gotovo mističkoj legitimaciji. Za koncept građanskog de-

mokratskog društva pervertirana težnja političkih partija može

se objasniti mobilizacijskom i interpretativnom moći vjerskih

zajednica. Povjerenje koje ove zajednice zavrjeđuju u balkan-

skim društvima nakon sunovrata real-socijalizma i bratoubi-

lačkog rata može se tumačiti mitskim diskursom kojim religija

uspijeva nametnuti red i poredak tamo gdje ga više nema – na

pustoši nekad moćne socijalističke države rastrgnute partikular-

nim atavističkim nacionalizmima.

Premda je na obrisima nekadašnjih država real-socijalizma,

kao što je Crna Gora, proces dirigovane ateizacije doveo do

erozije konvencionalnog religijskog ponašanja i udruživanja,

praktikovanja religijskih običaja i obreda te posjeta svetilištima,

religija je, u opštem buđenju etniciteta, postala osnovnom iden-

titetskom i ideološkom matricom samorazumijevanja i razumije-

vanja drugih koja stupa na mjesto koje su nekad suvereno držali

ideologija marksizma i narativ „bratstva i jedinstva“.

Gledano na nivou suštine ovih paradigmi, razlika između

religijske i liberalne političke legitimacije je očigledna: dok ra-

zličite konfesije pozivaju na mitsko i kolektivističko negirajući

individualno, liberalni politički poredak legitimiše se upravo

pojedincem – pristankom individualnog građanina liberalnog

društva. Volja pojedinca u zajednicama gdje su religija i politika

sjedinjeni postaje nevažna. Šćepan Mali je sebe smatrao vladarem

koji je Božjim proviđenjem pozvan da politički djela, a ne voljom

Crnogoraca: „Ja nijesam ovdje došao, no sam poslan od boga čiji

glas čuh“129. Ustav kao povelja slobode počiva na neprikosnove-

noj slobodnoj volji pojedinca kao izvoru suvereniteta. Međutim,

129

Navedeno prema: Andrijašević, ibid. 123

1 4 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

uzimajući u obzir kolektivistička i demagoška skretanja savreme-

nih demokratija, u zoni iskustvenog religija i politika se nerijetko

amalgamiraju tvoreći okosnicu društvenog poretka.

Religija kao reakcija i stabilizator poretka

Religija se, dakle, može tumačiti i kao stabilizator poretka, do-

datna platforma legitimacije političkog. Ne čudi da je religija

bila protiv istorijskih revolucija jednakom silinom kao i protiv

naučnih130. Građanske revolucije koje su donijele sekularizam

imale su rušenje ancieme régime-a kao svoj prvobitni cilj. Okoštali

politički i društveni poredak u Crnoj Gori, koji se nije okušao na

testu demokratske smjene vlasti, najviše strahuje od toga - revo-

lucije131 koja bi zaustavila njegovu permanentnu mutaciju. Ova

se tvrdnja slikovito uočava na primjeru ,,Djevojačkog instituta

carice Marije’’, osnovanog za vrijeme knjaza Nikole, koji je u

svom programu imao „da je njegov cilj da se kod vaspitanica ra-

zvije duh pravoslavlja, poslušnost i ljubav prema otadžbini“132.

Opasnost od uplitanja vjerskih zajednica u sekularni poredak

crnogorske države i društva danas je u petrifikovanju postojećih

političko-društvenih odnosa koji bi onemogućili neophodno

demokratsko sazrijevanje i društvenu emancipaciju.

130

Religija se ne može razumjeti jednoznačno. Iako je u kontekstu savremene

politike njen reakcioni karakter najvidiljiviji ne može se previdjeti i eman-

cipatorska uloga crkve u povijesti političkog života zapadnih demokratija.

Posebno valja spomenuti djelovanje baptističke crkve Martina Lutera

Kinga u ostvarivanju građanskih prava bazirano na hrišćanskom učenju,

saradnju Katoličke crkve sa projektom Solidarnost u Poljskoj, učenje i re-

volucionarno djelanje teologije oslobođenja (libertatis nuntius) u okvirima

autoritarnih režima Latinske Amerike.

131

Pojam „revolucije“ od četrnaestovjekovnog značenja kretanja nebeskih

dijela početkom 17 vijeka biva korišćen za opis svrgavanja dinastije Stjuart

od strane Viljema Oranskog u Slavnoj revoluciji. I ovaj je pojam iz religij-

skog ušao u politički rječnik.

132

Andrijašević, ibid. 199.

1 4 8

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

U ovom ključu treba tražiti odgovor na pitanje zašto politič-

ka elita, vlast i opozicija u ustavno sekularnoj državi Crnoj Gori,

prema potrebama real-politike svakodnevice, sklapa nagodbe sa

poglavarima različitih vjerskih zajednica koje u krajnjem vode

ka urušavanju sekularizma i republikanizma. Dužničko-povjeri-

lački odnos dvaju centara moći i njihova sinergija u post-tran-

zicionoj Crnoj Gori ima da zahvali nerođenom građanskom

društvu. Građansko društvo treba razumjeti kao komunicirani

pluralitet interesa i vrjednosnih matrica čiji eho odzvanja u

institucijama pravne države. Istorijski, prema slijedu političkih

i ekonomskih poredaka, ovakvo društvo se nije zametnulo u

crnogorskoj državi. Smjene autoritarizama i centralistički eko-

nomski modeli koji su danas zamijenjeni formama primitivnog

kapitalizma, strukturna su prepreka pokušajima intelektualne i

kulturne elite u stvaranju građanskog društva u Crnoj Gori133. U

sistemu uvijek iznova abortiranog građanskog društva, vjerske

zajednice i političke partije su tumači svekolike stvarnosti – bez

civilnog društva polje interpretacije i vrjednovanja je njiho-

vo i oni ga mogu bez straha „unovčiti“ za svoje partikularne

potrebe. Zato valja odgovoriti na pitanje šta je to inherentno i

politici i religiji što ovim oblastima daje toliku legitimacijsku i

motivacionu moć.

Eshatološka i soteriološka funkcija politike i religije

Dva shvatanja svijeta ( Weltanschauung) - dvije narativne matrice

homo religiosus-a i homo politicus-a razlikuju se samo na nivou

idejnog. U sferi praktičkog i crkva i religija koriste se istim pravi-

lima disciplinovanja i kažnjavanja kako unutar organizacionih

133

Građansko društvo po Hegelu ujedinjuje beskonačnost zasebnosti i princip

opštosti – sebične interese pojedinca usklađene sa njegovim svjetonazo-

rima i opštost koja teži da zadovolji dobro drugoga. Građansko društvo

ne ukida religijsku pripadnost pojedinca ali ga obavezuje na prihvatanje i

poštovanje religijske pripadnosti drugih.

1 4 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

cjelina tako i djelanju ovih cjelina prema spolja. Poslušnost i

pot činjavanje postaju osnovnim načinima ostvarivanja druš-

tvene dobiti i moći nad drugima.

Traganje za eshatonom - sudnjim danom razrješenja svih ne-

daća zacrtana je tačka svakog političkog i religijskog programa.

Politički programi kao i sveti spisi, predizborne kampanje kao

i istupi religijskih vođa obiluju tim željenim ishodom – vreme-

nom spokoja i blagostanja – zlatnim vremenom meda i mlijeka.

Deprivilegovani slojevi u vremenu opšte društvene krize, kakva

je zadesila prostore bivše Jugoslavije, lako posežu za religijskim i

mitsko-političkim narativima spasenja. U tom vječnom kretanju

ka eshatonu nedostaje još samo spasilac koji treba da predvodi go-

milu, ohrabri i pokaže put. Čini se da je spasilaca kako među po-

litičkom tako i vjerskom elitom u vremenu beščašća bilo u svim

novosabranim etničkim zajednicama. Eshatološka i soteriološka

funkcija, gledano sociološki, jesu glavni razlog preplitanja ovih

dviju sfera ljudskog djelanja, a u tom ključu treba tražiti i podu-

darnosti u načinu na koje obje sfere ljudskog djelanja teže ovla-

davaju svijetom života134, kroz proizvodnju modela potčinjavanja.

Religijski argumenti i liberalna država

S druge strane, moderno društvo je sklono relativizmu. U plural-

nosti svjetonazora i stilova života teško je i nezahvalno odre-

diti onaj „pravi“. Pitanje utemeljenosti religijskog mišljenja

134

Ovaj pojam treba razumjeti u Habermasovom značenju, kao socijalno i

kulturno sedimentirana značenja koja rezultiraju iz komunikativne akcije

kojom vladaju principi praktičke racionalnosti (tehnička instrumentalnost

je vezana za industrijsku proizvodnju, ekonomiju ali i politički sistem). Ko-

lonizacija svijeta života nastaje onda kada umjesto praktičke racionalnosti,

život u zajednici biva određen drugim: novcem, moću autoriteta, dogme

ili ideologije itd. U kontekstu našeg razmatranja: politički život Crne Gore

može biti određen samo deliberacijom njenih građana i rezultatima te

deliberacije koja počiva na pravilima poštene debate i jednakosti njenih

učesnika a ne vanpolitičkim narativima koji dolaze iz bilo koje konfesije.

1 5 0

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

i njegovog mjesto u javnoj sferi jedna je od opsesivnih tema

savremenog liberalizma. Odnos religije i politike zadire u srž

političke legitimacije i ideje građanstva. Ideja neutralne libe-

ralne države135 nailazi na oštru kritiku teoretičara kulturalnog

liberalizma. Ove teorije polaze od ideje da su država i politika

takođe ukorijenjene u kulturne obrasce koje i same reprodukuju

i osnažuju. Teoretičari političkog liberalizma došli su na ideju

religijske uzdržanosti koja se u savremenoj političkoj misli javlja

u nekoliko bliskih interpretacija.

Doktrina religijske uzdržanosti predviđa da se pojedinac

može zalagati za zakone prinude samo ukoliko za njih može

naći sekularne (nereligijski, svjetovni) argumente. Sličnu ideja

zastupa i Džon Rols svojim konceptom javnog uma. Građani

uključeni u određene političke aktivnosti imaju moralnu oba-

vezu da svoje političke stavove u vezi sa temeljnim političkim

pitanjima objasne drugim građanima referenciranjem na javne

vrijednosti i javne standard tj. na principe javnog uma, a ne

principe svojih sveobuhvatnih ( comprehensive) moralnih, reli-

gijskih ili filozofskih doktrina. U provizu (uslovu) koji navodi

u svojim kasnijim pisanjima, Rols smarta da građanka može

navesti u javnom diskursu i one principe koji dolaze iz njenih

135

Kako objašnjava Gaus, neutralnost može podrazumijevati tri različite ide-

je: a) neutralnost opravdanja b) neutralnost ciljeva i c) neutralnost efekata

određenih politika liberalne države. Liberalna politička neutralnost: je

kada A [agent države] φ-je [primjenjuje prisilu na Građanina X koji je tako-

đe slobodna i jednako razumna moralna osoba, ili sudjeluje u odobrenje

te prisile] mora biti neutralan između X i Y [gdje je Y = bilo koji drugi

racionalni građanin / moralna osoba]: opravdanje agensove prisile se ne

smije pozivati na razliku X-a i Y-a (D) u njihovim vrjednosnim standardi-

ma. (Gaus, „The moral foundations of liberal neutrality“, Contemporary

debates in political theory, 2009) U našem slučaju to bi značilo da bilo

koji državni organ, parlament, vlada ili organi pravosuđa ne mogu da se

pozovu na argument ili vrijednost koji proizlazi iz nečije vjeroispovjesti ili

nepostojanja iste (u slučaju agnostika i ateista).

1 5 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

sveobuhvatnih doktrina sve dok za iste može naći i argument

javnog diskursa.136 Slično razmišlja i Habermas kada tvrdi da

se od građana „očekuje da poštujući premise svoje vere, usvoje

sekularnu legitimaciju zajednice u kojoj žive“137. Čini se da je

ovaj teorijski koncept najbliži normativnom idealu u kontekstu

savremenog crnogorskog društva.

U nekim slučajevima argumenti religije su od presudnog

značaja za važna društvena, pa i politička pitanja. Vjerske za-

jednice su tada pozvane da daju određeni stav, jer njegov izo-

stanak može imati negativne posljedice. Pitanja mogu biti opšte

(abortus, eutanazija) ili za religijske zajednice specifične priro-

de (poput vehabizma, religijskog nasilja itd.). Većina građana

Crne Gore podijeljena je između lojalnosti vjerskoj zajednici

i odanosti principima javnog diskursa i demokratske političke

kulture. U takvoj raspolućenosti nemoguće je očekivati brisa-

nje religijskih argumenata iz javne sfere, ali je moguće njihovo

uslovljavanje principima javnog uma. Javni um kontekstualno

možemo razumjeti kao skup osnovnih principa koji proizlaze

iz demokratske političke kulture a podrazumijeva osnovna na-

čela demokratskog proceduralizma, ljudskih i manjinskih prava

koja u svom korijenu imaju idealu društvene pravde, slobode i

jednakosti.

U pitanju je moralna obaveza pojedinca da afirmiše samo

one zakone i argumente za koje pouzdano zna, u domenu

mogućnosti spoznaje, da se isti mogu opravdati razlozima ne-

konfesionalne prirode. U crnogorskom društvu, koje pokazuje

visok stepen religioznosti i uvažava konfesionalne institucije i

istovremeno je određeno pluralnošću religija, ideja javnog uma

mora biti korektivni normativni ideal. Težeći perspektivi javnog

136

John Rawls, Political Liberalisism. (New York: Columbia University Press,

1996) li–lii

137

Habermas, „Dijalektika sekularizacije“, dostupno na: http://pescanik.net/

dijalektika-sekularizacije/

1 5 2

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

uma građani se mogu distancirati od svojih uskih svjetonazora

i zauzeti poziciju sa koje će njihova međusobna komunikacija

biti lakša i produktivnija a da se, pritom, od njih ne zahtjeva da

se tih svjetonazora odreknu.

Veliki dio kritike Rolsovog javnog uma ukazuje na moguću

shizofrenu raspolućenost građanina između njegovog privatnog

i javnog života: od njega se očekuje nerealan cilj da balansira

sfere života i u jednoj bude ortodoksni vjernik, a u drugoj li-

beralni građanin sklon javnom umu. Međutim, ako se prihvati

opravdani element ove kritike, pitanje je koja je alternativa u

pluralnim društvima. Čini se da je insistiranje na korekciji na-

ših privatnih svjetonazora neophodan korak ka deliberaciji sa

drugima. Ostavljanje po strani naših partikularnih saznajnih i

vrjednosnim sistema i usvajanja pravila javne deliberacije otva-

ra mogućnost za bolje razumijevanje interesa drugih, ali i opšteg

interesa zajednice te samim tim i moćnog građanskog društva.

Crnogorski i evropski sekularizam138 – uporedna perspektiva

Sekularna država se javlja nakon građanskih revolucija kao

jedan od modela uređenja odnosa političkog i religijskog au-

toriteta i moći. Ideja sekularizma139 u političkoj teoriji u formi

koju danas prepoznajemo jasno je formulisana u pismu Tomasa

Džefersona baptistima iz Danburija 1802. godine i čuvenom

„zidu odvajanja između crkve i države“. Ustav SAD-a, na koji

138

Sam pojam sekularizam (svetovnost) skovao je engleski filosof Džordž

Džejkob Houliouk, v. Holyoake, G.J. Origin and Nature of Secularism, Lon-

don: Watts & Co., 1986. p.50

139

Gotfrida fon Majerna u svom djelu iz 1734. godine, Acta Pacis Westp-

halicae Publica napominje da se pojam sekularizacija koristio još tokom

mirovnih pregovora u Vestfaliji.

1 5 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

ukazuje Džeferson u pomenutom pismu, prvi je poznati ustav

koji jasno određuje načelo odvajanja crkve i države.

Prvi amandmanu na Ustav SAD-a, koji je dodat temeljnom

pravnom aktu ove zemlje 1791. godine, glasi: „Kongres neće

donijeti nikakav zakon koji bi neku religiju proglasio za zva-

ničnu ili zabranio njeno slobodno vršenje“. Država tako ostaje

po strani u odnosu na religijsko organizovanje njenih građana.

Francuski zakon o razdvajanju države i crkve iz 1905. godine je

zakašnjelo ostvarenje francuske građanske revolucije i danas je

temelj francuskog republikanizma. Prema Peña-Ruizu samo je u

Francuskoj model laičke države doveden do kraja140. Zato nam

ovaj model najbolje ukazuje na nedostatke tradicionalno shva-

ćenog laicizma, te preispitivanje njegovih polaznih stanovišta.

U oba slučaja očigledan je odnos između religije i konstituci-

onalizma novih političkih zajednica. Pogrešno je porediti iskustvo

ovih dviju republika sa političkom istorijom balkanskih država.

Specifičnost religije u istoriji balkanskih naroda i njihovih država

ogleda se u njenim dvijema funkcijama: identitetskoj (religija kao

čuvar socio-kulturnog identiteta) i državotvornoj (religija kao matri-

ca državotvornosti). Ove dvije funkcije prepliću se i stvaraju amal-

gam koji danas rezonuje u političkoj kulturi savremene Crne Gore.

Identitetski potencijal religije treba tražiti u njenom domi-

nantnom položaju u kulturnom razvitku balkanskih naroda i

svijesti o samobitnosti. Religija je bila insitucionalizovano polje

prosvjećivanja, važan element Kimlikine „socijetalne kulture“ -

polja mogućnosti samorazumijevanja i ostvarenja individualne

autonomije. Crkva na balkanskim prostorima je bila čuvar uče-

nosti i predanja, njegovateljica jezika i kulture te baštinik ideje

samobitnosti. Manastiri su bili ujedno i prepisivačke škole, te

su se pismenost i jezik, kao osnova komunikacijskog ali i iden-

titetskog, razvijali u okvirima crkve. Manastiri su bili rasadnik

140

Henri Peña-Ruiz, Što je laičnost? , Politička kultura, Zagreb, 2004.

1 5 4

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

učenosti i njegovanja književnog jezika. Religija je tako važila

kao determinanta opstanaka kulturnog bića, embrion koji je u

svakom času mogao da reprodukuje cjelokupnost nacionalnog i

istorijskog bića. Svojevrsna matrica sjećanja i trajanja i baštinik

prosvjećenosti141. Ipak, prosvjećenost na balkanskim prosto-

rima, poput bijega Dositeja Obradovića iz manastira Hopovo,

označiće početak nove moderne ere u kojoj crkva više neće ima-

ti tapiju nad životom i istinom.

Ne treba zanemariti ni državotvornu funkciju religije. Crkva je

za vrijeme vladavine Osmanskog carstva bila okosnica sveukupnog

društvenog poretka i ključna ideološka matrica oslobodilačke bor-

be. Najvažnije institucije plemenske organizacije vlasti su bile ve-

zane za crkvu. Opšti crnogorski zbor, najdemokratskija plemenska

institucija, se okupljao jednom godišnje, obično na Malu Gospođu,

a kasnije na Đurđevdan ili Petrovdan, i to obično ispred Cetinjskog

manastira142. Cetinjski manastir je bio priznat srednjovjekovnom

poveljom, te je i posle turskog osvajanja darovna povelja manastiru

od Ivana Crnojevića ostala na snazi, a manastir je plaćao odsjekom

sandžakbegu određenu svotu. Religija je onda kao i danas imala

važnu integrativnu ulogu. Njegoš je svog strica Petra I Petrovića

proglasio za sveca zaobišavši važeća pravila kanonizacije upravo

imajući u vidu autoritet koji bi mu svetost njegovog pretka do-

nijela u plemenski razdijeljenoj Crnoj Gori, uprkos negodovanju

Rusije. U periodu vladavine knjaza Danila kada crkva preuzima

širenje prosvjećenosti može se uočiti i njena državotvorna uloga:

„sa svojom kako-tako izgrađenom teologijom, odnosno

primjenom svojih duhovnih sredstava, crkva je kod nas

doprinosila progresivnim tendencijama stvaranja i jačanja

državne vlasti: osudom negativnih ostataka plemenskog

141

Razvoju učenosti doprinjeće posebno osnivanje Bogoslovije na Cetinju

1869. godine.

142

v. Andrijašević, ibid. 79.

1 5 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

života, kao krvne osvete, mazije i drugih primitivnih običa-

ja i naravi. Propovijedi o poslušnosti tadašnjim zemaljskim

vlastima, iako po svojoj prirodi imaju smisao odbrane kla-

snog poretka, značile su ovdje i moralno-političku potporu

onim snagama koje uvode red i zakon u zemlji.“143

Zapadna (američka i evropska) i crnogorska sekularnost razli-

kuju se u genezi i kvalitetu. Evropski sekularzam počiva na tole-

ranciji, humanizmu i ideji neutralne države koje nastaju u okviru

građanskih revolucija i sveopšte društvene modernizacije i ideala

prosvjećenosti. Sekularizam kao institucionalno odvajanje crkve

i države ide zajedno sa složenim društveno-istorijskim procesom

kojim religijsko mišljenje, praksa i ustanove gube društveni zna-

čaj, a društvo, kultura i ljudi se oslobađaju religijskog uticaja.

Svjetovna emancipacija, raščaravanje unutar samog društva, tre-

ba da se temelji na autoritetu nauke i filosofske kritike, racional-

noj misli, slobodi stvaralaštva. Svjetovna emancipacija ne mora

značiti negiranje religioznosti. Naprotiv, u dijalektici religijskog i

kritičkog moguće je zadržati cjelovitost bića u njegovom traganju

za prvim pitanjima svijeta i postojanja. Taj odnos bi morao biti

dopunjujući uz uvažavanje dometa jednog i drugog gledišta na

svijet. Ipak, odraz zrelog i sekularizovanog društva je odvajanje

sfera u kojima religijski argumenti mogu imati značaj.

Crnogorski sekularizam proizvod je autoritarne vlasti pa je

već tu moguće tražiti razloge nepostojanost istinskog sekularizma

kao opštedruštvene promjene na ovim prostorima. Odlukom Se-

nata od 1. marta 1852. Crna Gora postaje nasljedna kneževina s

knezom na čelu, čime se odvaja državna od crkvena vlasti koje su

od 1696. objedinjavali vladari dinastije Petrović.144 Kako navodi

143

Novak Ražnatović „Položaj i uloga crkve u Crnoj Gori 1852–1878. godine“,

Istorijski zapisi, broj 4, 1961 dostupno na: http://www.montenegrina.net

144

Periodi vladavine Šćepana Malog te guvernadurstva takođe se mogu

podvesti pod sekularno vršenje vlasti.

1 5 6

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Ražnatović „zahtjev da se Danilo zaknjazi obrazlaže se ‘’obstoja-

teljstvom vremena’’ i ‘’napretkom čelovječeskog uma’’, zbog čega

više ne stoji da se dvije stvari tako različite kao ‘’krst i sablja’’ drže

u jednoj ruci. Taj oblik vladavine, konstatuje se dalje, iščezao je

u cijeloj Evropi, jer se ‘’...ne združuje sa svjetlostju filozofije niti

je naličan od jedne zdrave politike’’.“ ‘’Želeći ja da po vazmož-

nosti i snazi naroda crnogorskoga budu obnovljeni i uzdržani svi

manastiri koji se u našoj državi nalaze i da budu za diku našega

pravoslavnoga zakona i vječni spomen našie starie vitezova, tako

želim, i hoću da i bivši manastir Riječke Nahije Sv. Oca Nikole

bude nanovo uzdržan’’145. Iskorak Crne Gore u pogledu odnosa

prema crkvi naišao je na negodovanje i osudu u regionu, posebno

u Kraljevini Srbiji. U periodu od sekularizma do 1918. godine, Cr-

nogorska pravoslavna crkva je bila državna crkva i to je bilo nor-

mirano zakonodavstvom knjaza Danila, te državnim Ustavom kn-

jaza i kralja Nikole I Petrovića Njegoša. Pravoslavlje je bilo državna

vjera, to je regulisano i Danilovim zakonikom iz 1855. godine,

a bila je jemčena sloboda i ravnopravnost vjeroispovijesti. Član

92 Zakonika Danila I kaže da u Crnoj Gori „... nema nikakve druge

vjere do jedine pravoslavne istočne, to opet svaki inoplemenik i inovjerac

može slobodno živiti i onu slobodu i onu našu domaću pravicu uživati

kako i svaki Crnogorac i Brđanin što uživa“. I ustav iz 1905. godine

pravoslavlje čini državnom vjerom te jemči slobodu drugim vje-

roispovjestima, a Krivičnim zakonikom i Zakonom o školovanju

predviđena je zaštita i ravnopravnost svih konfesija.146 U ovom

periodu crnogorske istorije, za razliku od vremena ranijih Petro-

vića, religija je bila podređena moćnim vladarima. Iz perspektive

današnjih standarda slobode vjeroispovjesti, možemo reći da je

država tada narušavala autonomiju crkve, a odnos monarha u ka-

snijoj zajedničkoj državi prema crkvi bio je identičan.

145

Ražnatović ibid.

146

v. Andrijašević, ibid. 194

1 5 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Ustav Crne Gore iz 2006. članom 14 određuje da su vjerske

zajednice odvojene su od države, te da su ravnopravne i slo-

bodne u vršenju vjerskih obreda i vjerskih poslova. Rad vjerskih

zajednica je regulisan Zakonom o pravnom položaju vjerskih

zajednica iz 1977. godine prema kojem su osnivači vjerske za-

jednice građani. Ovaj zakon je zastario i ne odgovara na ključna

pitanja savremenog odnosa države i vjerskih zajednica u novom

ustavnopravnom okviru Crne Gore.

Da je Crna Gora, poput mnogih evropskih država, zadržala

religijske simbole uočava se u njenoj heraldici. Kako je utvrđe-

no zakonom o državnim simbolima iz 2004. godine grb147 Crne

Gore je u obliku zlatnog krunisanog dvoglavog orla, uzdignutih

krila u poletu, sa skiptarom u desnoj i šarom u lijevoj kandži na

crvenoj osnovi. Kruna iznad orlovskih glava i skiptar su zlatni

sa krstom na vrhu. Šar je plavi sa zlatnim okovom i krstom.

Dakle, najmanje tri znaka ovog državnog simbola jasno ukazuju

na hrišćansku (pravoslavnu) religiju. Premda je jasno da je ovdje

kao i u slučaju drugih evropskih zemalja u pitanju relikt prošlo-

sti, heraldički simboli, u pravu su savremeni mislioci multikul-

turalizma kada nas tjeraju da se pitamo koliko su naše države,

u mnogim sferama pa i u simboličkoj, uistinu neutralne? Ili se

radi o „suštinski pasivnim simbolima?“148

147

Grbovi su počeli da se razvijaju kao identifikacioni simboli krstaških trupa

u XII veku. U vizantijski kulturni prostor stižu 1204. godine, kada su krsta-

ši osvojili Carigrad i proglasili tzv. Latinsko carstvo. Osnovni znaci krstaš-

kih grbova bili su štit sa krstom i četiri figure između krakova. Francuski

stručnjak Šlumberger navodi da su carevi iz francuske porodice Kurtne za

grb Latinskog carstva uzeli Konstantinov steg, stavili ga na štit i dodali mu

četiri zlatnika sa krstićima.

148

Evropski sud za ljudska prava je u slučaju Leutsi protiv Italije raspeća Isusa

Hrista u italijanskim školama i javnim institucijama nazvao „esencijalno

pasivnim simbolima“. I u ovom slučaju evropska sekularnost ustukla je

pred običajnošću većinskog kulturnog koda a sud zauzeo razboritiju pozi-

ciju od one koje bi dosledna i dogmatska primjena člana 9 o slobodi misli,

savjesti i vjeroispovjesti Evropske konvencije podrazumijevala.

1 5 8

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Tranziciona klerikalizacija – između građanske religije

komunizma i klerofašizma

Od civilne religije149 do klerikalne države?

U poslijeratnom periodu crnogorsko društvo je prošlo je kroz

svojevrsno traganje za civilnom religijom koje se ogleda u pri-

sutnosti ideologija marksizma i socijalizma. U ovom periodu

sekularizacije ili „dirigovane (prisilne) ateizacije“ religija je

protjerana iz sfere javnog u privatno, a sama ideja religioznosti

bila je u suprotnosti sa ideološkom matricom partije. Premda

su vjerske zajednice bile žrtve autoritarnog režima i ograničene

slobode kao svi pojedinci, a religijsko kulturno nasljeđe prepu-

šteno višedecenijskom nemaru, njihova kasnija uloga u pošasti

bratoubilačkog rata ukazuje na nezrelost i neodgovornost za

djelanje u javnom prostoru.

Post-konfliktna društva teže učaurenim identitetima. Post-mo-

dernost sa druge strana spaja nespojivo: tradicionalne i pretpo-

litičke identitete sa vjerom u nauku i društveni progres. Istraži-

vanja o povjerenju građana u institucije u Crnoj Gori iz 2014.

pokazuju da dominantna vjerska zajednica u Crnoj Gori, Srpska

pravoslavna crkva, uživa veće povjerenje od Vlade, Predsjednika

ali i Skupštine. Zanimljivo je da jedine institucije koji uživaju

149

Moguće transformacije religijskog u političko i vice versa prepoznaju i

takozvanu građansku religiju, koncept koji u političku teoriju uvodi Ž. Ž.

Ruso u osmoj glavi četvrte knjige Društvenog ugovora, jasno je odvajajući

od klerikalne religije i religije pojedinca. Civilna religija uobličava postu-

late hrišćanstva i prilagođava ih društveno-političkom poretku. Dogme

građanske religije prema Rusou su proste: postojanje moćnog, sveznajućeg

i blagotvornog božanstva, sposobnog za predviđanje i proviđenje, život

koji dolazi, kažnjavanje zla, sreća pravednika i svetost društvenog ugovora.

Civilna religija je ideal pluralističkog društva: vjera u zajedništvo i različi-

tost, pripadanje društvenoj zajednici kao vrijednosnom i prakseološkom

orijentiru. U realnosti ona je košmar totalitarizma i dogmatizma, koji uki-

da i anatemiše razliku i otpor.

1 5 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

veće povjerenje od crkve jesu tekovine socijalizma: obrazovanje

i zdravstvo. 150 Građani vođeni svojim vjerskim partikularizmi-

ma u nedovoljnom povjerenju prema institucijama indirektno

negiraju mogućnost stvaranja građanske političke zajednice.

Sa druge strane, oni legitimišu državu dajući joj povjerenje za

obezbjeđivanje servisa ključnih za savremenog čovjeka: nauku

i zdravstvo. U takvim okolnostima važno je odrediti idealni

normativni okvir za djelanje ovih važnih društvenih institucija

– za našu analizu posebno vjerskih, te priznati njihovu ulogu

u javnom prostoru. Odgovoriti na pitanje šta vjerske zajednice

treba da čine u jednom društvenom okviru mora uzeti u obzir

njegove istorijske, političke i sociološke determinante.

Crna Gora, kao država kadra da odolijeva globalnim izazo-

vima konstantnom saradnjom sa regionom, država po mjeri sa-

vremene pojedinke i pojedinca u raskoši njenog/njegovog iden-

titeta mora uvažiti vjerske zajednice ali i zaštititi svoje institucije

od njihovog uticaja. Post-socijalističku slobodu nacionalne i

religijske pripadnosti treba upotpuniti post-modernim sloboda-

ma građanke koje idu dalje od njene tradicionalne pripadnosti:

pripadanje potkulturnim grupama, pravo na drugačiji životni

stil, slobodu tijela i seksualnosti, sloboda od tehnologizacije,

dogme, političke doktrine i pripisanih okoštalih identiteta traže

svoje priznanje u kaleidoskopu savremene politike. Da li je reli-

gija sposobna da ovim slobodama izađe u susret? Ako nije, da li

je opravdano zahtijevati da makar ove bolne rane patrijarhalnog

društva u emancipaciji ne soli govorom mržnje i netrpeljivosti?

150

Vladu podržava 44,3 odsto građana, predsjednika države 50, 2 odsto, SPC

55,6 odsto, CPC 23,2 odsto, partije 26,2 odsto, zdravstveni sistem 60,3

odsto, obrazovni sistem 58,7 odsto, Vojsku 50, 9, Evropsku uniju (EU) 48

odsto, NATO 34,9 odsto, Delegaciju EU u Crnoj Gori 38,8 odsto. http://

www.cedem.me/me/programi/istraivanja-javnog-mnjenja/politiko-jav-

no-mnjenje/summary/29-politicko-javno-mnjenje/821-istraivanje-jav-

nog-mnjenja-crne-gore-o-nato-integracijama

1 6 0

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Religijske zajednice su odgovorne da svoje sljedbenike

izvedu iz palanke lažne sigurnosti ukoštalih identiteta, palan-

ke o kojoj govori Radomir Konstantinović, iz oivičene dogme

u svijet složenosti i pluralnosti identiteta. Samo na taj način

ojačavaju sposobnost društva da se suočava sa izazovima mo-

dernosti i savladava izazove u harmoniji međuvjerskih odnosa.

Ekumenistički pokret i različiti vidovi međureligijskih konfe-

rencija na međunarodnom nivou ukazuju na mogućnost koju i

vjerske zajednice Crne Gore mogu da slijede. Samo na taj način

se vjerske zajednice iznova legitimišu kao duhovni svetionici i

izvori društvene harmonije.

Uzimajući u obzir povjerenje koje religijske zajednice imaju

u našem društvu, izgradnja povjerenja i uklanjanje među-etnič-

ke i među-religijske distance čini se lakim zadatkom. U susretu

različitih duhovnih zajednica stvarali bi se odnosi solidarnosti

uočavanjem sličnosti između tradicionalnih monoteističkih re-

ligija, priznanja postojanja netradicionalnih religijskih oblika151 i

odnosi tolerancije između vjerujućih i ateista152. Ova tri principa

i procesa čine jedinstveni normativni okvir koji je jedinstvena

brana od pošasti klerikalizma.

Post-tranziciona klerikalizacija

Sveto i profano kao opozicije određenja cjelokupnog iskustva

ostavljaju malo prostora za političko, ili makar za ono politič-

ko koje zagovara deliberativni liberalizam. Sveto izlazi iz okvira

151

U dominaciji tradicionalnih konfesija noviji oblici religioznosti se određu-

ju kao sekte i negira im se kako predmet vjerovanja tako i dobronamjer-

nost vjerskog djelanja.

152

Nerjetko se, a to pokazuje i iskustvo iz popisa građana država u regionu,

ateisti određuju kao „nevjernici“ ili „nevjerujući“ kao da je vjerovanje op-

šteprihvaćena vrjednosna matrica. Logički tačan naziv, ipak u sebi krije

cijelu konotativnu paletu netrpeljivosti prema građanima drugačije du-

hovnosti.

1 6 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

politike zbilje, ono nadmašuje prolaznost zemaljske države. Sveto

je više imanentno nego pojmljivo. Sa druge strane profano treba

da zabavi, opusti i relaksira. Sveto ne poznaje svakodnevicu, samo

vječnost. Profano je svijet reklame, PR-a, slike – trijumf vizuelnog

i taktilnog. Profano ne mari za buduće, apsolutizira trenutak. Zato

su ova dva fenomena suštinski suprotna od političkog – koje je

deliberativno, argumentacijsko, nekad teorijsko, ali uvijek usmje-

reno na konkretne probleme svakodnevice. Kako je onda moguće

da se ova dva fenomena tako skladno odnose u horizontu tran-

zicionog životnog stila? Oživljavanju religijskog i ideje svetog u

opštem diskursu pridružuje se i tranziciono uvećavanje prostora

profanosti: shopping mall-ova, restorana, kladionica, kozmetičkih

salona itd. Da li su izgradnja hramova i shopping mall-ova dopri-

nijeli boljem životu prosječnog građanina Crne Gore u materijal-

nom smislu i u smislu priznavanja dostojanstva ličnosti?

Zapanjuje da paralelno sa željom vjerskih zajednica da se

određuju prema pravnim, političkim i spoljno-političkim pita-

njima od kojih su neki jasno determinisani načelima parlamen-

tarizma, proceduralizma i demokratije ne osjećaju potrebu da se

jasno, riječju i djelanjem, odrede prema društvenim fenomeni-

ma tranzicije: siromaštvu, nepravdi i korupciji. Za razliku od prvih

pitanja, za ova druga nije potreban nikakav legitimitet, svako

ih može postaviti u žižu javnog diskursa. Ukoliko zakon pred-

viđa mogućnost religijskim zajednicama da osnivaju privredna

društva, onda ista moraju podleći istim fiskalnim zakonima

pravne države. Eventualne poreske olakšice, uzimajući u obzir

specifičnost vjerske djelatnosti, moraju biti pravične i jednake.

Vjerske zajednice, zahvaljujući ugledu koje uživaju u crnogor-

skom društvu, ali i po idealima koje stavljaju u središte svojih

propovjedi, najpozvanije su da pokrenu društvo dubokog jaza

između bogatih i siromašnih, moćnih i obespravljenih.

Dobar život prevazilazi standarde materijalne bezbjednosti

i zalazi u pitanje priznanja naših specifičnih razlika u jednakosti

1 6 2

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

dostojanstva koje nam valjda svima pripada. Nerijetko, nastoja-

nja crnogorske države da u okviru evropskih integracija dosti-

gne nivo prava za manjinske grupe koji priznaju sve savremene

demokratije nailazi na otpor vjerskih zajednica. Građane koji

se zalažu ili afirmišu za već zagarantovana prava ili nepostojeća

prava, poput abortusa, prava LGBT manjine te prava žena, ma-

njinskih etničkih i religijskih zajednica, nekad ožeži i „pakleni

oganj“ crkvenih veledostojnika. Zumiramo li političku perspek-

tivu manjina postavlja se pitanje može li, sa njihove tačke gle-

dišta, biti legitiman politički i društveni poredak u kojem se u

procesu odlučivanja i javnog vrednovanja poziva na doktrine i

svjetonazore koje su za njih neprihvatljivi, nerazumljivi ili pro-

sto neopravdani i koji negiraju njihovo dostojanstvo - tu osnov-

nu tekovinu ljudskopravaške borbe druge polovine XX vijeka.

Post-tranziciono vraćanje religije kao matrice samorazu-

mjevanja najbolje se očitava kod mladih, kod generacija koje

su nastale i stasale u tranzicionom vremenu. Sociološko istra-

živanje V. Bakrača bazirano na samodeklaraciji i samoocjeni

religioznosti te vjerovanju u Boga i život nakon smrti, pokazuje

da je religioznost na osnovu pomenutih indikatora kod mladih

triju konfesija u Crnoj Gori na veoma visokom nivou153. Ovo

istraživanje takođe ukazuje na porodicu kao osnovnog genera-

tora religioznosti i vjere u Boga. Religiju je, vjerujem, nemoguće

izlučiti iz koda višegeneracijske porodice svojstvene Crnoj Gori

ali njena uloga u javnoj sferi mora biti redefinisana. Ta nova

uloga religije bi bila okosnica resocijalizacije mladih u duhu

veće tolerancije i prihvatanja drugosti uz uvažavanje i baštinje-

nje sopstvenih religijskih svjetonazora.

Države u pluralnim društvima kao osnovni zadatak imaju

re-legitimaciju. Post-socijalistička, a posebno post-konfliktna

153

v. Vladimir Bakrač, „Religioznost mladih u Crnoj Gori i njihov odnos pre-

ma nekim moralnim vrijednostima“, Sociološka luča V/2, 2011.

1 6 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

društva zahtijevaju od države da cjelokupni ustavno-pravni

poredak opravdaju razlozima razumljivim za njene građane

bez obzira na složenost epistemoloških ili svjetonazorskih

sistema kojima oni mogu pripadati. Razlozima utemeljenim

samo na pravilima koja proizlaze iz zajedničkog života, a ne na

partikularnim doktrinama bilo koje etničke ili vjerske zajedni-

ce. Dakle, crkva ne bi trebalo da osporava zahtjeve manjinskih

grupa prema državi kojima oni traže njenu relegitimaciju.

Temeljna pitanja post-tranzicionog i post-konfliktnog druš-

tva i njegove demokratske političke kulture u Crnoj Gori određe-

na su trima determinantama: suočavanjem sa prošlošću, uvažava-

njem istorijske multikulturalnosti i savremene pluralnosti crnogorskog

društva, te izgradnjom pravne države i usvajanjem kulture ljudskih

prava. Vjerske zajednice u regionu, pa tako i Crnoj Gori, imaju

obavezu samopreispitivanja u pogledu njihove uloge kako u ras-

pirivanju vjerske i etničke netrpeljivosti tako i pasivnom odnosu

prema vinovnicima najtežih ratnih zločina. Multikulturalnost

i pluralnost crnogorskog društva treba da obeshrabre pokušaje

većinske vjerske zajednice da nameće modele koji odstupaju od

koncepta građanske države. Konačno, pravna država i kultura

ljudskih prava ne ostavljaju mjesta ni za jednu partikularnu fi-

losofiju ili svjetonazor i teže najvećem mogućem okviru ličnih

prava i sloboda u okvirima pravednog društva. Iako je činjenica

da je pravoslavna crkva istorijski odigrala ključnu ulogu u oču-

vanju i otjelotvorenju crnogorske državnosti, domete vjerskih

zajednica danas moramo gledati kroz prizmu njihovog odnosa

prema emancipatorskim projektima koji ne moraju nužno biti

shvaćeni kao odstupanje od tradicije i ukorijenjenosti. U svom

odnosu prema emancipatorskim projektima: evropskim i me-

đunarodnim integracijama, kulturi ljudskih i manjinskih prava,

odnosu prema drugosti uopšte i nepovredivosti individualne

slobode religijske zajednice pokazuju razumijevanje za političku

kulturu i tendenciju vremena u kojem živimo.

1 6 4

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Između sekularizma i klerikalizma – s one strane dogmi

Čini se da je procvat religioznosti balkanskih društava u sumraku

hladnoga rata dio jedne šire slike postsekularnog svijeta gdje se

iznova zamagljuje granica između crkve i države. Od Homeinija

u Iranu, istočnoevropskih demokratija u kojima dominantna

crkva ulazi u sferu političkog do postepenog urušavanja turskog

bastiona sekularizma i arapskog proljeća – duge zime društve-

nog previranja, uočava se jedno: religija opet postaje orijenti-

rom sveukupnog društvenog života, pa i politike. Uzimajući u

obzir jednu konstantu od koje se u svim ovim društvima pošlo

– nameće se nedokaziva hipoteza: možda su ova društva jednu

utopiju zamijenila drugom?

Izvan ove matrice, u istoriji dugog trajanja „stare“ Evrope

uočava se drugo: državne religije u Danskoj, Grčkoj, Malti i En-

gleskoj, obavezno plaćanje poreza Katoličkoj crkvi u Austriji,

Danskoj, Njemačkoj (zagarantovano slovom Vajmarskog ustava

te Osnovnog zakona) i oštro uplitanje Vatikana u politiku „ze-

mlje domaćina“ i šira društvena pitanja diljem katoličke eku-

mene. Vjeronauku u školama na cijelom evropskom kontinentu

nemaju jedino Francuska i Slovenija. Ako je francusko iskustvo

odveć daleko istorijski, civilizacijski ili prosto geografski, pitanje

je koliko dugo će Crna Gora zadržati kurs Slovenije – prema ko-

jem vjeronauci nije mjesto u državnim i drugim javnim školama.

U ovakvom evropskom kontekstu bespredmetno je govoriti

o neutralnoj liberalnoj državi jer ona to nije ili makar imigranti

u to nikako da povjeruju. S druge strane, laicizam francuskog

republikanizma nastao je u određenom istorijskom kontekstu te

ga nije pošteno primjenjivati na Islam kao relativno mladu re-

ligiju ovog podneblja – i istorijsko čedo francuskog kolonijaliz-

ma. I gdje je tu égalité – ako za francuske Muslimane jednakost

i građanska pripadnost ima smisla jedino ako mogu biti ono

što jesu – Muslimani. Klerikalizacija zemalja Jugoistične Evrope

1 6 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

razbuktava atavizme međusobnih istorijskih trvenja islamskog

i hrišćanskog stanovništva – a jaka pravna država koja uvažava

manjine i teži normativnoj neutralnosti jedini je način da se po-

vijesne nesuglasice zauvijek izmjeste iz političke svakodnevice.

Ipak, Evropa, premda nedovoljno kritična prema sopstve-

nom sekularizmu koji zagovara, danas je među rijetkim bastio-

nima makar i krnjeg laicizma. Začarani krug se završava Islam-

skog državom, idejom amalgamiranja fundamentalnog Islama i

državnog sistema prinude, u izvođenju džihadističke paravojne

formacije, koja pod svojim nadzorom drži dijelove Sirije i Ira-

ka. Kako u kakofoniji iskustvenog utvrditi zlatnu mjeru odnosa

politike i religije? Ustupanje religiji znači povratak na izvorište

evropskog projekta – feudalizaciju i poraz pravne države i vlada-

vine prava. Insistiranje na sekularizmu, opet, samo je još jedna

u nizu evrocentričnih kaža koje ne rezonuju sa stvarnošću. U

novom smo vremenu – postsekularizmu, a odnos religije i poli-

tike valja promisliti još jednom.

Post-sekularizam

Svijet, uprkos Veberovom predviđanju „otčaravanja“, te neupit-

na polaznica budućih istraživanja društvenog154, ostao je sklon

mitskom i religijskom. Uprkos modernizaciji i racionalizaciji na

svim nivoima, čovjek je ostao sklon vjerovanju u iracionalno i

neracionalno. “Racionalni svijet“ tehnologije i industrijalizacije

udružio se sa nacističkim vjerovanjem u arijevske mitove i ro-

mantičarski povratak u atavistička vremena. Tako ni religija, kao

154

Oci sociologije Ogist Kont, Karl Marks, Emil Dirkem i Maks Veber su polo-

žili sekularizaciju u same temelje ove nauke. Cio diskurs ranog sociološkog

istraživanja baziran na modernizaciji, prelazu iz zajednice u društvo, iz

mehaničke u organsku solidarnost, kapitalizmu, industrijalizaciji, nauč-

no-tehničkoj revoluciji, racionalizaciji, širenju ideje opšteg obrazovanja,

jednakosti nestaleškog društva, bio je mozaik u koji je lako umetnut kon-

cept sekularnosti.

1 6 6

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

jedan od oblika svijesti koji odudara od ideala prosvjetiteljstva

i racionalizma, nije nikad izgubila na značaju te će maštanje

pozitivista ostati u udžbenicima društvene teorije.

Sekularizam je ostao više ideal nego realnost. Zato je danas

opravdano govoriti o post-sekularizmu kao istorijskom i smi-

saonom prevazilaženju sekularizma. Post-sekularna društva su,

prema Habermasu, ona koja u kojima „religija ima svoje mjesto

i značaj na javnoj sceni, dok sekularistička ubjeđenost da će re-

ligija u procesu ubrzane modernizacije nestati svuda u svijetu,

gubi tlo pod nogama“155. Habermas govori o postsekularizmu

kao ravnoteži kulturnih razlika građana i njihove političke jed-

nakosti. Postsekularizam, kako objašnjava Habermas, traga za

genezom samorazumjevanja. Karl Jaspers govori o „dobu oso-

vine“ ( Achsenzeit) u kojem je nastaje čovjek kakvog ga danas

poznajemo i nova religija. Monoteističke religije koje danas

suprotstavljamo ideji moderne države načinile su “kognitivni

skok od mitskog mišljenja ka logici razlikovanja pojmovnog i

konkretnog“ svojstven grčkoj filozofiji. Grčki koncepti autono-

mije i individualnosti i rimski koncept solidarnosti i emancipa-

cije stigli su do nas nakon njihove judeo-hrišćanske reinterpre-

tacije156. Značenja koja im danas pripisujemo nekad se ne mogu

u potpunosti lišiti religijskih svjetonazora.

U kontekstu Crne Gore važno je uočiti kako epistemološku

tako i dogmatsku raznolikost religijskih organizacija te njihovu

prudentnost u modernom političkom trenutku. Katolička Cr-

kva je nakon drugog vatikanskog sabora 1965. godine prihvatila

osnovne principe demokratije i ljudskih prava. Ovaj aggiorna-

mento u vidu prihvatanja moderne političke zajednice i njenih

tekovina tek predstoji za druge konfesije u Crnoj Gori.

155

Habermas, „Dijalektika sekularizacije“, ibid.

156

Jürgen Habermas, „Religion in the Public Sphere,“ European Journal of

Philosophy 14 (2006)

1 6 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Pored toga, esencijalno važan odnos prema državi Crnoj

Gori i njenim zakonima nije istovjetan kod svih religijskih za-

jednica. U članu 2. Ustava Crnogorske Pravoslavne Crkve stoji

da ova crkva poštuje Ustav i zakone države Crne Gore i dalje u

članu navodi da svoju djelatnost ostvaruje na osnovu Svetog

pisma, crkvenih kanona i zakona. Srpska Pravoslavna Crkva je u

istupima svojih zvaničnika više puta osporila crnogorsku usta-

votvornost i državnost157. Povrh toga, velikodostojnici SPC os-

poravaju vjerska uvjerenja pripadnika, CPC a u nekoliko navrata

i pravo ove crkve da učestvuje u demokratskoj raspravi o nacrtu

meritornog zakona. Država, ne stavljajući se ni na čiju stranu jer

joj ta uloga ne pripada, mora da zaštiti kako svoj ustavnopravni

legitimitet tako i slobodu i prava pripadnaka svih konfesija. Ako

je suverenitet Crne Gore na Berlinskom kongresu 1878. godi-

ne bio uslovljen od strane velikih sila poštovanjem religijskih

prava islamskog stanovništva, danas odbranu religijskih prava

ustavotvornog naroda u harmoniji sa istim pravima svih ostalih

religijskih zajednica Crna Gora mora kao uslov postaviti sop-

stvenoj državnosti.

Sekularizam institucija razlikuje se od sekularizma svijesti

običnog građanina. Premda je moguće odvojiti vjerske zajedni-

ce i državne institucije, ovo podvojenje na nivou društvenog i

na nivou ličnog je neizvodivo ili makar neuvjerljivo. Umjesto

očekivanja da pripadnici različitih konfesija prilaze političkom

kao raspolućeni, realnije je očekivati od njih da kritički preis-

pituju i analiziraju svoje stavove i uočavaju kada ovi postaju

suviše sektarijanski, te samim tim nečitljivi za druge pripadnike

političke zajednice. To pravilo važi i za ateiste koji svoje argu-

mente moraju predstaviti na način razumljiv i vjernicima.

157

„Neka naša uvažena vlast shvati da ne može nesmjestiva, bezgranična, Hri-

stova Crkva da bude u granicama avnojevske fildžan-Crne Gore“. U ovom

se citatu vidi ne samo nepriznavanje državnosti Crnoj Gori nego i tvrdnja

da je crkva per se nesmjestiva u okvire političkog.

1 6 8

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

Pravo koje reguliše slobodu vjeroispovijesti, kao i religijsko

okupljanje, mora zadovoljiti kriterijume pravičnosti – koji uva-

žavaju specifičnost formi izraza religijskog pripadanja, ali ne

pristupaju religiji sektarijanski – ne daju primat vjerujućim u

odnosu na ateiste i agnostike. Vjerujem da je Sesil Labord u pra-

vu kada tvrdi da je potrebno religiji pristupiti „disagregacijski“,

odnosno odvojiti je na sastavne djelove i svaki pojedinačno

tretirati pravnim normama. Religija se može razumjeti kao: a)

koncepcija dobrog života, b) moralna obaveza savjesti, c) ključna značajka identiteta, d) način udruživanja, e) ranjiva klasa, f) institucija socijalizacije, g) nepristupačna doktrina 158. Čini se da bi ova-

kav teorijski pristup imao validnost i u slučaju Crne Gore – pod

pojmom religija se podrazumijeva mnogo i nekad nije jasno šta

se u slovu zakona misli pod tim pojmom. Tako bi religija kao

nosilac važnih aspekata identiteta ili kulturne baštine imala po-

seban tretman u odnosu na religiju kao slobodu vjeroispovjesti

ili slobodu ubjeđenja. Posebno bi valjalo odvojiti religiju kao

koncepciju dobrog života od opšteg dobra ili političkog dobra

koje građani Crne Gore mogu identifikovati putem praktikova-

nja demokratije i njenih institucija. Religijska koncepcija do-

brog života je samo jedna u paleti mogućih i jednako vrijednih

koncepcija dobrog života. Autonomija izbora valjanog života i

sloboda njegovog preispitivanja je neotuđivo pravo slobodnog

pojedinca savremenog demokratskog poretka.

Novi Nacrt zakona o slobodi vjeroispovjesti iz 2015. koji

je predložilo Ministarstvo za ljudska i manjinska prava uklapa

se u ovaj teorijski pristup. Ne samo da se radi o važnom koraku

države u pravcu odbrane njenog sekularizma, nego se priznaje

jednakost različitim koncepcijama dobra i štite „teistička, ne-

teistička i ateistička uvjerenja, kao i pravo da se ne ispoljava

158

Cecile Laborde, „Religion in the Law: The Disaggregation Approach“, (Ac-

cepted for publication in Law and Philosophy 2015)

1 6 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

bilo kakva vjera ili uvjerenje.“ Religijski objekti, nezavisno od

njihove vjerske funkcije, prepoznaju se kao dio kulturne baštine

Crne Gore (član 7) i predviđa okvir njihove zaštite (član 33).

Takođe, ovim zakonom se vjerske zajednice određuju kao rav-

nopravni učesnici građanskog društva koji uz prava moraju da

snose i odgovornost, kao što je plaćanje poreza (član 30) oblast

koja je tradicionalno bila u sferi fiskalne anarhije.

Ipak, uz sav emancipatorski karakter nacrta zakona, a uzima-

jući u obzir standarde uporednog prava, čini se da bi njegovim

usvajanjem u ovom obliku, između ostalog odredbom po kojoj

vjerske zajednice o svojim poglavarima moraju obavijestiti Vla-

du, država prekoračila sopstvena ovlašćenja i prešla liniju razdva-

janja države i religije. Tranziciona država kao što je Crna Gora

mora da Ustavom i zakonima pokaže svoju moć, a ne nadmoć

prema društvenim činiocima među kojima su i vjerske zajednice.

Odnos religije i politike mora u savremenim pluralnim društvi-

ma biti takav da ni jednoj ni drugoj ne daje preveliku moć, ne

dirajući jednu od „svetinja demokratije“: vladavinu prava. U

suprotnom, društvo bi se ubrzo našlo u stegama klerikalizma ili

etatizma, a oba nužno ukidaju slobode i prava građana.

Sekularizam je često sveden na institucionalno pravilo. Se-

kularizam ne može biti ni opis niti terapija modernih društava

jer religija i dalje igra važnu ulogu u životima građana. Evropsko

iskustvo bi moglo da nauči Crnu Goru da pored institucional-

nog sekularizma, koji treba dosledno i suštinski slijediti, u svojoj

društvenoj zbilji traži rješenja koja će odoljeti ekstremima se-

kularizma i negiranja religijskog i klerikalizma i fundamenta-

lizma. Takav modus vivendi realno je i poželjno stanje stvari u

okolnostima multikulturalnosti crnogorskog društva i krhkosti

njegove građanske dimenzije.

Sa tačke gledišta normative političke filosofije, optimalna

skica religije u savremenom društvu poput crnogorskog mora

da obuhvati nekoliko polaznih principa. Vjerske zajednice se ne

1 7 0

S A G L A S J A / P o l i t i k a i k u l t u r a

smiju miješati u rad državnih institucija, a njihovo mišljenje o

važnim društvenim pitanjama u javnom diskursu mora imati

jednak tretman kao mišljenje bilo koje građanke ili građanina.

U pravu je Habermas kada tvrdi da je nemoguće vjernicima odu-

zeti pravo da iskazuju svoje religijske argumente čak i onda kada

ovi ne rezonuju sa argumentima javnog diskursa. Ipak, crkva ne

može očekivati da ovi argumenti na bilo koji način figuriraju u

institucionalnom okviru savremenih demokratija. U kontekstu

naših prilika to znači da mišljenje vjerskih zajednica u Crnoj

Gori ima svoje legitimno mjesto u javnom prostoru ali da se

nijedna institucija države Crne Gore niti bilo koji njen poslenik

ne može voditi tim argumentima u vršenju svojih nadležnosti.

Umjesto vjeronauke, u školama treba da se izučava istorija

religija, pristup koji omogućava kritičku distancu, otvara mo-

gućnost dijaloga i međukulturnog razumijevanja i svim religi-

jama daje jednak tretman. Ovakav istorijsko-sociološki predmet

izučava bogatstvo religijskog nasljeđa sa tačke razmatranja koja

podrazumijeva deliberaciju i kritičnost. Samo tako religija umje-

sto izolovanog diskursa razumljivog samo sljedbenicima razli-

čitih konfesija postaje dio linquae francae građanskog društva.

Premošćivanje jaza u obrazovnom sistemu ne odnosi se samo

na uspostavljanje dijaloga među tradicionalnim vjerskim za-

jednicama, već i uvažavanje ostalih kao i stvaranje tolerancije

prema ateistima i agnosticima. Princip slobode savjesti, misli i

vjere obavezao bi da se u kurikulumu tog predmeta nađu mje-

sto kako „netradicionalne konfesije“ tako i uvjerenja ateista i

agnostika. Religijske zajednice, sa druge strane, moraju uživati

najveći stepen slobode u edukativnoj djelatnosti koju vrše van

institucionalnog prosvjetnog okvira države. Ta sloboda može

biti ograničena samo ustavnim poretkom.

Kanonsko pravo može biti uvaženo samo ako nije u koli-

ziji sa legitimnim ustavno-zakonskim okvirom pravne države,

a puna sloboda su može dati samo u domenima koji se tiču

1 7 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

isključivo sljedbenika određene vjere – tada bi svako miješanje

države i uticaj na kanonsko pravo bio iliberalan čin i narušava-

nje slobode vjeroispovijesti i slobode uopšte.

U društvu složenih identiteta i pogleda na svijet tražiti uni-

verzalnu istinu u partikularnim obrascima je ne samo nemogu-

će nego i opasno. U postmodernom svijetu kolaža društvenih

identiteta i praksi religija je samo jedan od palimpsesta sa kojih

se iščitava mapa traganja pojedinca za autentičnim životnim

izrazom – te ne smije biti jednom jedinom knjigom iz koje se

čita povijest i budućnost jednog društva. Postsekularizam je

priznanje religiji da ona i dalje igra važnu ulogu u svjetonazori-

ma pojedinca, ali da principi multikulturnog života zahtijevaju

preispitivanje njenog mjesta u javnoj sferi čovjekovog djelanja.

Samo uvažavanjem tog stanovišta savremena društva pa tako i

crnogorsko mogu biti pravična i pravedna – a država Crna Gora

ostati legitimna pred svim svojim građankama i građanima.

1 7 2

DIO V

Demokratija

1 7 3

Prva priča o demokratiji

Prije više od dva milenijuma, nakon zbacivanja sa vlasti okrut-

nih persijskih tirana, „kad se stišala galama“, zavjerenici Otan,

Megabiz i Darije zboruju o budućem poretku za persijski narod.

Danas, dvije hiljade godina kasnije, u svijetu prepunom priča

i pričanja o demokratiji, nije zgoreg vratiti se ovoj, po svemu

sudeći, prvoj priči o vladavini naroda. Priču i riječ da se doista

tako zbilo, daje nam Herodot iz Halikarnasa, pater historiae kako

je za njega rekao Ciceron, u trećoj knjizi svoje Istorije.

Otan, prvi i najhrabriji među njima, smatrajući samovolja

kvari vlastodršca i čini da „pobjesni od silnog obilja u kome

živi“, jedini od zavjerenika predlaže demokratiju, kiteći je lovo-

rikom najboljeg poretka. „ Vlada naroda je, pre svega, i po imenu

nešto najlepše na svetu, i ona, pre svega, znači ravnopravnost za sve;

i drugo, pod njom se ne dešavaju stvari kakve se dešavaju pod vlašću

jednoga. Za službu će biti kockom biran i biće odgovoran za svoj

posao, a sve odluke iznosiće pred skupštinu. Predlažem, dakle, da ne

primite monarhiju i da zavedete vladu naroda, jer je u narodnoj masi

sve“. Otan, u ovoj prvoj priči o demokratiji, daje njenu prvu i

najvažniju pretpostavku: isonomiu – ravnopravnost, jednakost

pred zakonom. U službi u jednom demokratskom poretku može

biti bilo ko jer suverenost ostaje narodu pa se podrazumijeva

da će svako ko bude izabran biti jednako sposoban i odgovoran

za svoj posao. Nama, sviknuti na priču o partijskoj, društvenoj

nekad i plemenskoj avangardi i arijegardi, ovo slovo o jednako-

sti zvuči nestvarno. Priča je, naravno, ukrašena Herodotovim

1 7 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

apologetskim odnosom prema atinskoj demokratiji Periklovog

doba, utvrđenju političkih vrijednosti i vrlina ali i imperijalnih

težnji slično današnjoj Americi. Ako se taj uvid stavi po strani,

čini se da nema onoga, koji cijeni slobodu i jednakost kao vrline

političkog života, a da ne bi podržao Otanov prijedlog. Ipak,

Megabiz i Darije vidjeli su drugačije budućnost Persije.

Megabiz, drugi zavjerenik, predloži da se uvede vlada nekoli-

cine takozvana oligarhija. „ Ako smo se spasili vlade i nasilja tiranije

samo da bismo pali u ralje neobuzdanoj i bijesnoj gomili“ reče Megabiz,

„to bi tek bilo nepodnošljivo!“. Za Megabiza, čak je i tiranija bolja od

demokratije. „Jer kada tiranin nešto radi, on bar razumije šta radi, a

beskrajna gomila nije u stanju da nešto zna.“ Megabiz je tada, kroz

Herodotovo pero, rekao ono što će kasnije ponoviti mnogi drugi,

vjerujući da kraljevi, vladaoci, elite i suvereni znaju uvijek više od

puke, proste i nekontrolisane gomile. Antropološki pesimizam je

prva kritika demokratije kao poretka u kojem je svaki čovjek vri-

jedan i odgovoran za svoje djelanje. U Crnoj Gori cijelu političku

povijest ispisuju vođe i elite koje i kad ne znaju, bolje znaju. A

nerijetko ih oni isti u čije ime odlučuju ohrabruju krilaticama da

„nama treba čvrsta ruka, jer narod je marva“. Metafore autoritar-

nosti se nižu, a znače jedno: odustajanje od političke odgovornosti,

političku nezrelost onih koje je izgovaraju i hazarderstvo vođa i

amnestirane gomile koje istorija kasnije skupo naplaćuje.

Darije nije ni za demokratiju niti za vladu nekolicine, nego

samo jednoga, monarha. „ Uživajući toliki ugled“, reče Darije, „ on

bi se i te kako brinuo o narodu i držao bi u tajnosti planove protiv

neprijatelja“. Nedemokratska društva, prosto, ne mogu bez ne-

prijatelja: unutrašnjih i spoljašnjih. „U oligarhiji, tj. pod upravom

nekolicine, naprotiv, gdje mnogi teže da se istaknu u radu za zajedničko

dobro, lako dolazi do međusobnih sukoba. Pošto svaki od njih hoće da

je prvi i da pobijedi njegovo mišljenje, dolazi među njima do žestokih

sukoba, koji se pretvaraju u pobune, a ove opet u pokolj, a iz pokolja se

prelazi na vlast jednog čovjeka tj. monarhiju, i time se jasno dokazuje

1 7 6

S A G L A S J A / D e m o k r a t i j a

da je ovaj oblik vladavine najbolji.“ U ovim Darijevim riječima či-

tamo kritiku koja se u Crnoj Gori čuje za svaku difuziju i dekon-

centraciju moći. Taj diskurs se često može čuti kada se kritikuje

unutarstranačko nadmetanje ili nastupi opozicije. U njegovom

jezgru je totalitarna svijest koja svaku različitost mišljenja vidi

kao problem i tumači kao sukob. Oni „lijek“ vide u autoritarnom

režimu i jednom čovjeku koji taj totalitet sažima i predstavlja.

Otanu je jasno da je sam u svojim sanjama o drugačijem

poretku i da je svrgavanje tiranina bilo nedostatno. Demokratija

je kao sjeme koje uspijeva samo u vrijedno preoranoj zemlji, bez

dubokog korijenja svakojakog korova. „Drugovi zavjerenici, ja-

sno je da jedan od nas treba da bude kralj, bilo da bude kockom

izabran ili da se obratimo persijskoj javnosti da ga on izabere

većinom glasova, ili, najzad, na neki drugi način.“ Otan je razu-

mio da je zavjera imala za cilj da se jedna vlast zamjeni drugom.

„Ja se, naime, neću sa vama takmičiti za vlast“, rekao je Otan,

„jer niti hoću da vladam nad nekim, niti da neko nada mnom

vlada, i ja se odričem vlasti, pod uslovom da nikada ne dođem

pod vlast nijednog od vas, ni ja niti moji potomci.“ Otan je

tako bitku za demokratiju, čiji je loš ishod naslućivao, zamijenio

jamstvom svoje i slobode svojih potomaka.

Ono što je Otan izborio za sebe, razumije se, nije mogao

učiniti običan Persijanac. Tu privilegiju je imao kao zavjerenik i

ona je, prirodno, bila dio dogovora sa drugom dvojicom moćni-

ka. Ali odustajanje od vlasti, i želja da se bude van vlasti i sačuva

prostor svoje i ne naruši prostor tuđe slobode, to je, zapravo,

rodno mjesto demokratije. Izbjeći surovost arbitrerne vlasti i

živjeti u poretku slobode, danas je moguće samo kroz aktivni

politički život u kojem svako, svojim djelanjem, odgovornošću i

građanskom vrlinom, čini demokratiju mogućom. Nije moguće

izuzeti se iz jednog političkog poretka, pukom željom. Izvan po-

lisa su, smatrao je Aristotel, samo bogovi i zvijeri. Ako ne osvojiš

političku slobodu, bićeš porobljen.

1 7 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

Prva priča o demokratiji je, ustvari, prava lekcija demokra-

tije. I danas, nakon više od dva milenijuma, čini se da Crna

Gora nije usvojila Otanov nauk. Valjalo bi opet čitati Herodota.

Možda bi tako, jednom kada Crna Gora prvi put demokratski

promjeni vlast, stara priča dobila novi kraj, a Otanov san o de-

mokratiji postao crnogorska zbilja.

1 7 8

Ljudska prava: hram dostojanstva

Sva ljudska bića rađaju se slobodna i

jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona

su obdarena razumom i sviješću i treba

jedni prema drugima da postupaju u

duhu bratstva.

UDLJP, čl. 1

Svako o slovo o ljudskim pravima, posebno centrima moći i

dominantnim društvenim grupama, čini se izlišno i usiljeno.

Ljudskim pravimo dajemo legitimet i vrijednost samo onda

kada su nam ugrožena. Ljudska prava su uvijek moja prava, ni-

kada prava koja pripadaju svima bez obzira na različitosti. Crna

Gora nije izuzetak. Borba za prava u Crnoj Gori mnogima se

čini kao nepotreban luksuz uvezen iz zapadnih demokratija,

kao dobro naplaćen projekat nevladinih organizacija i napad na

tradicionalne patrijarhalne vrijednosti. Istorija borbe za prava

ljudskog bića traje duže od naših nesuglasica i nerazumijevanja

oko toga koja su ljudska prava legitimna i opravdana. Borba za

ljudska prava u savremenoj Crnoj Gori, započeta prvim antirat-

nim protestom manjine, i danas osvaja prostore slobode vodeći

se idejom iz Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima da „ ne-

poštovanje i preziranje ljudskih prava vodi varvarskim postupcima,

vrijeđajući savjest čovječanstva“.

Društvena i politička istorija čovječanstva nedvosmisleno

svjedoči o povijesti nejednakosti, tlačenja i nepravde. Protago-

rina ideja da je čovjek mjera svih stvari, a ne država, društvo ili

bilo koji drugi kolektivitet dugo će čekati svoju pozitivno-prav-

nu formulaciju, u Velikoj povelji o slobodama Engleske iz 1215.

1 7 9

P r e d r a g Z e n o v i ć

godine. Međutim i tada se nosiocem prava nije smatrao svako,

svaka žiteljka i žitelj Engleske. Prava su oduvijek pripadala odre-

đenim ljudima, nikada svakom ljudskom biću. Građanin polisa,

Rimljanin, hrišćanin, feudalac, muškarac, bijel, bogat, fizički i

mentalno ‘zdrav’, heteroseksualan…uslovi su se mijenjali, ali

suština je ostajala ista – prava nijesu prava svih, već isključivo

prava nekih. Ti neki obično su imali dovoljno društvene moći da

nejednakost prava obrazlože duhovnim paradigmama vremena

i tradicijom, okite je pseudo-naučnim dokazima, te da je kao

neopozivu istinu postulariju kao normalnu i poželjnu, i učvrste

je aurom pozitivnog prava.

‘Čovjek se rađa slobodan, a svuda je u okovima’ primjetio je

Žan Žak Ruso, vjesnik prosvjetiteljskog projekta, ateističke vjere

u prirodno pravo, razum i sveopšti napredak čovječanstva. U

Deklaraciji o nezavisnosti SAD-a iz 1776. godine, trinaest ame-

ričkih država svečano su proklamovale „da su svi ljudi rođeni

jedanki, da su im od Tvorca podarena izvjesna neotuđiva pra-

va“. Ta misao, ipak, neće spriječiti oca nacije Tomasa Džefersona

da do svoje smrti posjeduje robove. Ideja o jednakosti dugo će

ostati nedokučiv vodvilj afro-američkim stanovnicima zemlje

snova, kao košmar, sve do sna Martina Lutera Kinga. Prosvje-

titeljske ideje odzvanjaće i u Deklaraciji čovjeka i građanina iz

1789, gdje se konstatuje da su „svi ljudi rođeni i ostaju slobodni

sa jednakim pravima…“. Međutim, čini se da donosioci francu-

ske deklaracije nisu imali na umu baš sve građane Francuske.

Olimp de Guž, koja je 1792. godine, uz optimizam izborenih

sloboda, napisala „Deklaraciju o pravima žene i građanke“, po-

gubljena je godinu dana kasnije, uz cinično obrazloženje da je

„zaboravila vrline koje pripadaju njenom polu“. Francuskinje su

svoje pravo glasa dobile tek 1944. godine.

Posle iskustva opštih ratova, Holokausta i atomskih bombi

vjera u opšteljudski i civilizacijski napredak je dovedena u pita-

nje. Optimizam je zamijenjen realizmom i obavezom najmoćnih

1 8 0

S A G L A S J A / D e m o k r a t i j a

zemalja, sila pobjednica, da nikada ne dozvole sunovrat istorije.

Poštovanje ljudskih prava naznačen je u Povelji Ujedinjenih

nacija kao jedan od ciljeva Organizacije, što jasno ukazuje na či-

njenicu da su autori Povelje u poštovanju ljudskih prava vidjeli

uslov stabilnosti i blagostanja u svijetu. Konvencija o prevenciji

i kažnjavanju genocida iz 1948. predstavlja prvi dokument ko-

jim su Ujedinjene nacije potvrdile odanost ideji da se istorija

„potpunog ili djelimičnog uništavanja nacionalne, etničke,

rasne ili religiozne grupe“ više nikad ne ponovi. Dan kasnije,

10. decembra 1948.godine Generalna skupština UN, na predlog

Komisije za ljudska prava, prihvata Univerzalnu deklaraciju o

ljudskim pravima. Usvojena u palati Šajo u Parizu, Univerzalna

deklaracija je prvi međunarodni katalog ljudskih prava u istoriji

čovječanstva.

Deklaracija je usvojena sa 48 glasova, a delegacija Socijali-

stičke Federativne Republike Jugoslavije, zajedno sa drugih šest

socijalističkih zemalja i Kraljevstvom Saudijske Arabije je bila

suzdržana. U bespoštednoj i žustroj kritici fašizma, jugosloven-

ski predstavnik na Generalnoj skupštini Ljuba Radevanović ista-

kao je da Deklaracija treba ne samo da „pobroji zagarantovana

prava, već i da zabrani fašizmu da posredstvom demokratskih

institucija napadne temelje demokratije“. Rekao je to predstav-

nik zemlje, na čijem će prostoru krajem XX stoljeća desiti isto-

rija beščašća, bratoubilački rat i fašistička histerija, a na koncu

genocid, najstrašniji zločin civilizovanog svijeta.

Po strukturi, Deklaracija je izrađena u duhu građanskih

zakonika, poput Napoleonovog, sadrži preambulu i trideset

članova. Rene Kasin, jedan od tvoraca Univerzalne deklaracije

koji je 1968. dobio Nobelovu nagradu za mir, vidio je simbolički

vezu između strukture Deklaracije i arhitekture antičkog hrama.

Članovi 1 i 2, koji govore o jednakosti, slobodi, dostojanstvu

i bratstvu u samom su temelju tog hrama. Principi preambule

su u njegovoj viziji stepenište ka ulazu u hram. Prvi stub čine

1 8 1

P r e d r a g Z e n o v i ć

članovi 3-11, koji govore o pravu i slobodama pojedinca, kao što

su pravo na život i zabrana ropstva. Članovi 12-17, dio su dru-

gog stuba u Kasinovom simbolu, i uključuju pravo pojedinca u

političkoj zajednici. Duhovne, javne i političke slobode (članovi

18-21), kao što su sloboda vjeroispovijesti i sloboda udruživanja

su treći stub hrama univerzalnih ljudskih prava. U posljednjem,

četvrtom stubu Kasin vidi ekonomska, socijalna i kulturna prava

(članovi 22-27). Posljednja tri člana koja ističu da pojedinac po-

red prava ima i obaveze, te da se sadržana u deklaraciji ne može

koristiti suprotno ciljevima i principima Ujedinjenih nacija za

Kasina su zabat ovog antičkog hrama koji povezuje konstrukci-

ju i čini je stabilnom. Kasin, čovjek za koga su govorili da ima

bradu Van Dajka, sagradio je tako hram ljudskog dostojanstva.

Deklaracija, po svojoj pravnoj prirodi, nije pravno obave-

zujuća za zemlje članice UN niti sadrži snagu ugovora. Ipak,

činjenica je da su određena prava sadržana u deklaraciji kodi-

fikacija običajnog prava, svojevrsnih normi o čijoj obaveznosti

je u značajnom dijelu međunarodne zajednice uvijek postojao

konsenzus. Takođe, sama deklaracija predstavlja apel državama

da vode računa o njenim odredbama te vremenom postaje obi-

čaj, koji u međunarodnom pravu predstavlja izvor prava. Ako

i prihvatimo da Deklaracija nema normativni uticaj koji bi ga-

rantovao prava koja su u njoj sadržana, ostaje opomena da je

Deklaracija „opšti ideal koji treba da postignu svi narodi i sve

nacije“ i značajno oruđe u primjeni diplomatskih i moralnih

pritisaka na vlade koje krše odredbe deklaracije.

Značaj Deklaracije se ogleda i u njenom uticaju na dalji ra-

zvoj i kodifikaciju međunarodnih ljudskih prava, procesa koji

je tog 10. decembra započeo i koji traje i danas. Deklaracija je

poslužila kao osnova, između ostalih, za dva pravno obavezu-

juća sporazuma Ujedinjenih nacija o ljudskim pravima: Među-

narodni pakt o civilnim i političkim pravima, i Međunarodni

pakt o ekonomskim, društvenim i kulturnim pravima koji i

1 8 2

S A G L A S J A / D e m o k r a t i j a

danas ostaju kao svjedok ideološki podijeljenog svijeta istoka

i zapada, socijalizma i kapitalizma, socijalnih prava i političkih

sloboda. Dvije velike svjetske sile, članice Savjeta Bezbjednosti,

Kina i SAD, uprkos važnosti ova dva pakta, dovode u pitanje

djelotvornost ovog sistema. Kina je potpisnik Međunarodnog

pakta o ekonomskim, a SAD o Međunarodnog pakta o civilnim

pravima obije odbijajući potpisivanje ili ratifikovanje onog dru-

gog. Kasinova slika hrama ljudskih prava nemoguća je u svijetu

u kojem se prava tumače partikularistički, sebično, kalkulantski

i lukrativno u spoljnoj i domaćoj politici. Izgledi za ostvarenje

profetske vizije Univerzalne deklaracije leže u odlukama svjet-

skih centara moći.

Ipak, odgovornost je na kraju svih nas, čovječanstva kao

zajednice, država velikih i mali, ljudi čija su prava priznata i

onih čija se prava krše, da projekat ostvarenja ljudskog dosto-

janstva dobije realne obrise u početku dvadesetog stoljeća. Pra-

vima iz Deklaracije u šest decenija kodifikacije međunarodnih

ljudskih prava pridružuje nova kategorija ljudskih prava, prava

solidarnosti ili treća generacija ljudskih prava: pravo na očuva-

nje životne sredine, pravo na kolektivni identitet, pravo na mir.

Nejasna je budućnost i mehanizam implementacije ovih prava

ali jasno je da je njihova artikulacija izraz potrebe čovječanstva.

Crna Gora je juče dobila uslovno otpočinjanje pregovora,

otvaranjem 23. i 24. poglavlja iz Acquis-a, pravne tekovine prava

Evropske unije. Upravo se ova dva poglavlja bave vladavinom pra-

va, slobodom i sigurnošću čiji su temelji skicirani Univerzalnom

deklaracijom. Tada će biti jasno svima zašto su priče o ljudskim

pravima važne, iako nekima zamorne, suvišne i nefunkcionalne.

Univerzalna deklaracija je, iako neobavezujuća i sanjarska,

ipak prisutna u svakodnevici Crne Gore. Studentski parlament

i Unija slobodnih sindikata zakazali su za 15. decembar veliki

protest kojim „žele da ukažu na očajno stanje u društvu i neza-

interesovanost vlasti za rješavanje socio-ekonomskih problema

1 8 3

P r e d r a g Z e n o v i ć

građana.“ U kontekstu naše stvarnosti zastrašujuće zvuči odred-

ba preambule Deklaracije koja kaže da je bitno da ljudska prava

budu „ zaštićena pravnim poretkom kako čovjek ne bi bio primoran da

kao krajnjem izlazu pribjegne pobuni protiv tiranije i ugnjetavanja“.

Ostaje nada da će u međuvremenu, između društvenih pro-

testa i evropskih integracija, ideja prvog člana deklaracije, da su

ljudi „ obdareni razumom i sviješću i treba jedni prema drugima da

postupaju u duhu bratstva“, postati važeći vrjednosni okvir gra-

đanske Crne Gore, a ne samo floskulom revnosnih partijskih

zvaničnika pred brifinge sa Briselom.

1 8 4

Summary

I IDENTITY. In the first essay, the author examines the per-

spectives of Montenegrin national identity within the context

of European integration. The essay starts with the theoretical

inquiry of identity as analytical and practical category. Identi-

ty has become a buzzword and an omnipresent denominator.

The author divides identity into three different but mutually

determining categories: historical/cultural, normative (ethical)

and political. The essay maps the historical sources and corres-

pondence of European and Montenegrin identity, discusses the

main normative notions of liberty, equality and reason within

Enlightenment and postmodern paradigm and concludes with

elaboration of constitutional patriotism as a form of political

identity of Montenegro.

II CONSTITUTIONALISM. In his essay „ On the constitutio-

nal identity of Montenegro“ the author focuses on the notion of

constitutional identity as a way of understanding the totality

of constitutional aspirations and realities of contemporary poli-

ties. It has been more than a century since the first and a decade

after the first constitution in a newly independent Montenegro.

In the past decade of independent political existence, foundati-

onal dilemmas and fears regarding constitutionalisation, rather

than settling down, have become ever more prominent. Social

or liberal, civic or multicultural, national or ethnic - what is the

right way to constitutionalise a polity with a plural, transitional

and polarized society? The author offers three empirical models

of constitutional identity: nationalism, multiculturalism, repu-

blicanism and constitutional patriotism as a normative consti-

tutional model. The paper also examines the relation between

1 8 5

P r e d r a g Z e n o v i ć

constitutional identity and constitutional power, especially that

which stems from the nation. In the last section, the author

analyses the Constitution of Montenegro as a source of the co-

untry’s constitutional identity.

„ We are all sworn by it: dilemmas of constitutional patriotism“

offers an analysis of constitutional patriotism as a normative

model of constitutional identity, citizenship and patriotic loyal-

ty in the framework of contemporary Montenegro. The under-

pinning goal of the paper is to show that constitutional patrioti-

sm can be both a unifying integrative force in a plural, polarized

and transitional Montenegrin society as well as a constructive

tool in the process of state building. The article starts with the-

oretical elaboration of constitutional patriotism as a relatively

new concept in the kaleidoscope of political theory before it

proceeds to theorise its Montenigrin application.

III ORDER. „ Freedom begins where fear ends“ reflects on the

tenth anniversary of Montenegrin independence which insi-

ghts the author reconsider some of the founding premises and

categories of political order. In addition to internal, there are

challenges for Montenegrin sovereignty coming from the out-

side as well. These can be identified in a changing world order,

global security threats and ecological issues. The essay is divided

into three parts. First, the author tries to shed light two main ca-

tegories of political order: State and society. In the second part,

the author analyses cultural, national and political paradigms

and their dialectical interdependence. The interplay of these di-

mensions creates a tension for conceptualization of democracy

and rule of law. Finally, the last part focuses on fear as the main

analytical and explanatory feature of the overall Montenegrin

political order after the first decade of regained independence.

IV POLITICS AND CULTURE. The essays within this section

deal with what we might call cultural elements of the political

system. The first essay focuses on the underpinning philosophical

1 8 6

S u m m a r y

and social preconditions for a constructive reform of educational

system. It deals with ends and means that an educational system

should embrace in a plural transitional society such as Moneten-

rgro’s. It employs several explicatory notions: play, dialogue, and

Rancier’s „ignorant schoolmaster“. The reform of Montenegrin

school system should understand its addressee as homo ludens,

as a playful being curious to investigate world through play.

In a polarized society, Dialogue is the essential ingredient that

textbooks, especially those dealing with social issues and history,

should contain. The author uses Rancier’s „ignorant master“ as

a metaphor for self-critical schoolteachers and professors who,

instead of tending to be omniscient, promote equality in the

learning process and open the space for independent, critically

thinking and responsible students. Finally, this essay dwells on

the etymological resemblance between obraz (signifying honour

integrity and fortitude of character in Slavic languages, retained

in English in the phrase ‘saving face’) and obrazovanje (‘educa-

tion’, as a derivative of the former). The future of democracy

and its supporting political culture in Montenegro depend on

the quality of the educational system and that is one of greatest

challenges before Montenegro’s political future.

The second essay analyses the issue of clericalization within

Montenegrin society and politics. It starts with a theoretical

inquiry into the essential aspects of the religious and the poli-

tical, their resemblance and complementarity. It then contrasts

the Western and Montenegrin secularism and focuses on their

crucial historical and sociological differences. The central part

of the essay deals with societal and political responsibility of

religious institutions and communities in the period of transi-

tion. Finally, the essay proposes the theory of post-secularism

as a constructive theoretical and empirical framework for both

analysing and normative designing of a best model for state/

religion relations in a contemporary Montenegrin society.

1 8 7

P r e d r a g Z e n o v i ć

V DEMOCRACY. The last part consists of two brief essays on

democracy and human rights. Herodotus in Histories tells a story

about the debate that took place in 522 BC among three leaders

over the constitution of Persia, where Otan argued in favour of

democracy, as the principle of equality before the law and the

accountable government. The other essay looks into the short

history of The Universal Declaration of Human Rights (UDHR),

and the idea of human rights as pillars of human dignity and

essential tool of modern constitutional democracies.

1 8 8

Bibliografija

• Adorno, Theodor W, Negative Dialectics, London and New

York: Continuum International Publishing Group, 2005.

• Agamben Giorgio, Homo Sacer: Il potere soverano e la vita

nuda, Torino: Einaudi, 1995.

• Agamben, Giorgio, Homo Sacer: Sovereign Power and Bare

Life. tr. Daniel Heller-Roazen, Stanford University Press,

Stanford, 1998.

• Andrijašević, Živko, Istorija Crne Gore, Atlas fondacija,

Vukotić media, Beograd, 2015.

• Appiah, K A. „Identity, Authenticity, Survival: Multicultural

Societies and Social Reproduction,“ u Multiculturalism:

examining the politics of recognition, edited by Charles Taylor

and Amy Gutmann, Princeton, N.J.: Princeton University

Press, 1994.

• Arendt, Hannah, The Origins of Totalitarianism, San Diego,

New York,London, Harcourt,1968.

• Aristotel, Politika, Zagreb: Globus, 1998.

• Bakrač, Vladimir, „Religioznost mladih u Crnoj Gori i njihov

odnos prema nekim moralnim vrijednostima“, Sociološka

luča V/2, 2011

• Beljinac, Nikola „Da li je ustavni patriotizam moguć u

multikulturnim društvima“, Godišnjak br. 6, FPN, Beograd,

2011.

• Brubaker, Rogers, Cooper, Frederick. „Beyond ‘Identity’“

Theory and Society 29, 2000.

• Darmanovic, Srdjan, „Montenegro: The Dilemmas of a Small

Republic“ Journal of Democracy, Volume 14, Number 1,

January 2003.

1 8 9

• Dimitrijevic, Nenad, „Ustav kao akt pozitiviranja društvenog

ugovora.“ Habitus, 1999.

• Dimitrijevic, Nenad, „Kako čitati ustav“ u: Saša Ilić (ed.),

Kako čitati, Beograd: Narodna Biblioteka, 2005.

• Dimitrijević, Nenad, „Ustavni identitet Evropske unije“,

http://pescanik.net/ustavni-identitet-evropske-unije-2

• Dimitrijević, Nenad, „O ustavu i demokratiji“, Peščanik,

www.pescanik.net

• Dimitrijević, Nenad, „Srbija kao nedovršena država“,

Peščanik, http://pescanik.net/srbija-kao-nedovrsena-drzava/

• Dimitrijević, Nenad, Ustavna demokracija shvaćena

kontekstualno, Fabrika knjiga, Beograd 2007.

• Đinđić, Zoran, Jugoslavija kao nedovršena država, Novi Sad:

Književna zajednica Novog Sada, 1988.

• Freire, Paolo, Pedagogija obespravljenih, Odraz, Zagreb, 2012

• Gatman, Ejmi, „Demokratsko obrazovanje“, Reč 82/28,

Fabrika knjiga, Beograd 2012,

• Gaus, Gerald, „The moral foundations of liberal neutrality“,

Contemporary debates in political theory, 2009.

• Gellner, Ernest, Nations and Nationalism, Ithaca: Cornell

University Press, 1983.

• Grimm, Dieter, „The constitution in the process of

denationalization“, Constellations, Volume 12, Issue 4, 2005.

• Habermas, Jirgen „Dijalektika sekularizacije“, dostupno na:

http://pescanik.net/dijalektika-sekularizacije/

• Habermas, Jürgen, „Religion in the Public Sphere,“ European

Journal of Philosophy 14, 2006.

• Habermas, Jurgen, Between facts and norms: contributions to a

discourse theory of law and democracy, Cambridge, Mass.: MI

Press, 1996.

• Hayden, Robert M. „Constitutional Nationalism in the

Formerly Yugoslav Republics“ Slavic Review 51, no. 4, 654-

73, 1992

1 9 0

• Huizinga Johan, Homo ludens: O podrijetlu kulture u igri,

Matica hrvatska, 1970.

• Humboldt, Wilhelm von „Theory of Bildung“, u Teaching As

A Reflective Practice: The German Didaktik Tradition, urednici

Westbury, Hopmann, Riquarts, Routledge, 2012

• Jacobsohn, Gary, Constitutional Identity, Harvard University

Press, 2010.

• Jovanović, Pavle, Tranzicionizam: Refleksije o postkomunističkoj

tranziciji, Biblioteka Politea / CID, Podgorica, 2006.

• Kastels, Manuel, Moć identiteta, Golden marketing, Zagreb,

2002.

• Kateb, George, „Is Patriotism a Mistake?“ Social Research,

67: 901–924, 2009.

• Konstantinović, Radomir, Filosofija palanke, Nolit, Beograd,

1981.

• Kymlicka, Will, Multicultural citizenship: a liberal theory of

minority rights, Oxford: Clarendon Press, 1995

• Laborde, Cecile, „Religion in the Law: The Disaggregation

Approach“, (Accepted for publication in Law and

Philosophy) 2015

• Lajphart, Arend, Modeli demokratije, Službeni list SCG i CID,

Beograd, Podgorica, 2003.

• MacIntyre, Alasdair, Is Patriotism a Virtue? (The Lindley

Lecture), Lawrence: University of Kansas, 2002.

• Matić, Milan, Podunavac, Milan, P olitički sistem, teorije i

principi, FPN, Čigoja štampa, Beograd, 1995.

• Meklaren, Piter, „Multikulturalizam i postmoderna kritika:

ka pedagogiji otpora i preobražaja“ Reč 82/28, Fabrika

knjiga, Beograd 2012

• Miler, Jan-Verner, Ustavni patriotizam, Fabrika knjiga,

Beograd, 2010.

• Miller, David. On Nationality, Oxford: Oxford University

Press, 1995.

1 9 1

• Müller, Jan-Werner, Constitutional patriotism, Princeton Univ.

Press, 2007.

• Nusbaum, Marta, „Ne za profit: zašto je demokratiji

potrebna humanistika“, Peščanik, http://pescanik.net/ne-za-

profit-zasto-je-demokratiji-potrebna-humanistika/

• Parekh, Bhikhu C, A new politics of identity: political principles for

an interdependent world, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2008

• Peña-Ruiz, Henri, Što je laičnost? , Politička kultura, Zagreb, 2004

• Podunavac Milan, Keane John, Sparks Chris, Politika i strah,

Politička kultura, Zagreb. 2008.

• Podunavac, Milan, „Rekonstitucija moderne države i nacije“,

Glasnik odjeljenja društvenih nauka, br. 19, CANU, 2008.

• Podunavac, Milan, Politička kultura i politički odnosi, FPN,

Čigoja štampa, Beograd, 2008.

• Podunavac, Milan, „Konstitutivna moć u osnivačkim

ustavima“, Političke perspektive, FPN, FPZ, Beograd, Zagreb,

2016.

• Podunavac, Milan, „Izgradnja moderne države i nacije

Balkanska perspektiva“. Godišnjak Fakulteta političkih nauka,

1(1), 2007.

• Podunavac, Milan, Princip građanstva i poredak politike,

Fakultet političkih nauka i Čigoja štampa, Beograd, 2001.

• Prpić, Ivan, „Pravodobne i zakašnjele nacije“, H. Plesner,

Zakašnjela nacija, Zagreb, 1997.

• Rancière, Jacques, The Ignorant Schoolmaster: Five Lessons in

Intellectual Emancipation, Stanford University Press, 1991.

• Rawls, John, Political Liberalisism, New York: Columbia

University Press, 1996.

• Renan, Ernest, „Qu’est-ce qu’une nation?“, Conférence

prononcée le 11 mars 1882 à la Sorbonne

• Rosenfeld, Michel, „The Rule of Law and the Legitimacy of

Constitutional Democracy“, Cardozo Law School, Public

Law Research Paper, No. 36, 2001.

1 9 2

• Rosenfeld, Michel, „The Constitutional Subject, Its Other, and

the Perplexing Quest for an Identity of Its Own: A Reply to My

Critics“, Cardozo Legal Studies Research Paper No. 358., 2012

• Rosenfeld, Michel, The Identity of the Constitutional Subject:

Selfhood, Citizenship, Culture, and Community, Routledge, 2010

• Rosenfeld, Michel. „Constitutional Identity.“

Oxford Handbooks Online. 19 Jul. 2016.http://

www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/

oxfordhb/9780199578610.001.0001/oxfordhb-

9780199578610-e-37.

• Said, Edward W, Orientalism, New York, Vintage Books, 1979.

• Schmitt, Carl, „Pojam političkog“, u Politički spisi, Politička

kultura, Zagreb, 2007.

• Schmitt, Carl, The Concept of the Political, Expanded Edition,

trans. by G. Schwab, University of Chicago Press, Chicago,

(1932), 2007

• Snou, Čarls, Dve kulture i ponovo o njima, Biblioteka XX vek,

NUBS, Beograd, 1971.

• Sternberger, Dolf „Verfassungspatriotismus“ [“Constitutional

Patriotism“] (1979), in Schriften [Writings]. Frankfurt am

Main: InselVerlag, 1992, vol. 10, pp. 13-16. Prevod na

engleski: Allison Brown

• Šuković, Mijat, „Tri različita ustavna uređenja Crne Gore

Od razbijanja šestočlane jugoslovenske federacije (1992.) do

sada (2009.)“ Revus [Online], 11, 2009.

• Tadić, Ljubomir, Metamorfoze pravne države, u Pravna

država, Institut za kriminološka i sociološka istraživanja,

Beograd, 1991

• Taylor, Charles, Philosophical arguments, Cambridge, Mass.:

Harvard University Press, 1995.

• Tom Ginsburg i Robert A. Kagan, eds, Institutions & Public

Law: Comparative Approaches, New York: Peter Lang

Publishing, 2005.

1 9 3

• Vujadinović, Dragica, „Evropski ustavni patriotizam -

smisao, izazovi, perspektive“, u: O identitetu, Crnogorska

akademija nauka, Podgorica 2015.

• Vujačić, Ilija, Politička teorija: studije, portreti, rasprave,

Fakultet političkih nauka i Čigoja štampa, Beograd, 2002.

• Weber Maks, Politika kao poziv, Jasenski i Turk, 2013.

Zenovic, Predrag, „Citizenship and Otherness: Theorizing

Constitutional Identities of the Balkan States“, in New Europe

College Yearbook. Europe next to Europe Program 2015-2016;

2016- 2017, ISSN 1584-0298

• Zenović, Predrag, „Postmoderni obrt u političkoj teoriji“,

Zbornik studentskih radova Beogradske otvorene škole, 2008

1 9 4

Recenzija knjige „Saglasja –

filozofsko-politički ogledi“

Predrag Zenović pripada redu najprosperitetnijih mlađih naučnika

u oblasti političke teorije. Svoje akademsko obrazovanje započeo

na Univerzitetu u Beogradu. Studije je, zatim, nastavio u Rigi (Riga

Graduate School of Law), Rimu (LUISS), Ženevi, Bukureštu (NEC)

i drugim velikim naučnim centrima u Evropi i svetu. Trenutno je

angažovan kao profesor na Humanističkim studijama Univerziteta

Donja Gorica. Predragov rad pratim od početka njegovih osnovnih

studija kao njegov predavač i mentor. Bio sam član komisije na

odbrani njegove doktorske disertacije marta 2017. godine, a danas

smo kolege na Humanističkim studijama. Zenović se u proteklih

nekoliko godina akademskoj javnosti predstavio naučnim članci-

ma, koji su objavljeni u relevantnim domaćim i stranim časopisi-

ma, a čiji je deo predstavljen i u ovoj knjizi.

Zbirka naučnih članaka i eseja Saglasja – političko-filozof-

ski ogledi predstavlja značajan doprinos našoj političkoj teoriji.

U ovoj sintezi Predraga Zenovića svoj izraz su našle savremene

debate u političkoj teoriji, teoriji građanstva i teoriji pravde. Sve-

obuhvatni teorijski uvidi primenjeni su na savremene procese

izgradnje države i nacije ( state and nation-building) u Crnoj Gori.

Ove oglede karakteriše izuzetna multidiciplinarnost, upotreba

alata političkih nauka i političke teorije ali drugih oblasti druš-

tvene teorije.

U prvom delu, autor razmatra perspektive crnogorskog

nacionalnog identiteta u savremenom kontekstu evropskih in-

tegracija. Esej započinje teorijskim istraživanjem identiteta kao

analitičke i praktične kategorije u polju društvene teorije. Au-

tor razmatra nacionalni identitet kroz tri različite, međusobno

1 9 5

određujuće prizme: istorijsku, normativnu (etičku) i političku. U

eseju se razmatraju istorijska izvorišta i preplitanje evropskog i cr-

nogorskog identiteta, zatim se raspravlja o glavnim normativnim

pojmovima slobode, jednakosti i razuma unutar prosvetiteljske i

postmodernističke paradigme i zaključuje se razradom ustavnog

patriotizma kao oblikom političkog identiteta za Crnu Goru.

Drugi deo čine eseji koje je autor obuhvatio zajedničkom

odrednicom konstitucionalizam. „O ustavnom identitetu Crne

Gore“ je tekst u kojem autor originalno tretira temu ustavnog

identiteta, kao načina razumevanja celovitosti ustavnih težnji

i realiteta savremenih političkih zajednica. Crna Gora i nakon

deset godina suverenog političkog postojanja nije rešila temelj-

ne dileme i strahove koji leže u srži konstitucionalizacije. Autor

nudi tri empirijska modela ustavnog identiteta: nacionalizam,

multikulturalizam, republikanizam i ustavni patriotizam kao

normativni ustavni model. U posljednjem delu, autor analizira

važeći Ustav Crne Gore kao izvor ustavnog identiteta zemlje.

„,U njega smo svi zakleti’: dileme ustavnog patriotizma“

nudi sasma inovativnu pravno-političku analizu ustavnog

patriotizma kao normativnog modela ustavnog identiteta,

građanstva i patriotske lojalnosti u suvremenoj Crnoj Gori.

Temeljni cilj rada je da ukaže kako ustavni patriotizam može

biti ujedinjujuća integrativna sila u pluralnom, polariziranom i

tranzicionom crnogorskom društvu i konstruktivni alat u pro-

cesu izgradnje države. Članak započinje teorijskom razradom

ustavnog patriotizma kao relativno novog, ali u javnom polju

Crne Gore sve prisutnijeg koncepta.

U delu koji je naslovljen „Poredak“, pored teksta koji smo

zajednički napisali za jedno izdanje CANU-a, autor daje libe-

ralnu koncepciju poretka osvrćući se na negativnu koncepciju

politike i njoj odgovarajuće složeno polje politike straha. Esej

je podeljen u tri dela. Autor uspeva da rasvetliti dve glavne ka-

tegorije političkog poretka: državu i društvo, da bi u drugom

1 9 6

delu analizirao međusobnu uslovljenost kulturne, nacionalne

i političke paradigme društvenog. Međusobno delovanje ovih

dimenzija stvara napetosti u utemeljenju demokratije i vlada-

vine prava. Konačno, posljednji deo se usredsređuje na strah

kao glavnu analitičku i eksplanatornu kategoriju crnogorskog

političkog poretka.

Eseji u odeljku „Politika i kultura“ bave se onim što može-

mo nazvati kulturnim pretpostavkama političkog sistema. Prvi

esej usmeren je na temeljne filozofske i socijalne pretpostavke

za konstruktivnu reformu obrazovnog sistema. Ovaj rad kori-

sti nekoliko teorijskih koncepata: igru, dijalog i Ransijerovog

„učitelja neznalicu“. Budućnost demokratije i njezine političke

kulture zavise o kvalitetu obrazovnog sistema i to je jedan od ve-

ćih izazova političke budućnosti Crne Gore. Drugi esej analizira

pitanje klerikalizacije unutar crnogorskog društva i politike. Sre-

dišnji deo eseja bavi se društvenom i političkom odgovornošću

verskih institucija i zajednica u izazovnom periodu tranzicije. U

zaključku, autor predlaže svoju koncepciju post-sekularizma kao

konstruktivnog teorijskog i empirijskog okvira za analizu i nor-

mativno oblikovanje najboljeg modela odnosa države i religije

u savremenom crnogorskom društvu.

Posljednji deo je, premda retorički moćan, teorijski najsla-

biji i sadrži dva kratka eseja o demokratiji i ljudskim pravima.

Prvi esej nas podseća na čuveno mesto u političkoj teoriji koje

zauzima Herodotova priča o persijskom vođi Otonu i demokrati-

ji. Drugi esej daje kratku istoriju Deklaracije o ljudskim pravima

i ideje o ljudskim pravima kao temelju ljudskog dostojanstva i

bitnom elementu modernih ustavnih demokratija.

Knjiga „Saglasja“ predstavlja teorijski fundiran i politički re-

levantan, interdisciplinarni i intertekstualni osvrt na fenomene

sadašnjice. Zato političko-filozofski ogledi od kojih se ova knji-

ga sastoji svoju publiku mogu da traže i van okvira Crne Gore

i Balkana, upravo zbog činjenice da se hvataju „u koštac“ sa

1 9 7

savremenim debatama u širokom polju političke teorije. Iskreno

verujem da stručna akademska ali i šira javnost u Crnoj Gori

u ovoj knjizi, koja je ispisana u dijalogu sa dugom tradicijom

evropskog političko-teorijskog mišljenja, može naći dobre pre-

mise za početak sadržajne društvene debate o prvim i najbitni-

jim pitanjima jedne političke zajednice.

Zbog svega navedenog, sa zadovoljstvom preporučujem

knjigu Saglasja – političko-filozofski ogledi za štampu uz pohvalu

i podstrek izdavaču, JU Narodnoj biblioteci Budve, da i dalje

ohrabruje izdavaštvo u polju političke i društvene teorije i pro-

moviše mlade naučnike u ovoj oblasti.

prof. dr Milan Podunavac

1 9 8

O autoru

dr Predrag Zenović (1986) rođen je na Ce-

tinju, osnovnu i srednju školu zavšio je u

Budvi, a potom Fakultet političkih nauka

Univerziteta u Beogradu. Magistrirao među-

narodno javno pravo i ljudska prava u Le-

toniji ( Riga Graduate School of Law). Dokto-

rirao političku teoriju u Rimu ( LUISS Guido

Carli) i na Univerzitetu u Ženevi ( Université

de Genève).

Autor priručnika za debatu i retoriku za srednjoškolce. Napi-

sao veći broj stručnih radova u oblasti poltičke teorije, ljudskih

prava i demokratije, i nekoliko u oblasti književne i pozorišne

teorije. Autor edukativno-kreativnih radionica o medijskoj pi-

smenosti, filmskom jeziku i evropskom filmu. Angažovan od

2016. godine kao predavač na Humanističkim studijama Uni-

verziteta Donja Gorica.

1 9 9

CIP - Kaталогизација у публикацији

Национална библиотека Црне Горе, Цетиње