Vlado Đ. Duletić

ZAPISI IZ BUDVANSKOG KRAJA

Vlado Đ. Duletić

ZAPISI IZ

BUDVANSKOG

KRAJA

JU NARODNA BIBLIOTEKA BUDVE

2017.

S a d r ž a j

UMJESTO PREDGOVORA

7

PROŠLOST U OGLEDALU SADAŠNJOSTI I BUDUĆNOSTI

9

SLOVO O AUTORU – VLADO DULETIĆ (1952 – 2017)

15

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

21

TUDOR VUKOVIĆ – TAJANSTVENI SLIKAR IZ MAINA

43

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

51

NA GROBU VLADIKE VASILIJA PETROVIĆA

65

OPROŠTAJNA RIJEČ OD ČEDA VUKOVIĆA (1920-2014)

73

ZOV STAROG ZAVIČAJA

77

BUDVANSKE BOJE VINA

85

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA

NA RURALNOM PROSTORU MAINA

135

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR

RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA

163

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

187

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA

KAO BISERA RURALNOG TURIZMA

211

JOŠ JEDNA DREVNA MASLINA

U IVANOVIĆIMA KOD BUDVE

239

BIOGRAFIJA

245

UMJESTO PREDGOVORA

ZAPISI IZ BUDVANSKOG KRAJA je moja šesta knjiga koju

predajem u ruke čitaocima. Kao što njen sam naslov kaže, ona

je - u najvećoj mjeri - tematski posvećena Budvi, odnosno njenoj romantici, prošlosti i održivoj budućnosti.

U tom kontekstu, ova publikacija sadrži izbor članaka objav-

ljenih u crnogorskim časopisima i dnevnim novinama ( Komuna,

Vijesti i Pobjeda), kao i u zbornicima radova sa naučnih skupova.

Treba reći da jedan broj stručnih analiza, studija i strategija

razvoja nije ranije publikovan u štampanim medijima. One su

zapravo urađene za potrebe Turističke organizacije Budve i drugih organa opštine Budva. Pošto su kreirane u cilju afirmacije i promocije, toliko nasušne, politike i principa održivog razvoja naše opštine, našao sam za cjelishodno da se i one nađu u zastupanoj

publikaciji.

Prilozi-zapisi iz ove knjige objavljuju se sa izvjesnim korekci-

jama u odnosu na inicijalni tekst. Razumije se, time je ostvarena njihova potpunija koherentnost, međuzavisnost i usklađenost.

AUTOR

7

PROŠLOST U OGLEDALU

SADAŠNJOSTI I BUDUĆNOSTI

Na radnom stolu Vlada Duletića ostala je knjiga pripremljena

za štampu: Budvanski zapisi na naslovnici rukopisa i Zapisi

iz budvanskog kraja u uvodnoj bilješci, naslovljenoj Umjesto

predgovora. Smatrajući se njegovim bliskim prijateljem, sa kojim sam dijelio misli i ideje o baštini i njenom stvaljanju u kontekst savremenog života, a poznajući njegovo djelo, daću sebi za pravo da odlučim da knjiga nosi naslov Zapisi iz budvanskog kraja.

Knjiga u sadržajnom smilsu donosi dvanaest raznolikih cjelina, sa jednim imeniteljem - Budva, njena istorija i baština, vizije njenog napretka i prosperiteta.

Tri prva rada odnose se na jednu porodicu, plemićku porodi-

cu Bubić i dvije ličnosti: Todrora Vukovića tajanstvenog slikara iz Maina i Bogoboja Rucovića – virtuoza pozorišne umjetnosi,

vezane za budvanski kraj, umjetnički obdarene i profilisane. Kroz ova tri poglavlja, jedno porodično i dva indivudalna, Duletić daje sliku vremena u kome su se ostvarili oni o kojima je pisao, prilike, ličnosti čiji su se životi ukrštali sa protagonistima priča, sudbine, životne drame, sa puno detalja i činjenica. To je ono što Duletića čini, za ovu vrstu prikazivanja prošlosti posebno obdarenim – da kroz jednu porodicu, ali i individulane ličnosti, sagledava vremena, kroz koja su se ostvarili. On duboko ponire kroz istoriju budvanskog kraja, i ne samo budvanskog, već i mediteranskog areala, pošto 9

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A ličnosti kojima se bavi korespondiraju sa gradovima i ljudima na širim prostorima. U tom tonu je i poglavlje Na grobu vladike Vasilija Petrovića, gdje korespodnira sa vremenom u kome se ostvario ovaj crnogorski vladar, čiji se grob nalazi u dalekom Petrogradu, koji je Duletić posjetio, pa mu time ukazao poštu, a nas na intre-santan način podsjeća na ovu znamenitu ličnost crnogorske isto-

rije i njegovu sudbinu. Pod čudnim okolnostima njegov život se

gasi u tom gradu, a zemni ostaci završavaju na tamošnjem groblju.

Duletić je znao portretisati ličnosti, ali i vrijeme. Svojvremeno sam mu sugerisao da napravi zbirku potreta ličnosti poniklih iz Budve i budvanskog kraja. Nije stigao, a bilo bi dragocjeno. No, dragocjeno je sve što je ostavio.

A dosta je ostavio, šest značajnih knjiga.

U ovu knjigu je ušla i Vladova oproštajna riječ od Čeda Vu-

kovića koji je u njega imao veliko povjerenje, pa ga je ovlastio i da brine o njegovom testamentu. Na svoj način Duletić se oprašta od ovog velikana crnogorske književnosti koji je posljednje decenije života proveo u Budvi, gdje je napisao mnoga djela, među kojima

i dramu Kadmo i Harmonija, koja se bavi legendom o postanku

grada, čije trajanje seže do kadmovskih vremena.

Zov starog zavičaja, bavi se posjetom jednog bračnog para

Crnoj Gori. „U periodu od 29. sepetmbra do 5. oktobra 2014.

godine u Kotoru, Budvi i Cetinju je bio bračni par Toni i Karl

Sargent. Oni dolaze iz Portlanda, iz savezne države Oregon. Toni je porijeklom Irkinja, a Karl vuče porijeklo iz Paštrovića. Savladali su hiljade i hiljade kilometara da bi stigli u Crnu Goru. Na prvi pogled u tome nema ništa neobično. Reklo bi se samo jedna od

brojnih turističkih posjeta ovim crnogorskim gradovima. Među-

tim, iza Karlovog putovanja krila se jedna velika ljudska želja i težnja da obiđe i upozna zavičaj svojih predaka. Naime, njegov

čukunđed Filip Srzentić (1818 – 1900), rodom iz sela Brda, iznad Petrovca, negdje sredinom XIX vijeka, u vrijeme zlatne groznice, pošao je na zaradu u Ameriku. Imao je veliku sreću da za kratko

1 0

PROŠLOST U OGLEDALU SADAŠNJOSTI I BUDUĆNOSTI

vrijeme zaradi veliko bogatstvo. Odlučio je da se vrati i da u rodni kraj investira stečeni kapital i nastavi život. Godine 1854. ženi se sa Stanom Vuković. Treba reći da je kum kod njihovog vjenčanja

bio veliki budvanski književnik Stefan M. Ljubiša. Sa suprugom

je izrodio brojno potomstvo – osam sinova i jednu kćerku. Kako je zapisao istoričar Miroslav Luketić, u staroj Budvi je kupio sedam kuća, gje se stalno nastanio“.

Zašto navodim početak Vladove priče o ovoj posjeti i istorijskoj retrospektivi koju je kroz nju i ovaj bračni par, autor napravio? Ne slučajno. Koliko je potomaka naših iseljenika u kojima živi želja da posjete staru postojbinu. Među njima ima bogatih ljudi. Zovom

s ove naše strane, mnogi bi se sigurno odazvali, došli, a možda

i napravili nešto korisno za stari kraj i današnju Crnu Goru. To bi moglo da se ostvari kroz jedan osmišljen i sadržajan program

njihovog dolaska.

Budvanske boje vina, studija koja se bavi razvojem vinogradar-

stva i vinarastva na teritoriji Budve, istorijatom ove grane, njenim razvojem i brendiranjem, izdvajajući kratošiju i njen genetski profil, kao autentičnu crnogorsku lozu, vino koje se pilo na dvoru Ivana Crnojevića, a u to vrijeme se izvozilo u Venciju i druge gradove u Italiji. Iz ličnih kontakata znam koliko je Vlado posvetio vremena ovoj studiji, vidjevši vinogradarstvo i crnogorska vina, kao važan preduslov u razvoju Crne Gore, u njegovanju njenih autentičnih

proizvoda, a po njima i prepoznatljivosti u svijetu. Vlado je obilazio crmničke i druge primorske predjele, proučavajući u njima uslove za razvoj vinogradarstva. Ova studija može se smatrati temljenom i obavezujućom – kada su u pitanju vinogradarstvo i vina. Budući pregaoci na ovom poslu neće moći da je miomiđu. Ona će biti

neophodna literatura.

Scenario razvoja turizma u ruralnom prostoru Maina, moza-

ička slika jednog toposa, kakav je ovaj i mogućnosti koje on može da pruži, ako se na pravilan način valorizuje. I u svakoj od ranije objavljenih knjiga, Vladao je ozbiljno krčio puteve savremenom

11

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A turizmu, oslanjajući ga na autentičnosti krajeva, nalazeći u njima ono što bi za svremenog čovjeka moglo biti i jeste intresantno, misleći na turiste i avanturiste, hodoljubce, istraživače starina, strance i domaće. Svaka građevina, svaki kamen, Stanjevići u zaleđu, neko vrijeme rezidencijalni centar dinastije Petrović Njegoš, i Skoči-

đevojka u Paštrovićima, gdje je zasijedao čuveni paštrovski zbor, Statut Opštine Budva, rijedak primjer pravnog akta i upravljanja

- sve te i druge autentičnosti, Vlado je vidio žive, u svom i budućim vremenima, a na dobrobit grada u kome je živio i države Crne

Gore koju je istinski volio. Svoje potencijale stavio je u tu službu.

Zato su njegove knjige, pojedinačne i skupne, svojvrsni korpus

ideja, razmišljanja, naučno obrađenih i do upotrebe dovedenih. U

današnjici je vidio prošlost, svu pokrenutu, oživljenu, kontinutitet koji traje, ali kojeg treba stalno oživljavati. Da bismo mogli dalje.

Kulturnno istorijska baština kao faktor razvoja ruralnog turiz-

ma – ključna je tema koja se provlači kroz sve njegove radove, u kojoj je on istoriju vidio u sadašnjosti, za sadašnjost i budućnost.

Razvoj ruralnog područja je neminovnost koja će uslijediti, nakon primorskog i obalnog buma, koji doživljava Budva , ali i ostali gradovi na Crnogorskom primorju. Vidio je stare gradove u funkciji

novih. Prethodnike u nama. Prošlost u sadašnjosti. Kamenje starih u novim građevinama. U radovima koji čine ovu knjigu, napravio

je mapu toposa koji se mogu staviti u funkciju današnjeg života i turizma koji je osnovna pretpostavka, temelj održivosti Budve i

ostalih gradova u arealu Crnogorskog primorja.

U okviru toga je i Paštrovski manastir Gradište kojim se Du-

letić posebno bavi kao važnim duhovnim središetm i istorijskim

lokalitetom. Čelobrdo kome je posvetio posebnu pažnju u tekstu

Održivi razvoj Čelobrda kao bisera ruralnog turizma. Jegorov

put – priča o jednorukom graditelju iz Rusije. Kameni put koji je uklesao monah Jelisej. Vidljiv, a zaboravljen. Ovaj i ovakve puteve Vlado otkriva u svojim knjigama. Legnedu je tražio u stvarnosti, a stvarnost u legendama.

1 2

PROŠLOST U OGLEDALU SADAŠNJOSTI I BUDUĆNOSTI

Zavšni tekst nosi naslov Još jedna drevna maslina u Ivano-

vićima kod Budve, počinje: „Mainsko selo Ivanovići kod Budve

prepoznatljivo je, pored ostalog, po gorostasnoj Veljoj maslini, koja spada među šest najstarijih maslinovih stabala u svijetu. Ona je, odista, veličanstvena po svojoj drevnosti i monumentalnosti, kao i po brojnim kvrgama, u kojima su smješteni ne samo vjekovi,

već i milenijumi. Starija je čak od Hrista. Potiče još iz doba Ilira, prastanovnika Balkana. Prije 22 godine (1994) proglašena je za

spomenik prirode“.

Šta bi drugi dali da imaju ovakvu maslinu? Bila bi u svim turi-

stičkim vodičima, sastavni dio turističke ponude. Organizovali bi pokloničko putovanje do nje i predjela.

Ova i ovakva maslina, koja se i danas razlistava i zrijeva, mogla bi se uzeti, kao simbol života i rada Vlada Duletića. Poput nje, s dubokim korijenima u svojoj zemlji, stremio je ka nebu. Ko zna

koga sve pamati ova maslina: Ilire, kako on reče, a ja bih dodao i Grke, Rimljane, Kelte, Slovene, i ine narode koji nastanjivahu ovu zemlju. Ako istoriju poimamo u brodelovskom smislu, sve je važno, svaki detalj, činjenica. To je ona vrsta istorije koju su pisali francuski istoričari pripadnici škole Anali, s rodonačelnikom škole Brodelom, gdje sve ima važnost: amfora, narukvica, prsten, ostaci puta, onaj Jegorov i drugi putevi, odavno urasli u zaborav i travu, zid u starom budvanskom gradu, koji datira iz VIII vijeka prije nove ere (tamo je danas butik, a trebalo bi ga pokazivati kao raritet turistima!), nekropole, ona čuvena na mjestu hotela Avala, i ne samo ta, stari natpisi, bočice za suze kojima je bogat budvanski muzej, u kojima su čuvane suze budvanskih žena i djevojaka, isplakane za onima što su putovali po morima i okeanima. Kuriozitet o kome treba pisati i pričati, legende... Sve to predstavlja dnašnjicu, ako pravilno shvatimo prošlost.

Vlado je sve to znao lijepo da ispriča, napiše, uveže, napravi

logične kopče, stvarajući od pojedinosti opštu sliku. On ovom

knjigom, kao i svojim ukupnim djelom, stavlja prošlost u službu

današnje i buduće Budve.

13

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Ponosan sam što mogu da napišem uvod za knjigu Zapisi iz

budvanskog kraja. Mali uvod i hod kroz ovu, značajnu knjigu, koju toplo preporučujem čitaocima, uvjeren da će ona sama nalaziti put do njih, kao i svaka dobra knjiga. A Budvi biti od koristi za njenu budućnost. U njoj su temlji turističke metropole, epiteta koji ona s pravom nosi. Prepoznatljiv amblem Crne Gore na mapi svjetskih

turističkih destinacija. A savremenog turizma nema bez prošlosti utakne u njega. Najljepši primjeri za to su susjedni nam Dubrovnik i ne daleka Venecija. Budva treba da ide njihovim putem, da pre-zentuje svoje autentičnosti. Ima ih! Njedrili su ih milenijumi, koji su mjera njenog trajanja. To uvijek treba imati na umu. Ova knjiga je, na radost čitalaca, a zhavlanost Narodnoj biblioteci Budve koja je njen izdavač, tu da nas sjeća, uči i usmjerava.

Oktobar, 2017.

Miraš Martinović

1 4

SLOVO O AUTORU

VLADO DULETIĆ (1952 – 2017)

Vlado Duletić, na žalost prerano otišavši u vječnost, bio je ličnost izuzetnog karaktera i širokog intelektualnog habitusa. Za svog

kratkog i intenzivnog života on se iskazivao i ostvarivao u različitim izdanjima. Još kao cetinjski srednjoškolac, predstavio se kao izvr-stan mladi matematičar, osvajač laskavog priznanja najboljeg, kao student Ekonomskog fakulteta u Titogradu, kao jedan od najboljih studenata svoje generacije i jedan od društveno najangažovanijih, kao početnik u turističkom menadžmentu, kao jedan od najper-spektivnijih, kao privredni rukovodilac, kao jedan od najsposobnijih, kao društveno–politički rukovodilac i vođa, kao jedan od najučin-kovitijih i najodgovornijih, kao istraživač budvanskih i crnogorskih zapretenih istorijskih tema i svjedodžbi, kao jedan od najoriginal-nijih i najpronicljivijih, kao suprug, otac i đed, kao jedan od naj-posvećenijih, kao drug, kum i prijatelj, kao jedan od najsigurnijih...

Široka javnost ga doživljava kao uglednog ekonomistu, pronicljivog istraživača crnogorskih kulturno–istorijskih tema, uspješanog privrednog i društveno–političkog rukovodioca iz potonjih decenija

jugoslovenskog socijalizma, nadahnutog Budvanina i Crnogorca…

Vlado je rođen u Mainskom selu Duletići, na južnoj padini

Lovćena – tog mitskog crnogorskog Ararata, u istorijskoj petoj

crnogorskoj nahiji, kako je sam umio reći, prije samo 65 godina.

Mjesto rođenja ga je opredijelilo da se izgradi u tanani i plemeniti 15

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A sublimat primorskog, mediteranskog maestrala i lovćenskog gor-dog povjetarca. Budući rođen o Ilinu dne, on je svoju bližu i dalju okolinu nesebično obasipao plemenitom toplinom i izrazitom

brižnošću i posvećenošću.

Rođen i stasavao u vrijeme zrelog jugoslovenskog socijalizma,

jedinog komunizma sa ljudskim likom, kako su karakterisali mno-

gi analitičari iz „Slobodnog svijeta“, nesebično se stavljao u službu zajednice: svoje porodice, svojeg bratstva, svoje Budve, svoje Crne Gore, svoje velike Jugoslavije... Sve to je htio pozlatiti i skinuti mu i zvijezde sa Neba.

Vlado je, u svom intelektualnom habitusu, bio veoma rijedak

primjer izrazite nadarenosti i za prirodne i društvene nauke i

promišljanja. Vanrednu sklonost za matematiku, kao majku svih

nauka, pokazao je kao cetinjski gimnazijalac, osvojivši, sa svega 15

godina, prvo mjesto na takmičenju mladih matematičara Crne

Gore. Vanrednu sklonost za društvenu znanost pokazao je brojnim

ekonomskim i političkim štivima i esejima, da bi mu, početkom

šeste decenije zasijala stvaralačka Kristofova munja na brojne

istorijske, kulturološke i sociološke teme. Iz Vladovog stvaralač-

kog ateljea, za nekoliko godina, izašlo je pet izuzetno vrijednih knjiga („Budva od mita do stvarnosti“ - 2010, „Budvanski turizam i održivi razvoj“ - 2011, „Zapisi sa kamena crnogorskog“ - 2011,

„Govor neostvarenih snova“ - 2013 i „Tragom prošlosti Duletića“

- 2015). Ostala je iza njega neobjavljena šesta knjiga sa radnim na-slovom „Zapisi iz budvanskog kraja“. Šteta! Ali koji je to stvaralac uspio da završi sva namjeravana djela? Vjerovao sam da će neko,

iz kruga njegovih sljedbenika, jednoga dana uspjeti da objavi ovo obećavajuće djelo. I evo, na moju i mnogih veliku radost, knjiga izlazi iz štampe i biće spremna za prezentaciju prigodom proslave Dana oslobođenja Budve u novembru ove godine. Hvala porodici

Vlada Duletića, priređivačima i izdavačima ove dragocjene knjige.

Radnu karijeru je započeo u turizmu, a đe bi drugo, u velikoj

i uspješnoj kompaniji „Monrenegroturist“ Budva, jednoj od prvih

1 6

Slovo o AutoruVlado Duletić (1952 – 2017)

žrtava nepromišljene i lutajuće crnogorske privredne tranzicije.

Pokazao je vanredne istraživaačke i menadžerske sposobnosti

na raznim pozicijama u toj uglednoj crnogorskoj liderskoj turi-

stičkoj kompaniji. Godine 1979. naše područje je pogodio kata-

strofalni zemljotres koji je, osim nenadoknadivih ljudskih žrtava, prouzrokovao ogromne materijalne štete, koje su relativno brzo

sanirane, zahvaljujući velikoj bratskoj pomoći svih republika i

pokrajina bivše SFRJ i maršala Tita lično, kao i velikom znanju

i pregalaštvu rukovodećih ljudi i institucija u Budvi i Crnoj Gori.

Jedan od glavnih neimara uspješne obnove i razvoja bio je i Vlado Duletić, od kojega je vrijeme tražilo da se prihvati najodgovornijih društveno–političkih funkcija, kao što je predsjednik opštinskog Komiteta SK i predsjednik Opštine. Sa tih pozicija je nesebič-

no davao nemjerljiv doprinos obnovi i razvoju privrede, gradske

infrastrukture, kulturnih dobara, stambenog fonda, komunalne

infrastrukture... U vrijeme njegovog presjednikovanja, Budva je

dobila prestižnu saveznu nagradu kao najbolje turističko mjesto u velikoj Jugoslaviji, a ispred brendiranih turističkih centara, kao što su Dubrovnik, Makarska, Opatija, Poreč, Rovinj, Portorož i drugi jadranski turistički biseri – Budva biva proglašena šampionom

jugoslovenskog turizma, za što joj je dodijeljena posebna povelja sa „Velikom zlatnom plaketom“.

Prosperitet i harmoniju je, međutim, krajem osamdesetih

godina prošlog vijeka, prekinuo, sa sjeveroistoka uvezeni, zli duh populizma i šovinizma, koji se lažno predstavljao kao „antibiro-kratska revolucija“ i borba za očuvanje Jugoslavije. Ta rušilačka stihija u produženom trajanju je nasrnula na moralni kredo jugo-slovenskih građana, na privredne kapacitete, na bratstvo i jedinstvo (danas multietnički sklad), na sve do tada poštovane i njegovane vrijednosti, kako kod nas, tako i u „Slobodnom svijetu“. Zli duh pušten iz boce 90-ih, koji je američkog državnog sekretara Bejkera podsjetio na zli dih iz 1914. godine, je doveo do opšteg raspada naše šire domovine SFR Jugoslavije, do krvavog bratoubilačkog

17

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A rata, pustošenja materijalnih i kulturnih dobara, višestrukih ma-sovnih pljački i prevara stanovništva zarad lažnih ciljeva... I poslije skoro 30 godina, taj zli duh nikako da se vrati u bocu. Čak bi se reklo da mu se opet daju mahovi.

Vlado Duletić je, budući na isturenim društvenim pozicijama,

višestruko pogađan otrovnim strijelama tog zlog duha u produže-

nom trajanju. Plemenit i pošten čovjek, čovjek sa širokim dijapazo-nom empatije, je, poput pitome i plemenite biljke, mnogo ranjiviji na društvene nevjere i erupcije, od onog kojega zlo ne dotiče, a opšte dobro ne zanima, već ga, poput korova i trnja, to isto zlo hrani i razvija. Mnogo je tih otrovnih strijela sagnjelo u njegovom požrtvo-vanom tijelu i duhu. Taložilo se to bezmalo tri decenije. Sada, kada smo kao država na istorijskoj prekretnici, stiče se dojam da se zli duh 90-ih polako obnavlja. „Je l’ istina je l’ ovo ovako, ili nas oči sopstvene varaju“- je ponovo postala Vladova hamletovska dilema.

Vlado je bio i ostao živi svjedok da su dobri ljudi uvijek mogući, čak i u zlim vremenima.

Mogao je još mnogo dati svojoj porodici, svojoj Budvi i svojoj

Crnooj Gori. Njegov intelektualni i istraživački teleskop je bio dobro centriran i naštelovan na neistražene zabiti i svjedoke crnogorskog trajanja, kulture i posebnosti. To plemenito djelo, u koje je Vlado već duboko zakoračio i predstavio javnosti putem više publikacija, predstavlja dragocjen doprinos sazrijevanju naše kulturološke i iden-titetske svijesti, sa čijim bi se daljim razvojem razvijala i naša svijest o nama i valorizovala kroz javna privredna predstavljanja, a posebno turistička. Njegovo djelo, koje nastavlja da živi i vječno svjedoči o Njemu, zasigurno će biti inspiracija mlađim istaživačima da nastave tu istraživačku nit, koju je Vlado, sa zadivljujućim entizijazmom i umješnoću, više nego uspješno započeo.

prof.dr Rade Ratkovć

Budva, novembra 2017. godine

1 8

BUDVANSKA PLEMIĆKA

PORODICA BUBIĆ

Poznati književnik i hroničar grada Budve, don Krsto Ivano-

vić, u svom djelu „Ljetopis Budve“ (1650) navodi četrdeset

plemićkih porodica, koje su „od srećne predaje grada Mletačkoj

Republici“ vladale Budvom, „s raznim ovlašćenjima i počastima

kod predstavnika državne vlasti“. Među ovim plemićkim porodi-

cama, „od kojih su - kako navodi Krsto Ivanović - neke izumrle a neke i danas žive“, nalaze se i dvije porodice koje potiču iz Maina

- Bubići i Vitomiri.

Kao što je poznato, tokom XVII vijeka, Vitomiri su se iselili

iz Budve u Lopud (Dubrovnik). Treba reći da su podaci o njima

veoma oskudni. S druge strane, istori-

jat i genezu porodice Bubić u pisanim

izvorima možemo pratiti punih četiristo

godina, tj. od 1412. godine kada su dobili

plemstvo, pa sve do 1813. godine kada su

izumrli po muškoj liniji.

Oni su svakako jedna od najuglednijih

budvanskih plemićkih porodica, pošto

su u istoriji ovog drevnog grada ostavili

veoma duboki i neizbrisivi trag. Štaviše,

Bubići su imali i grb svoje porodice, koji je

veoma karakterističan, uklesan u kamenu i

Grb Bubića

21

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

bogato ukrašen. On se dan-danas nalazi, dobro očuvan, na jednom

objektu u staroj Budvi, u ulici Stefana M. Ljubiše.

Osim toga, Bubići su, kroz vjekove, vršili brojne odgovorne

funkcije i dužnosti, kako u samoj Budvi i njenoj okolini, tako

i u Zadru, administrativnom sjedištu Mletačke Dalmacije i

Mletačke Albanije (područje od Herceg Novog do Albanije). U

strukturama civilne vlasti bili su načelnici grada Budve, učitelji, sudije, guvernaduri Maina, Pobora i Brajića, posebni mletački

opunomoćenici i dr. Nadalje, u mletačkoj vojsci, kao istaknuti

oficiri (zastavnici, poručnici, kapetani i pukovnici) i generali, zapovjedali su brojnim vojnim jedinicama na raznim nivoima,

koje su djelovale na istočnoj obali Jadrana, kao i šire u Sredozemlju (do afričkih obala i Levanta). U crkvenoj hijerarhiji bili su misionari, kanonici, generalni vikari, administratori Budvanske

biskupije i skadarski biskupi.

Ovako široko polje djelovanja Bubiće čini jednom od naj-

znamenitijih starih budvanskih porodica, koja je po mnogo čemu

obilježila srednjovjekovnu prošlost ovog grada. Iz tih razloga, kroz zastupani prilog, nastojaćemo da u kratkim crtama, konsultujući

relevantne istorijske izvore i dokumente, osvijetlimo razvitak plemićke porodice Bubić, koja vodi porijeklo od Lučića iz mainskog

sela Mažići.

Treba reći da prvi pisani pomen Bubića potiče iz 1412. godine.

Naime, te godine je srpski despot Đurađ Branković u crkvi Sv.

Marije od Kaštela, u staroj Budvi, izdao povelju „kojom se je začelo plemstvo mahinske porodice

Bu bića“ (Mladen Crnogorče-

vić: Crkve i manastiri u općini

Budvanskoj, Zadar, 1901, str. 5).

Dvadeset devet godina kasnije,

u okviru date povelje gradu

Budvi (1441), despot Đurađ im

je potvrdio plemićke privilegije.

Ostaci crkvice Sv. Marije

2 2

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

Kada je Budva 1442. godine konačno došla pod mletačku

upravu, Bubići prelaze u katoličanstvo („vjerom prevjeriše“) i

stupaju u mletačku službu (vojnu i civilnu). Razumije se, to im

je omogućilo bolji društveni status i sveopšti napredak. „Ova je porodica - kako je zapisao Stefan Mitrov Ljubiša u poznatoj

paštrovskoj pripovijesti Skočidjevojka - dobila od Mletaka sjajne i široke povlastice sa svojim oglašenijem junaštvom pod Kandijom

i na Lepantu.“

Prvi poznati predstavnik ove ugledne porodice je Petar Bubić,

mletački pukovnik „bez pukovnije“. Prema Ljubišinim navodima,

iznijetim u pomenutoj pripovijesti, živio je tokom druge polovine XV vijeka. U Veneciji je imao mlađeg brata Marka, „koji je uživao kod one gospoštine veliki upliv, i mogao je čo’eka dići s vješala.“

Kada su se, u to vrijeme, oko granica zavadili grbaljski kne-

ževi Lazarević i Bojković, „skoče“ Petar Bubić i paštrovski knez Stefan Štiljanović da ih spriječe „da se pobiju“. Za nekoliko dana njih dvojica u Kotoru „sravne spor“ među grbaljskim kneževima.

Prije rastanka, kako piše Ljubiša, pođu njih četiri kneza kod

mletačkog providura da ga pozdrave. Poveli su razgovor o Mle-

tačko-osmanskom ratu (1463-1479), u kome je Venecija izgubila

Negropont.

„U to pristupi jedna momica (služavka, prim. autora) natočenijem pivom za sve pet. [...] Bubića dopane otrovna čaša, uzme je i do kapi ispije, kao da bolje prinudi i Štiljanovića da i on bezobirce njegovu dopije. [...] Iste noći umre pod teškijem mukama Petar

Bubić, mlad i zelen. Ostane mu sin od po godine u kolijevci.“

Saznavši za „prijeku smrt“ svog brata, Marko Bubić dođe iz

Mletaka da vidi sinovca i imovinu. Tom prilikom kako navodi

Ljubiša u Budvi ga je posjetio Stefan Štiljanović, koji mu se požalio da mu je mletački sud zarobio nedužnog sestrića, Stevana Kalođu-rđevića, za koga je bila zaručena Ruža Mrkonjića iz Šestana. Knez paštrovski obeća Marku kumstvo, uz molbu da mu, kod mletačkih

vlasti, opravda i izbavi sestrića.

23

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Lukavi Bubić obeća knezu da će se u Mlecima zauzeti kao da

je u pitanju njegov sestrić. Međutim, kada su se rastavili, počne Marko da govori sam sa sobom: „Jedva čekah da mi se makne

skraj očiju [...]. Dok ti oslobodim sestrića! Neću jesti ni spati, dok te kod njega sputana ne vidim; onda ću rane liječiti i brata pregoreti.“

U pripovijesti Skočidjevojka, dvolično ponašanje Marka Bubi-

ća ispoljava se i u kontekstu jedne druge situacije; naime, kada je Marija Vukova, maćeha Ruže Mrkonjić, iz Šestana dotrčala do

Budve i kazala mu da je Stevan Kalođurđević kradom pobjegao sa

mletačke galije i noću se sastao sa ujakom Stefanom Štiljanovićem.

Prema Marijinoj iskontruisanoj priči, oni su „vijećali kako će uda-riti s plećah na mletačku vojsku, tek bi je Turčin slomio.“

Pošto je čuo i zapamtio sve što mu je Marija ispričala, Bubić

je otjera od sebe i reče joj srdito: „Ti si zla žena, koja si mi brata zavadila s paštrovskijem knezom, pa misliš da ćeš i mene. Miči mi se s očiju i te laži hajde prodavaj komu drugome, ja znam što si.“

Kada je Marija pošla, Marko „pisa oni čas u Mletke sve što ču od one lažice, i u šire izgladi i naniza, kao da je sve očima vidio.“

U sljedećem XVI vijeku nailazimo na pomen još trojice Bubi-

ća: Stjepana, Marka i Krsta. Tako se Stjepan Bubić pominje 1531.

godine kao jedan od predstavnika budvanske komune koji su bili

upućeni u Mletke radi traženja pomilovanja za tri sina Ivana Kole, koji su prethodno osuđeni na kaznu progonstva. Nadalje, 1567.

godine navodi se Marko Bubić, koji je opremio jednu lađu, a na

kojoj umalo nije izgubio život. Njegov brat Krsto se takođe istakao u mletačkoj vojnoj službi. Tako je on 1572. godine učestvovao u

odbrani Budve, dok je 1584. godine uspješno obavio još jedan zadatak za Veneciju. Najzad, 1592. godine Krsto Bubić je iz osmanskog zarobljeništva izbavio neke pripadnike poznatog albanskog roda

Dukađini, kao i neimenovane pripadnike svoje plemićke porodice.

Sredinom i tokom druge polovine XVII vijeka živjeli su Stje-

pan (ili Stefan) Bubić i njegov brat Dominik. U istoriografiji nije 24

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

poznato ime njihovog oca. Međutim, njihova majka je bila Dorotea Bubić, koja se pominje u jednom dokumentu oko podjele imovine.

U dostupnim istorijskim izvorima Stjepan Bubić se spominje

1666. godine. Naime, te godine je u mletačkom Senatu prispjela

njegova molba, koja je 1668. godine proslijeđena generalnom

providuru Dalmacije. U ovom pismu Stjepan Bubić moli mletač-

ke vlasti za njegovo imenovanje guvernadurom Maina i Pobora.

Ovakvu molbu je temeljio na svojim zaslugama ostvarenim u

mletačkoj službi. U vezi s tim je istakao da je, između ostalog, iz svojih sredstava finansirao pojedine mletačke vojne jedinice. Pošto je u međuvremenu preminuo guvernadur Maina i Pobora, a njegov

ujak Petar Bukorčić, Stjepan Bubić je izrazio uvjerenje da će mu Venecija dodijeliti pomenutu čast i funkciju, kao i za to predviđenu platu. Međutim, iz raspoloživih izvora ne može se tačno utvrditi kako je riješena njegova molba. Na osnovu sadržine Stjepanova

pisma iz 1687. godine, koje je uputio vanrednom providuru u

Kotoru, moglo bi se zaključiti da je ono najvjerovatnije nastalo sa pozicija guvernadura Maina i Pobora. Iz tih razloga ovo pismo, u nastavku zastupanog zapisa, navodimo u cjelosti.

„Stefan Bubić iz Budve obavještava vanrednog providura da su,

i pored providurovog proglasa o zabrani napada na hrišćanska sela, hajduci Duletić i Stanoje Kastelanović iz Mirca, i Miloje Vujošin iz Grblja, sa oko 40 ljudi odveli petnaest govedi. Moli providura da Mirčane, koji će vjerovatno u Kotoru prodavati pokradeno, zadrži a pokradeno povrati“ (dr Miloš Milošević: Hajduci u Boki Kotorskoj 1648-1718, Titograd, 1987, str. 431 i 432).

Jedan od najmarkantnijih članova plemićke porodice Bubić iz

Budve je svakako Stjepanov brat Dominik, koji je u Loretu stekao doktorat iz teologije i prava. Nakon toga, karijeru je nastavio kao kanonik i misionar mjesne crkve u Budvi. Kao katolički misionar, 1628. godine, izvještava Rimsku kuriju o sljedećem: „Crna Gora je do Kraljevine Srbije. Ima 50.000 stanovnika. Najveći dio je srpskog obreda pod nadležnošću pećkog patrijarha i mitropolita cetinjskog.“

25

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Prema podacima književnika Krsta Ivanovića prvi učitelj grada Budve bio je upravo kanonik Dominik Bubić, koji je o svom

trošku budvansku djecu učio pismenosti. Za misionara u Srbiji je imenovan 1656. godine, ali se tamo nikada nije uputio.

Za skadarskog biskupa je izabran 1677. godine. Od te godine

obavljao je dužnost i administratora Budvanske biskupije. Umro

je 1686. godine, a na biskupsku stolicu zamijenio ga je Andrija

Galata.

U svom djelu Crkve i manastiri u općini Budvanskoj Mladen Crnogorčević navodi Marka Antonija Bubića, koji je u XVII vijeku nadgledao Maine, Pobore i Brajiće. U drugoj polovini XVII

vijeka u pisanim izvorima nailazimo i na pomen kapetana Ivana

Bubića. Naime, on se 1675. godine pominje kao dužnik u oporuci

Helene, udovice Nikole iz Grblja (riječ je o obavezi od 10 dukata).

Kao načelnik Budve početkom XVIII vijeka spominje se Petar

Bubić. Njemu se pripisuju određene zasluge za pripajanje Maina,

Pobora i Brajića (ondašnje pete crnogorske nahije) Mletačkoj

Republici, što je ozvaničeno zaključenim Požarevačkim mirom

(1718). Ovim mirovnim sporazumom, koji je sklopljen između

Mlečana i Turaka, pomenute tri knežine u neposrednom zaleđu

Budve pripale su Veneciji.

U vezi s tim Mladen Crnogorčević je zapisao da je Petar Bubić jedne gladne godine pri kraju XVII vijeka, „kad je od suše rod bio izginuo“, podmitio Maine, Pobore, Brajiće, Ugnjane i Bjeloše, kako bi se priklonili Mletačkoj Republici. Pritiješnjeni nemaštinom,

glađu i mukom života u svojim neplodnim brdima, oni prihvatiše

predaju. Kada im je žito rodilo, Ugnjani i Bjeloši izmiriše dug

Bubiću i povratiše se svom crnogorskom mitropolitu, dok Maini,

Pobori i Brajići ostadoše, silom prilika, pod Mlecima, što se kasnije potvrdilo na pomenutom Požarevačkom miru.

U XVIII vijeku, tačnije 1729. godine, kao sudija u Budvi spo-

minje se Ivan Pavao Bubić. Njegovi potomci živjeli su u Kotoru.

„U matičnoj knjizi vjenčanih Župe sv. Tripuna u Kotoru 1742. i

2 6

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

1750. godine upisane su udaje dviju kćeri Nikole Bubića, sina tada pokojnog Ivana Pavla Bubića iz Budve. Najprije se 1742. godine

(u kući kotorskog plemića Frana Paskvalija) za kapetana Stjepana Medina udala Marija, dočim se 1750. godine u crkvi bratovštine

Sv. Križa za contea Andrea Landa udala njena sestra Lucija“ (Lo-

vorka Čoralić - Maja Katušić: Od afričke obale do dalmatinske prijestolnice - mletački general Marko Antun Bubić 1735-1802, Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene

znanosti HAZU, Zagreb, 2010, str. 142).

U pisanim izvorima iz XVIII vijeka spominje se još jedan

predstavnik plemićke porodice Bubić iz Budve. Riječ je o Franju

Bubiću, koji se 1746. godine pominje kao običan vojnik, zatim kao zastavnik (1771) i, najzad, kao kapetan (1787). Istakao se disci-plinom i hrabrošću u borbama u Istri, kao i oko Neretve i Brajića.

Treba reći da je navedeni Stjepan (Stefan) Bubić imao dva

sina: kapetana Nikolu (u oporuci sinovca Dominika iz 1770. go-

dine spominje se kao pokojni) i Marka Antuna (bio je guvernadur

Maina, Pobora i Brajića i pukovnik, a prije 1752. godine poginuo je u borbama sa Ulcinjanima). Sa suprugom Marijom izrodio je tri sina. Njegovi sinovi su Stjepan (u činu kapetana komandovao je

jednom mletačkom vojnom jedinicom, a 1757. godine pominje se

kao pokojni), Nikola (bio je misionar, budvanski kanonik i vikar) i Dominik.

Treći sin Marka Antuna, Dominik, 1729. godine navodi se kao

guvernadur budvanskog zaleđa. Godine 1738. za njegovo ime se

veže jedan incident. „Naime, spomenute godine načelnik Budve

Spiridon Barbaro upućuje Vijeću desetorice molbu za pokretanje

sudskog procesa protiv Dominika Bubića jer je, kako stoji u pismu, u kasnim satima pogrdnim riječima napao ženu neimenovanog

načelnikova službenika. Nije nam poznato kako je cijela priča

završila jer sljedeći biografski podatak Dominika Bubića smje-

šta u Kotor“ (Lovorka Čoralić - Maja Katušić: Od afričke obale do dalmatinske prijestolnice - mletački general Marko Antun Bubić 27

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A 1735-1802, Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti HAZU, Zagreb, 2010, str. 144).

Nadalje, od 1742. godine Dominik Bubić se pominje kao pu-

kovnik i nadintendant Maina, Pobora i Brajića. U vršenju svojih

dužnosti pokazao se pored ostalog kao veoma vješt pregovarač.

Posebno se istakao u pregovorima sa upraviteljima susjednih

graničnih područja i osmanlijskim zapovjednicima. Isto tako, bio je veoma aktivan oko rješavanja aktuelnih problema pravoslavnog

stanovništva, kao i oko poboljšanja odnosa između Mletačke Re-

publike i crnogorskih vladika, a sve u cilju unaprijeđenja trgovine između Boke i Albanije.

Tokom duge mletačke vladavine nad istočnom jadranskom

obalom brojni pripadnici porodice Bubić iz Budve istakli su se u mletačkoj vojnoj službi. Za ratne zasluge i djelovanje na prostoru od Jadrana do Levanta (u borbama protiv Turaka i gusara, kao i

protiv crnogorskih i hercegovačkih plemena) nagrađivani su viso-

kim vojnim počastima, funkcijama i činovima. Njihovo vojno an-

gažovanje naročito je došlo do izražaja u Kandijskom (1645-1669) i Morejskom ratu (1684-1699), na prostoru Dalmacije i Boke

Kotorske (u odbrani Kotora i Budve, kao i prilikom zauzimanja

Risna). Prema spisima generalnog providura Alvisea Kontarinija u odbrani mletačkih posjeda na Jadranu posebno su se istakli kapetan Marko Antun Bubić i njegovi sinovi Stjepan i Dominik.

Osim toga, pripadnici ove plemićke porodice su se isticali i kao vršioci brojnih dužnosti u budvanskoj gradskoj upravi i njenom

zaleđu. U vezi s tim, Mletačka Republika je u više navrata privi-legijama darivala pogranične opštine budvanskog okruga (Maine,

Pobore i Brajiće). Tako je jedna od tih privilegija bila da na položaj upravitelja (nadintendanta) tog područja bude izabran pripadnik

porodice Bubić. Treba reći da je ova privilegija nekoliko puta potvrđena u mletačkom Senatu.

Iz zapisa Antuna Kojovića (pjesnika, proznog pisca i hroničara

grada Budve), koji je rođen 1751. godine, saznajemo da je kum na 2 8

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

njegovom krštenju bio ugledni Budvanin, plemić Dominko (Do-

minik) Bubić. Inače, u Kotoru 1770. godine Dominik je sastavio

oporuku. Ovom oporukom je pored ostalog opredijelio sredstva

da se u budvanskoj katedralnoj crkvi Sv. Ivana izgradi oltar u

kome će se postaviti ikone Svetog Nikole (kojeg su slavili Bubići) i Stvoritelja. Za glavnog nasljednika je imenovao svog sina Marka Antuna, koji će se devedesetih godina XVIII vijeka uzdići do čina mletačkog generala. Umro je 1775. godine u Kotoru, a sahranjen je u porodičnoj grobnici u crkvi Sv. Ivana Krstitelja u Budvi.

U pisanim izvorima se navode Dominikove dvije kćerke -

Anđelika (udala se za kapetana Petra Bronzu) i Marijeta (koja se 1752. godine udala za poznatog peraškog kapetana i trgovca Ma-tiju Balovića). Međutim, u izvorima se pominje još jedna Anđelika Bubić iz Budve, koja se 1719. godine udala za kapetana okruga

Frana Paskvalija.

Pored dvije pomenute kćerke, Dominik Bubić je imao i dva

sina – Marka Šimuna i Marka Antuna, o kojima će biti više riječi u nastavku ovog zapisa. Ali, prije toga osvrnućemo se na neke istorijske spoznaje iz odnosa članova porodice Bubić, kao mletačkih

podanika, i crnogorskog vladike Vasilija Petrovića.

Kao što je poznato, od kraja 1755. do novembra 1756. godine

Mlečani su tri puta izdavali naređenje da crnogorski vladika Vasilije Petrović bude otrovan, pošto se energično suprostavljao mletačkoj politici u svojoj zemlji. Zadatak da izvrše ovo političko umorstvo od Mletaka su dobili pomenuti pukovnik Dominik Bubić i Marko

Kažanegra. Međutim, mitropolit Vasilije je saznao da mu Venecija radi o glavi, te se stoga veoma obazrivo ponašao.

Po povratku iz Rusije preko Trsta 1759. godine vladika Vasili-

je je, sa ruskim izaslanikom Stefanom Pučkovom, stigao brodom

u Budvu, gdje ga je dočekala masa oduševljenog svijeta. Među

ovim narodom bio je i nadintendant Dominik Bubić, sa kojim

se vladika ljubazno pozdravio. Vijest o Vasilijevom povratku u

Crnu Goru velikom brzinom se pronijela među Crnogorcima

29

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A i Primorcima. Od njegovog dolaska narod je mnogo očekivao,

naročito što se vratio u društvu jednog Rusa. „Samo su Mlečani

i Vasilijevi protivnici strahovali. Kaluđer Teodosije Mrkojević, kojega Vasilije nije bez razloga optužio da je mletački agent,

potajno je rovario protiv njega. On je Mlečanima uveličavao

opasnost od ruske politike u Crnoj Gori. U pismu Domeniku

Bubiću Teodosije ističe [...]: Vi znate gospodine Bubiću da ovaj narod nije kadar da predvidi ono što će se dogoditi u budućnosti, nego se svako povodi za vjerom. Ako dođe ruski vojnik narod

ga drži za kralja“ (Redakcija za istoriju Crne Gore: Istorija Crne Gore, knjiga 3, Titograd, 1975, str. 353).

Usljed nezapamćene suše, koja je uništila sve usjeve, Crna Gora

se 1762. godine suočila sa teškom privrednom krizom u zemlji.

Zaprijetila je strašna glad. U takvim bezizlaznim uslovima narod je počeo da napušta svoju rodnu grudu i da se naseljava u okolini turskih gradova. Pojedini Crnogorci tražili su od Mlečana da se

nasele, čak, u Barleti u regiji Pulje. Međutim, Dominik Bubić je nagovorio vlasnike brodova da ih ne prevoze. S tim u vezi, vladika Vasilije je poručivao njegovom sinu Marku Antunu Bubiću da ako

Crna Gora ostane pusta, tada bi Turci lako zagospodarili mletač-

kim posjedima na Crnogorskom primorju. Kako bi se zaustavilo

masovno iseljavanje Crnogoraca, Vasilije je molio Marka Antuna

da se zauzme kod mletačkih vlasti da se hitno uputi žito napaće-

nom i izgladnjelom crnogorskom narodu. Sva nastojanja vladike

Vasilije da zainteresuje Mlečane za sudbinu Crne Gore ostala su

bezuspješna, jer Venecija nije mogla pomoći ni svojim podanicima.

U Zborniku dokumenata iz istorije Crne Gore (1685-1782), koji je za štampu spremio dr Jevto M. Milović (Cetinje, 1956), nailazimo na pomen guvernadura Marketa Bubića. Naime, 1763. godine

u pismu dubrovačkom knezu vladika Vasilije Petrović spominje

guvernadura Marketa Bubića iz Budve, a 1780. godine vojvoda

Stijepo i pop Marko Martinović iz Bajica uputili su jedno pismo

Marketu Bubiću. Ovdje se najvjerovatnije radi o Marku Antunu

3 0

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

Bubiću, pukovniku (kasnije i mletačkom generalu) i guvernaduru

Maina, Pobora i Brajića.

Takođe, iz navedenog zbornika dokumenata, u kome je objav-

ljeno pismo popa Vuka Stanišića iz Njeguša, koje je 1741. godine upućeno izvanrednom providuru Marku Kverinu u Kotoru, saznajemo da je porodica Bubić, pored kuće unutar zidina grada Budve, imala kuću i u Kostanici, odnosno na brdu Spas.

U pripovijesti Prodaja patrijare Brkića Stefan M. Ljubiša pominje, „za vremena Maloga Šćepana“, plemića i vlastelina Marka

Bubića (ovdje se očigledno radi o Marku Antunu), kroz priču

njegovog kuma Luke Stojanova sa Brajića. Naime, Luka Stoja-

nov pripovijeda kako je kuća Bubića bila starinom pravoslavne

vjere. Po predaji „bana zeckoga“ upisali su se „u nekakvu mle-

tačku zlatnu knjigu, koju gospoda zatvaraju pod devet ključeva.“

Iako su promijenili vjeru, Bubići „jošt šaraju jaja, slave krsno ime i nalagaju badnjake, ili da nas bolje varaju ili što im nije milo s bogom ratovati.“

Nadalje, Luka Stojanov se prisjeća kada ga je djed, kao dijete,

poveo u Bubića (vjerovatno kod oca ili djeda Marka Antuna) da ga ošiša, „i tako se tobož okumi da se bijede prođemo.“ S tim u vezi, veoma je, prema sjećanju Luke Stojanova, karakterističan opis

pretka Marka Antuna. „Bio kao ovca, golobrk, a pale mu čupine

niz ramena; puštio kulju, a prsi mu posute žutijem praškom, što

prosiplje kad duhan smrčka u nozdrvi. Sjedijaše na jednom stolu, utonut kao u jaslama, a omotan u jednoj riđoj kosmatoj vučetini.

Kapu nabio do obrva i s njom klopava uha do po njih pokrio, a o

nos objesio okrugle naočare. I sad mi se čini da me prati vonja s one tjelesine mrtve i lijene.“

Inače, u vezi sa Bubićima u budvanskom kraju ostala je u vidu

kletve upamćena jedna izreka: „Dabogda crk’a k’a Bubića maga-

rac.“ Naime, Bubića magarac je bio vezan užetom na kratko pored

rijeke, tako da nije mogao da pije vodu. Zbog nemara svog gazde, lipsao je u velikim mukama od žeđi. Drugim riječima, ova kletva

31

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A ukazuje na besmisleno stradanje, koje izaziva ljudska neodgovornost, ravnodušnost i nebriga.

Kao što smo konstatovali u ovom zapisu, mnogi članovi ple-

mićke porodice Bubić iz Budve istakli su se kao oficiri u redovima mletačke vojske. Ne mali broj njih zavrijedio je čin pukovnika.

Međutim, samo jedan od Bubića je dospio do onog najvišeg čina -

generalskog. Bio je to Marko Antun, sin Dominika Bubića.

Rođen je 1735. godine u Budvi. Iako je prvobitno bio oslobođen

vojne službe, on joj se poslije posvjećuje po sopstvenoj volji. Izborom vojnog zanimanja, odlučio je da slijedi oca Dominika i strica Stjepana. Nije tačno poznato kada je stupio u mletačku vojsku. Godine 1756. bio je mletački povjerenik za granice prema Ulcinju i Skadru.

Nastojao je da normalizuje odnose između Bokelja, Ulcinjana i Ska-drana, kako bi se poboljšala trgovinska razmjena na ovim prostorima.

U februaru 1757. godine, odlukom generalnog providura Alvi-

sea Kontarinija, imenovan je kapetanom čete, gdje je zamijenio

tada pokojnog strica Stjepana. Kao zapovjednik vojnog odreda na

jednoj mletačkoj ratnoj fregati istaknuo se u borbama u Africi i na Krfu. U borbama sa naoružanim sjevernoafričkim galijama pisani

izvori ga pominju dva puta - 1758. i 1760. godine.

„Nekoliko godina kasnije, 1767. godine, Marko Antun Bubić

boravio je nekoliko mjeseci u rodnome kraju. Naime, odlukom

generalnog providura Antonija Reniera od 20. listopada 1767.

imenovan je umjesto svoga oca [...] pukovnikom i mletačkim nad-

zornikom za područje Pobora, Maina i Brajića te je na tome gra-

ničnom mletačko-crnogorskom području idućih mjeseci odigrao

vrlo važnu ulogu kao posebni mletački opunomoćenik“ (Lovorka

Čoralić - Maja Katušić: Od afričke obale do dalmatinske prijestolnice

- mletački general Marko Antun Bubić 1735-1802, Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti

HAZU, Zagreb, 2010, str. 146).

Tada se u Crnoj Gori (upravo u Mainama) pojavio samozvanac

poznat pod nazivom Šćepan Mali. Predstavljajući se kao ruski car 3 2

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

Petar III (tada već pokojni), uspio se nametnuti za gospodara Crne Gore (do 1773. godine). Pojava ovog tobožnjeg moskovskog cara

ustalasala je pravoslavno stanovništvo Maina, Pobora i Brajića, koje je oduvijek bilo vezano za Crnu Goru i majku Rusiju. U ove tri

opštine ubrzo je prestala da funkcioniše mletačka vlast. Razumije se, vinovnik svega toga je bio pustolov i skitnica Šćepan Mali.

Ovakvo djelovanje Šćepana Maloga izazvalo je veliko nepovje-

renje i rezerve kod Mlečana. Kao osoba porijeklom uz ovih naših

krajeva, Marko Antun Bubić se nametnuo kao pouzdan izbor za

praćenje stanja na nemirnoj mletačko-crnogorskoj granici. Tako je u jesen 1767. godine Bubić u više navrata slao izvještaje Antoniju Renieru, generalnom providuru Mletačke Dalmacije. U tim izvještaji-ma sadržani su podaci o postupcima i planovima Šćepana Maloga.

Posebno su interesantni djelovi izvještaja u kojima Marko

Antun opisuje susrete sa samozvancem, te iznosi lične impresije o njemu. Ove susrete nije bilo jednostavno organizovati, jer je Šćepan Mali tražio na uvid pisani nalog kojim bi se nedvosmisleno

potvrdilo da Bubić dolazi po ovlašćenju generalnog providura iz

Zadra. Kada je providur Renier izdao takav nalog, tokom oktobra

1767. godine upriličena su njihova dva susreta. U ovim razgovorima Marko Antun je, u oštrom i povišenom tonu, prigovorio Šćepanu

Malome da prestane zadirati u mletačka interesna područja. Na

Bubićeve prijetnje, samozvanac se samo nasmijao i kazao da će

uostalom svim svojim protivnicima odrubiti glavu, „a vi Bubiću

bićete prvi.“ Na dalja Bubićeva upozorenja, Šćepan Mali je odgo-

vorio da ga za mletačke stavove uopšte nije briga.

Na osnovu Bubićevih izvještaja, kao i izvještaja ostalih mle-

tačkih povjerenika (pukovnika Rada Krapovića i dr.), nastao je

opsežan izvještaj generalnog providura mletačkoj vladi, u kome

se iznose detaljne informacije o Šćepanu Malome, kao i o nje-

govim namjerama i angažmanima. U novembru 1767. godine

Marko Antun je providuru Renieru prenio dva Šćepanova pisma.

U prvom pismu se žali da ga Mlečani ne trpe, a u drugom moli

33

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A mletačku vladu da oslobodi jednog sudski gonjenog Crnogorca sa

mletačkog područja. „Koliko je trajala i kako je završila Bubićeva epizoda sa Šćepanom Malim, iz dosad sakupljenih izvora nije

moguće saznati“ (Lovorka Čoralić - Maja Katušić: Od afričke obale do dalmatinske prijestolnice - mletački general Marko Antun Bubić 1735-1802, Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti HAZU, Zagreb, 2010, str. 147).

Treba reći da u sljedećih osam godina ne postoje detaljniji po-

daci o životu i djelovanju Marka Antuna. U periodu od 1775. do

1791. godine pominje se kao pukovnik i zapovjednik jednog voj-

nog puka. Sa svojom jedinicom djelovao je duž cijelog mletačkog

područja od Jadrana do Levanta. Posebno se istakao 1783. godine

u vojnom pohodu na sjevernoafričke gusare.

U skladu sa odlukom mletačke vlade Marko Antun Bubić je,

u avgustu 1791. godine, imenovan za zapovjednika vojne posade

u Zadru. Na toj dužnosti je naslijedio pukovnika Nikolu Medina,

koji je vojnu karijeru nastavio kao zapovjednik posade u Kotoru.

Ova Bubićeva služba je trajala tri godine. Usljed lošeg zdrav-

stvenog stanja i nemogućnosti da sprovede željene reforme u

vojnim jedinicama kojima je komandovao, u junu 1794. godine,

podnio je ostavku na funkciji vrhovnog zapovjednika vojske u Za-

dru. Dva mjeseca kasnije, u avgustu 1794. godine, Marko Antun je unaprijeđen u čin generala.

Vojnu karijeru je nastavio i nakon pada Mletačke Republike

(1797). Tokom austrijske uprave Dalmacijom imao je važna zadu-

ženja nad organizacijom vojnih jedinica u Zadru i Šibeniku. Me-

đutim, zbog ozbiljnih zdravstvenih problema nije bio angažovan

oko uređenja granice sa Crnom Gorom. Za te poslove dalmatin-

skoj vladi je preporučio svog sinovca nadintendanta Stjepana.

General Marko Antun Bubić je umro 27. jula 1802. godine

u Zadru. Sahranjen je u crkvi Gospe od Kaštela (nazvana prema

bivšem Kaštelu), a poznatija pod imenom Gospa od Zdravlja. Po-

red drugih istaknutih ličnosti, u ovoj crkvi je sahranjen i zadarski 3 4

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

nadbiskup Vicko Zmajević, rodom iz Perasta. Treba reći da je

u crkvi Gospe od Zdravlja sinovac Stjepan postavio nadgrobnu

ploču sa natpisom (1803), koja je uništena prilikom rušenja crkve za vrijeme bombardovanja Zadra u Drugom svjetskom ratu.

Neposredno pred smrt Marko Antun je kod zadarskog nota-

ra sastavio oporučni zapis, u kome su sadržani osnovni podaci o

generalovoj imovini i o nasljednicima. Ova Bubićeva oporuka se

čuva u Državnom arhivu u Zadru.

Pošto nije imao svoju užu porodicu, za glavnog nasljednika je

određen njegov sinovac Stjepan. Uz Stjepana, kao nasljednik je

naveden i drugi njegov sinovac potpukovnik Dominik. Takođe,

nijesu zaboravljeni ni ostali članovi generalove šire porodice, kao i neki njegovi bliski prijatelji.

Brat Marka Antuna, Marko Šimun, u pisanim izvorima se

spominje 1770. godine kao pukovnik i nadintendant Maina, Po-

bora i Brajića. Umro je 1783. godine, a na položaj pukovnika i

nadintendanta naslijedio ga je sin Stjepan (njegova majka je bila rodom iz budvanske porodice Antonioli).

Krajem XVIII vijeka, uz Stjepana, pominje se i drugi sin Marka

Šimuna - poručnik Dominik. Pomenuti sinovci mletačkog generala

Marka Antuna su ujedno posljednji pripadnici ugledne plemićke

porodice Bubić iz Budve, koja vodi porijeklo iz Maina, od bratstva Lučića iz mainskog sela Mažića. Prema Mladenu Crnogorčeviću,

ova porodica izumire 1813. godine. Ko je od dvojice sinova Marka Šimuna poslednji preminuo, u istoriografiji nije ostalo poznato.

U periodu od pada Mletačke Republike (1797) do Bečkog

kongresa (1815) na području Boke Kotorske i Budve lomili su se

„talasi istorije kao na grebenu“. Ubrzano su se smjenjivale brojne uprave - crnogorska, austrijska, rusko-crnogorska, francuska i ponovo austrijska.

Kao što je poznato, savremenik i neposredni svjedok ovih

turbulentnih političkih događaja bio je Antun Kojović, pjesnik,

pisac i hroničar grada Budve. U svojim djelima, memoarskim i

35

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A dnevničkim zapisima, on je ostavio čitav niz prilično zanimljivih i vrijednih zabilješki i opservacija o tim nemirnim vremenima,

na prijelazu iz XVIII u XIX vijek. Pošto su aktivni sudionici u

navedenim događajima bili pored ostalih i članovi porodice Bubić, u nastavku ovog zapisa osvrnućemo na se njihovu ulogu u tim bur-nim istorijskim zbivanjima, onako kako ih je Kojović vidio, doživio i opisao.

Poslije završenih studija prava i teologije u Loretu, Kojović se vratio u Budvu. Čim je postao kanonik pobrinuo se za svečaniji

izgled katedralne crkve Sv. Ivana Krstitelja. Osim toga, postarao se da se obogati i muzička pratnja. Ove novine koje je uvodio nijesu naišle na razumijevanje i podršku sredine. Tome se posebno

suprotstavljao dum Ivan Bubić-Ivanpavlović. Po svoj prilici dum

Ivan potiče od plemićke porodice Bubić iz Budve. Međutim, u

istoriografskim izvorima, osim kod Kojovića, nijesmo nailazili na pomen ovog budvanskog sveštenika.

Početkom druge decenije XIX vijeka Antun Kojović je sastavio

spisak od 118 imena koje je do tada učio. Među njima se nalazi i Stjepan (Stefan) Bubić, jedan od sinovaca generala Marka Antuna.

Kada su francuske trupe ušle u Italiju (1797), Dominik Bubić

(sin Marka Šimuna) je, kako bi pomogao u odbrani Venecije, obra-

zovao jednu četu od Budvana, Maina, Pobora i Brajića. Međutim,

pošto je, u međuvremenu, pala Mletačka Republika, svi ovi borbeni odredi ubrzo su raspušteni.

Kojović je takođe zapisao kako je vikar don Ivan Bubić-Ivan-

Pavlović pobjegao u Kotor, kada je mitropolit Petar I Petrovć,

u julu 1797. godine, sa malom pratnjom, ušao u grad Budvu.

„Crnogorski mitropolit Petar Petrović držao je Budvu i njome

upravljao sve dok nije stigla austrijska vojska, što je uslijedilo 28.

avgusta 1797. godine. Od toga dana Mitropolit je, kao privatno

lice, ostao u Budvi, u društvu generala Rukavine, još tri dana, koliko se tu i ovaj general zadržao“ (Antun Kojović: Djela, Cetinje, 1996, str. 175).

3 6

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

Austrijsku carsku zastavu je, kako navodi Kojović, u katedrali

Sv. Ivana blagoslovio generalni vikar don Ivan Bubić. U prisustvu Petra I Petrovića i generala Matije Rukavine, zastavu je preuzeo Stjepan (Stefan) Bubić, kao jedan od starješina grada. Od uglednih Budvana formirana je povorka koja je pratila carsku zastavu do najuzvišnijeg položaja na budvanskoj tvrđavi, na zapadnoj strani, gdje je ona i izvješena.

U čast podizanja austrijske zastave ispaljen je, protokolom

predviđeni, sto jedan pucanj iz grada, s tim što je Dominik Bubić, zapovjednik jedne bivše mletačke galije, dao nalog da se ispali

još dvadest jedan pucanj. Na ručku, koji je potom priređen u čast generala Rukavine, bili su prisutni dvadest tri gosta. Među njima su se nalazili i tri budvanska plemića, tj. kapetan Marko Antun

Belafuza, Stjepan Bubić i kanonik Antun Kojović.

Prva austrijska uprava nad Budvom trajala je do marta 1806.

godine, kada su u Boku ušle ruske trupe. U susret ruskoj vojsci, u pravcu Kotora, nastupili su Paštrovići, Maini i Brajići. „Dvije op-

štine, Maini i Pobori, prije nego će krenuti bijahu pozvali nihovog pukovnika, gospodina Bubića (Stjepana, prim. autora), i pitali da li želi poći sa njima i pod onim zastavama (ruskim) uputiti se prema Herceg-Novom, ali ovaj poziv Bubić je s prezrenjem odbacio“

(Antun Kojović: Djela, Cetinje, 1996, str. 184).

Prema zapisima Antuna Kojovića, početkom avgusta 1807.

godine uveliko se govorilo da francuske trupe stižu u Boku. Stoga je ruska vojska na brzinu napustila Budvu. Vraćajući se iz Boke

Kotorske, u Budvu je stigao Stjepan (Stefan) Bubić, sa novostima o skorašnjem dolasku Francuza.

Kako bi ih spremno dočekao, Bubić je dao nalog da se izra-

de francuske zastave i koplja na kojima će biti izvješene. Pošto su izrađene, zastave su, uz pucnjavu, razvijene. Istog dana, malo prije sumraka, u Budvu je prispio brod pun vojske. Mislilo se

da su to francuski vojnici. Međutim, bili su Rusi, koji su se

ponovo vratili u Budvu. Dva ruska oficira, sa manjom pratnjom,

37

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A uđoše u grad i odoše u kuću Bubića, gdje su ih sačekali malo-brojni predstavnici budvanskog plemićkog staleža. Ruski oficiri

su objasnili kako žele da ponovo zaposjednu Budvu. Tome se

energično suprostavio Stjepan Bubić, pozivajući ih da se vrate

odakle su došli. Na pitanje jednog oficira ko mu je dao komandu

nad gradom, Bubić mu je odlučno odgovorio: „Ja sam je uzeo,

a vi morate otići i vaši vojnici neće ući u grad.“ Iznenađeni i

nazadovoljni ovakvim stavom, ruski oficiri iziđoše iz kuće, a

zatim sa vojskom napustiše Budvu.

Nekoliko dana nakon odlaska Rusa u Budvu je stigla jedna

francuska jedinica sa oko 300 vojnika. Desetak dana kasnije, iz

Kotora se za Budvu kopnenim putem uputio glavnokomandajući

francuskih oružanih snaga general Marmon. Sa one druge strane

Topliša dočekao ga je dobar dio građana Budve, na čijem se čelu

nalazio Stjepan Bubić, koji je još slovio za pukovnika. Za ovu

svečanu priliku Bubić je obukao generalsku uniformu, koju je na-

slijedio od svog strica Marka Antuna, mletačkog generala.

„Kad je Marmon vidio Bubića u uniformi mletačkog generala,

zapitao ga je ko je on i, ne slušajući što mu je Bubić odgovorio, prisili ga da skine uniformu i da ga slijedi pješke. I Bubić je odmah morao skinuti epolete i slijediti pješke Marmona. Kad je stigao u grad, presvukao se u civilno odijelo“ (Antun Kojović: Djela, Cetinje, 1996, str. 233).

Zbog pretrpljenog poniženja Stjepan Bubić se držao podaleko

od francuskog generala. Međutim, preko svojih veza u štabu fran-

cuskog generala Klozela, uspio da pridobije naklonost glavnoko-

mandajućeg generala Marmona, tako da je imenovan generalnim

policijskim komesarom za Boku Kotorsku.

Kao što je poznato, francuske vlasti su krajem marta 1808.

godine počele da izgrađuju putnu mrežu na Primorju. Bilo je

predviđeno da se, po sistemu kuluka, radovi izvode domaćom

radnom snagom. Čim se pristupilo izgradnji ceste u budvanskom

kraju, Brajići su odbili da učestvuju u ovim radovima. Takođe,

3 8

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

upotrijebivši silu, nijesu prihvatili da jedna četa vojnika boravi među njima. Tako je došlo do otvorene pobune Brajića protiv

francuske vlasti. Treba reći da su Brajićima u pomoć priskočili

i susjedni Crnogorci. Iako su pružali snažan otpor, brojnija i

bolje naoružana francuska vojska je, poslije više pokušaja, krajem avgusta 1808. godine, slomila ovaj otpor, popalila kuće, uništila usjeve i pohapsila veliki broj Brajića.

Razumije se, sve to je izazvalo njihovu odioznost prema Budvi

i Budvanima. Zbog toga su Brajići (ali ne samo oni) veoma često

upadali na teritoriju bliže moru, kako bi nanijeli štetu pojedinim budvanskim porodicama, koje su se stavile u službu francuske okupacione vlasti. Posebno su na udaru bila materijalna dobra Stje-

pana Bubića, koji je komandovao odbranom grada i policijskim

snagama. Tako su, kako je zapisao Antun Kojović, u junu 1809.

godine Brajići zapalili kmetovske kuće Bubića, uništili Bubićeve vinograde u Bijelom dolu (potok u ovom dijelu Budve dan-danas

se naziva Bubića potok) i posjekli njegove masline.

Interesantno je napomenuti da su naoružani seljaci iz okolnih

knežina, krajem avgusta 1809. godine, opsjedajući grad, dozivali pojedine Budvane, a prije svega komandanta Bubića, da im izruče

popa Antuna Kojovića „ili da ga spuste niz zidine.“ Ukoliko bi se ovo ispunilo, tvrdili su da bi se odmah povukli u svoja sela.

U vezi s tim, kanonik Kojović je ostavio sljedeći zapis: „Ovakvo traženje bandita nije me ništa uplašilo, ali sam ipak bio oprezan kad sam se nalazio na kuli Gradenigo prilikom naređivanja otvaranja

vatre, rukovanja artiljerijom i vršenja drugih ofanzivnih ili defan-zivnih akcija u odsustvu komandanta Bubića, koji je morao svuda

da se nađe kako zbog održavanja discipline tako i zbog drugih

razloga“ (Antun Kojović: Djela, Cetinje, 1996, str. 269).

U pustošenju budvanskih posjeda Brajićima su se pridruživali

Maini, kao i pripadnici drugih okolnih sela. Zbog toga, ako bi Maini dolazili u Budvansko polje radi vršenja poljoprivrednih poslova bili bi, uzastopnom topovskom vatrom sa zidina grada, gonjeni sa 39

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A svojih imanja. I seljaci iz sela Seoca nijesu bili pošteđeni primjene oštrih mjera. Tako je komandant Stjepan Bubić sa mora gađao

topom njihove kuće i prouzrokovao im određene štete.

Treba reći da je kanonik Kojović izražavao veliku zahvalnost i

divljenje Stjepanu Bubiću za ispoljenu hrabrost u odbrani Budve

od Brajića i drugih susjednih plemena. Osim toga, po Bubićevom

nalogu, žandari su zaustavljali svaki bokeljski i dubrovački brod koji je plovio prema Baru ili se iz tog pravca vraćao. Ukoliko nijesu imali potrebne isprave, brodovi su dovođeni u Budvu. Pošto bi se sa njih iskrcao veći dio tereta, upućivani su sa njihovom posadom u Kotor, gdje bi brodovi i teret bili konfiskovani, a posada izvedena na sud. S tim u vezi Stjepan Bubić je naređivao da, sem naoružanog čamca žandara, u ovim akcijama učetvuju i čamci Budvana, koji su kod diobe plijena imali konkretnu materijalnu korist. Uprkos tome da li je ili nije sa njima bio Bubić, ovi čamci su se nazivali „čamci Bubića“. Uvidjevši da je njegova revnost u vršenju državne službe otvorila put za gusarenje, i to pod njegovim imenom, Stjepan

Bubić je preduzeo sve da se spriječi pomenuta pomorska pljačka.

Kada je u februaru 1811. godine generala Marmona na položaj

guvernera Ilirskih pokrajina naslijedio general Bertran, Budvanski srez je izabrao Stjepana Bubića kao izaslanika, sa zadatkom da

pođe u Kotor i pokloni se novoimenovanom guverneru. To je

Bubić i uradio. Potom je general Bertran posjetio Budvu, gdje

se zadržao samo nekoliko časova. Vrijeme je uglavnom proveo u

kući Bubića, „koji mu je priredio jedan raskošni ručak.“ Prilikom boravka francuskog generala u Budvi su, kako je zapisao Kojović, formirane tri ili četiri čete sastavljene od žandara. Za komandanta svih ovih četa bio je postavljen Stjepan Bubić.

U svojoj „Avtobiografiji“ (Beograd, 1898) protosinđel Kiril

Cvjetković, rodom iz Baošića, pominje pukovnika Bubića u kon-

tekstu posjete Gerasima Zelića, krupskog arhimandrita i general-

nog vikara za Boku Kotorsku, u aprilu 1811. godine, manastiru

Praskvica u Paštrovićima. Tokom ove posjete Zelić se veoma strogo, 4 0

BUDVANSKA PLEMIĆKA PORODICA BUBIĆ

gotovo despotski ponašao. Pored ostalog, razmonašio je kaluđera

Isaiju Duletića, rodom iz Maina.

Po povratku iz Paštrovića Gerasim Zelić se zadržao u Budvi.

Tom prilikom Stjepan Bubić ga je obavijestio kako Maini plani-

raju da ga uhvate i da mu „vrelom vodom bradu i kosu oprljužaju“, zbog toga što je ponizio njihovog kaluđera Isaiju, naredivši mu da svuče monaške haljine i da obrije bradu. Da bi izbjegao neposredni susret sa uvrijeđenim i prkosnim Mainima, pukovnik Bubić je

arhimandrita Zelića iz Budve morem otpravio za Kotor.

Na bazi sačuvanih podataka, pisanih izvora i istoriografskih

spoznaja nastojali smo da osvijetlimo istorijsko trajanje i genezu poznate budvanske plemićke porodice Bubić, koja vodi porijeklo

iz Maina. U razdoblju od četiri vijeka (od 1412. do 1813. godina) brojni pripadnici ove ugledne porodice, kao crkveni velikodostojnici (kanonici, generalni vikari i biskupi), visoki oficiri (kapetani i pukovnici) i generali mletačke vojske, načelnici grada Budve i guvernaduri Maina, Pobora i Brajića, obilježili su svoju epohu. Stoga, cilj nam je bio da, putem zastupane hronike, dio srednjovjekovne istorije budvanskog kraja, u čijem su kreiranju i stvaranju aktivno učestvovali i Bubići, sačuvamo od mahovine vremena i tame zaborava.

41

TUDOR VUKOVIĆ –

TAJANSTVENI SLIKAR IZ MAINA

Kao što je poznato, Maine su kroz istoriju dale brojne zname-

nite ličnosti. Autor ovih redova je do sada skicirao portrete

četiri poznata Mainjanina - pisca i modruškog biskupa Nikole

Mainjanina, mletačkog generala Rada Krapovića, austrijskog feld-

maršal-lajtnanta Jovana Aleksića od Maina i pozorišnog glumca

Bogoboja Rucovića iz mainskog sela Podostrog. Razumije se, time

nije iscrpljena lista značajnih ličnosti koje potiču iz Maina.

Pored ostalih, ovo primorsko pleme u neposrednom zaleđu

Budve, iznjedrilo je i, talentom osobito nadarenog, srednjovjekovnog slikara - zografa Tudora Vukovića Desisalića, koji je živio i stvarao u XVI vijeku. Treba reći da su sačuvani podaci o njemu

veoma skromni i oskudni. Da ikonopisac Tudor Vuković potiče

iz Maina saznajemo u stvari iz natpisa sa njegove jedino sačuva-

ne ikone Bogorodice sa Hristom, koja se čuva u bogatoj riznici

Umjetničke galerije Bosne i Hercegovine u Sarajevu.

Prema navodu Đorđa Mazalića, sarajevskog slikara, konzer-

vatora i kolekcionara, iznijetom u članku Na tragu jednom starom ikonopiscu, koji je objavljen u malo poznatom Glasniku Narodnog univerziteta Boke Kotorske iz 1940. godine, postoje još tri druge ikone donijete u Sarajevo, koje takođe pripadaju stvaralačkom

opusu Tudora Vukovića iz Maina. Međutim, danas nije poznata

sudbina tih Vukovićevih ikona. Pretpostavlja se da se one nalaze u 43

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A privatnim kolekcijama u inostranstvu, tako da zasad nijesu dostu-pne za stručnu elaboraciju i analizu.

Tri godine nakon pojavljivanja navedenog članka, Mazalić je, u

Glasniku hrvatskih zemaljskih muzeja u Sarajevu, objavio osjetno opširniji tekst pod nazivom Nekoliko starih slika - Madona Tudora Vukovića slikara iz Maina. U ovom drugom radu Đorđe Mazalić je, sve ono što je u prethodnom članku nagovijestio, sada znatno šire izložio i obrazložio.

U radu iz 1943. godine Mazalić donosi i cio natpis ispisan

na dnu ikone. U ovom natpisu sarajevske ikone Bogorodice sa

Hristom, zograf Vuković daje podatke o njoj i opisuje okolnosti

pod kojim je djelo nastalo. „Na početku piše da je ktitor vojvoda Ivan, zatim da je ikonu naslikala „grešna ruka“ Tudora majstora

Vukovića iz Mahina primorskih [...] 1568. od rođenja Hrista, u

vreme srpskog arhiepiskopa Makarija. Dalje se u natpisu kaže da

je ikona rađena u Sarajevu, da je Carigradom, istočnim i srpskim zemljama tada upravljao sultan Selim, a da je sandžak u Bosni

bio Ferhad beg, brat Ivana Vukovića Desisalića“ (Sreten Petković: Lažni slikar Tudor Vuković, Zbornik Narodnog muzeja u Beogradu XVIII-2, Beograd, 2007, str. 80).

Inače, bosanski sandžak-beg Ferhad Vuković Desisalić je u Sa-

rajevu sagradio čuvenu Ferhadija džamiju (1561/62. godine), koja odražava punu zrelost klasičnog osmanskog stila. Tako su dvojica Desisalića, uz slikarsko umijeće Tudora Vukovića, simbolično, na najljepši mogući način povezali dvije zanosne ljepote ovog grada -

jednu tajanstvenu ikonu i jednu čudesnu džamiju.

Jedan od najstarijih dragulja srednjovjekovne prošlosti u

korpusu bosanskohercegovačkog ikonopisa jeste svakako ikona

Bogorodice sa Hristom, koju je naslikao Tudor Vuković iz Maina

kod Budve. Nastala je u Sarajevu prije gotovo 450 godina. Kao što je navedeno, njen naručilac je bio vojvoda Ivan Vuković Desisalić.

Pretpostavlja se da je ikonopisac imao rodbinske veze sa ktitorom ikone, pošto je nosio prezimena i Vukovića i Desisalića.

4 4

TUDOR VUKOVIĆ – TAJANSTVENI SLIKAR IZ MAINA

S tim u vezi treba reći da

se ugledna sarajevska poro-

dica Vuković Desisalić javlja

u dokumentima iz XV vijeka

u Hercegovini. Prvi poznati

član ove porodice je Vuk De-

sisalić, čovjek od povjerenja

Stjepanu Vukčiću Kosači. U

pisanim izvorima spominje

se 1435. godine. Drugi Desi-

salić se zvao Ivan, koji nosi i

prezime Vuković, vjerovatno

po navedenom Vuku Desi-

saliću. Javlja se 1472. godine

kao vlastelin hercega Vlatka,

sina Stjepana Vukčića. Kao

Bogorodica sa Hristom

dvorjanin Ahmeda Hercegovića, Vlatkova brata, 1492. godine se

pominje Grgur Desisalić. Pošto je prezime Desisalić vrlo rijetko i zato što su sva trojica prethodno pomenutih bili u službi Vukčića, opravdano se pretpostavlja da su oni članovi iste porodice. Zbog istog prezimena sarajevski Desisalići iz druge polovine XVI vijeka (kako oni iz hrišćanskog, tako i oni iz muslimanskog ogranka)

smatraju se njihovim potomcima.

U skladu sa pretpostavljenim genealoškim vezama može se

zaključiti da su se preci slikara Tudora Vukovića iz Hercegovine, sklanjajući se vjerovatno pred najezdom Turaka, naselili u Maine kod Budve. Uostalom, to zorno potkrepljuje i činjenica da brojna današnja bratstva na Crnogorskom primorju vode porijeklo, upravo, iz Hercegovine.

Prema mišljenju stručne javnosti, Tudor Vuković je u mladosti

učio ikonopisanje u nekoj dubrovačko-vizantijskoj radionici, koja mu je omogućila da uspješno ovlada sa potrebnim slikarskim teh-nikama. Porijeklo mainskih Vukovića od hercegovačkih Desisalića

45

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A uslovilo je da se školovani ikonopisac Tudor Vuković iz budvanskog primorja preselio u Sarajevo kod svojih rođaka Desisalića, odnosno kod uticajne braće vojvode Ivana, Andrije i Toma (Ferhad bega).

U to vrijeme Sarajevo se javlja kao najvažniji privredni, društveni i kulturni centar porobljene Bosne i Hercegovine, koji je nadarenim stvaraocima i preduzimljivim ljudima obezbjeđivao dalji razvoj i napredak. Tako je tražeći sredinu koja pruža veće šanse za uspjeh, slikar Vuković dospio u Sarajevo kod svojih uglednih rođaka Vukovića Desisalića. Tu je on pored ostalog naslikao poznatu ikonu

- Bogorodicu sa Hristom.

Ova ikona slikana je „na dve spojene lipove daske, povezane

i učvršćene sa dve letvice (kušaka) na poleđini (55x69x3,5 cm).

Okvir ikone je označen bojom po spoljnim ivicama spojenih

dasaka“ (Sreten Petković: Lažni slikar Tudor Vuković, Zbornik Narodnog muzeja u Beogradu XVIII-2, Beograd, 2007, str. 79 i

80). U tom smislu, sarajevska ikona Bogorodice sa Hristom nema

ram od izdignutih ivica na krajevima dasaka.

Ikonopisac je inače na zlatnoj pozadini naslikao poprsje Bogoro-

dice koja lijevom rukom pridržava malog Hrista. Prema prikazanoj ikonografskoj predstavi, mladenac svojom desnom rukom blagosilja, a u lijevoj ruci drži svitak. Za njegovu naslikanu desnu ruku Đorđe Mazalić kaže da je rađena u duhu istočne ikonografije, dok lijeva ruka odgovara onome kako su slikali italijanski umjetnici.

„Detalji odežde - maforion sa zlatnim porubom i zvjezdicama,

hiton i himation Hrista - konvencionalne signature i stavovi figura sasvim su u znaku pravoslavne ikonografije Bogorodice Odigitrije“

(Aleksandar Čilikov: Ikone u Crnoj Gori, Cetinje - Podgorica, 2015, str. 38). Po predanju, ovaj tip Bogorodice prvi je, na drvenoj podlozi, naslikao sam Hristov učenik jevanđelist Luka. O Odigitriji postoji legenda da je dvojici slijepaca povratila vid. Time je ona postala čudotvorna ikona, tj. putevoditeljica, odnosno „voditeljica na putu“.

Najneobičniji detalj na Tudorovoj ikoni jeste svakako taj da je

mali Hrist prebacio desnu nogu preko lijeve, dok ga Bogorodica

4 6

TUDOR VUKOVIĆ – TAJANSTVENI SLIKAR IZ MAINA

drži u naručju. Treba reći da u vizantijskom slikarstvu nije poznat primjer da je na nekoj ikoni Hrist prebacio nogu preko noge dok

ga majka pridržava. Takođe, po svojoj izuzetnosti, upadljiva je naslikana glava Hrista, koja ne odgovara uzrastu malog djeteta. Vjerovatno se Tudor Vuković za slikanje likova Bogorodice i Hrista

služio živim modelima, pošto dijete na ikoni uveliko liči na svoju majku. Najzad, neobičnost ove ikone ogleda se i u tome što prsti na lijevom, obnaženom stopalu maloga Hrista prelaze bijelu crtu

koja uokviruje predstavu majke i sina. Ova tehnička pojedinost se može pripisati uticaju ruske ikonografske tradicije.

Pored dodira sa ruskim ikonopiscima (po svoj prilici sa Ato-

sa), Tudor Vuković slikar iz Maina bio je, kao što je navedeno, i pod uticajem italijanskih majstora. Takođe, koloristički je blizak i kritskim ikonopiscima. „Mazalić uočava i vizantijske uticaje kada umetnik slika pokret glave, obrve, nos i vrat, a da su oči, usne i modelovanje rađeni po uzoru na zapadnu školu“ (Sreten Petković:

Lažni slikar Tudor Vuković, Zbornik Narodnog muzeja u Beogradu XVIII-2, Beograd, 2007, str. 80).

Pored Đorđa Mazalića, ličnošću i djelom Tudora Vukovića

iz Maina bavili su se i drugi pisci i istoričari umjetnosti. Tako profesor Svetozar Radojičić u svojoj knjizi Majstori starog srpskog slikarstva, koja je objavljena 1955. godine, Tudora Vukovića smatra učenikom primorskih majstora XVI vijeka.

Kao što je poznato, profesor Vojislav Đurić je pripremajući

izložbu Ikone u Jugoslaviji (u vrijeme održavanja VII kongresa vizantologa u Ohridu 1961. godine) - odabrao i ikonu Bogorodice

sa Hristom, mainskog slikara Tudora Vukovića. Tri godine kasnije, u knjizi Dubrovačka slikarska škola (koja je izdata 1964. godine), Đurić smatra da je „Tudor Vuković učio slikarstvo kod majstora

dubrovačke slikarske škole u Kotoru ili Dubrovniku“, kao i da je

„pripadao dubrovačko-vizantijskoj grupi XVI veka“.

U monografiji Umjetničko blago Crne Gore iz 1980. godine, poznati crnogorski akademik Pavle Mijović spominje sarajevsku ikonu 47

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Bogorodicu sa Hristom, za koju smatra da je skoro napustila tradiciju ikonopisa pravoslavne crkve. Iste godine inostrani autori K. Wessel i H. Brenske, u svojoj knjizi posvećenoj ikonama, baveći se Vukovićevom ikonom, iznose mišljenje da je u njoj sublimiran snažan uticaj renesanse Paleologa, odnosno epohe srednjovjekovnog vizantijskog kulturnog poleta i umjetničke slave istočnog hrišćanskog svijeta.

Istoričarka umjetnosti i slikarka Svetlana Rakić u knjizi Ikone Bosne i Hercegovine (16-19. vijek), koja je izašla iz štampe 1998.

godine ponavlja uglavnom izrečene ocjene Vojislava Đurića o

slikarstvu Tudora Vukovića.

Krajem devedesetih godina prošlog vijeka Tudorova ikona se

našla na konzervaciji u Narodnom muzeju u Begradu. Njome se

posebno bavio Milorad Medić, akademski slikar i konzervator. Na

rendgenskom snimku on je uočio da je donji dio ikone preslikavan.

S tim u vezi Medić je oprezno najavio mogućnost da je Vuković

preslikao neku stariju rusku ikonu.

Nadalje, naprijed citirani profesor Sreten Petković, objavio je

2007. godine članak Lažni slikar Tudor Vuković u Zborniku Narodnog muzeja u Beogradu XVIII-2. U tom članku, on je iznio

pretpostavku da je ikona Bogorodice sa Hristom najvjerovatnije

falsifikat, odnosno da je njen tobožnji slikar Tudor Vuković nepostojeća ličnost. Zapravo, Petković je, na osnovu izvršene analize, došao do zaključka da je ikona sa Tudorovim natpisom u stvari

ruska ikona, po svemu sudeći ikona Bogorodice Tihvinske sa kraja XVII ili iz početnih godina XVIII vijeka.

Valja reći da ovako kontroverzni i radikalni stav profesora

Petkovića nije potvrđen od strane nekog drugog znamenitog

poznavaoca crkvenog slikarstva, tako da mu treba sa opreznošću

pristupiti; najprije zato što do sada nijesu otkrivani falsifikati među ikonama koje su izlagane u muzejskim postavkama i na reprezen-tativnim izložbama, odnosno kojima su se bavili ozbiljni struč-

njaci. Pošto na autoru ovih redova nije da o tome presuđuje, ipak teško je povjerovati da, poslije toliko iznijetih relevantnih ocjena o 4 8

TUDOR VUKOVIĆ – TAJANSTVENI SLIKAR IZ MAINA

autentičnosti Vukovićeve ikone, može doći do obrta i osporavanja slikara Tudora Vukovića iz Maina, kao i autorstva njegove jedino sačuvane ikone Bogorodice sa Hristom, koja se nalazi u Umjetnič-

koj galeriji Bosne i Hercegovine u Sarajevu.

Najzad, poznati crnogorski istoričar umjetnosti Aleksandar

Čilikov, u monografiji Ikone u Crnoj Gori koja se pojavila 2015.

godine, bavi se pored ostalog i ikonom Bogorodice sa Hristom

slikara Tudora Vukovića. Prema njegovom mišljenju, Tudorova

ikona je, kao što smo već istakli, naslikana u znaku pravoslavne ikonografije Bogorodice Odigitrije.

S obzirom na iznijete opservacije i nedoumice pojedinih re-

lavantnih imena iz istorije umjetnosti, može se s razlogom kazati da su ličnost i djelo slikara Tudora Vukovića iz Maina kod Budve obavijeni velom misterije. Uprkos tome, smatramo ipak da se njegov identitet i stvaralaštvo ne mogu dovesti u pitanje.

49

BOGOBOJ RUCOVIĆ –

VIRTUOZ POZORIŠNE

UMJETNOSTI

Budva i njeno zaleđe (Maini, Pobori i Brajići), kroz istoriju, bili su pretijesni za brojne nadarene ljude koji su ovdje rođeni. Zbog toga su oni odlazili u svijet, gdje su po pravilu ostvarivali uspješne karijere, visoki ugled i sveopšti društveni uspon.

Kada je riječ o mainskom području, u tom pogledu posebno se

ističu četiri markantne ličnosti - pisac i modruški biskup Nikola Mainjanin, mletački general Rade Maina, austrijski feldmar-

šal-lajtnant Jovan Aleksić od Maina i, najzad, pozorišni glumac Bogoboj Rucović.

Svakako, najznamenitiji Maina je Nikola Modruški (ili Nikola

Mainjanin, kako se zvanično potpisivao), koji je živio i stvarao u XV

vijeku, u doba humanizma. Njegova bogata biografija i raznovrsni stvaralački opus, svrstavaju ga među najistaknutije humaniste na području južnoslovenskih zemalja. Kao što je poznato, sa današnje državne teritorije Crne Gore bio je prvi doktor nauka, odnosno

prvi doktor filozofije i teologije. Isto tako, ostao je upamćen i po tome što je on zapravo prvi autor na slovenskom jugu kome je

neko djelo štampano Gutenbergovom tehnikom (1474).

Tri vijeka kasnije, u XVIII stoljeću, jedan drugi Mainjanin se

u mletačkoj vojnoj službi relativno brzo uzdigao od zastavnika

51

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A do čina generala. U mletačkim izvorima on je poznat kao Rade

Maina, a u budvanskom kraju kao Rade Krapović, jer potiče od

mainskog bratstva Krapović iz sela Mažići.

Poslije smrti generala Rada Krapovića (1792), Jovan Alek-

sić iz mainskog sela Podostrog počeo je, još od malih nogu, da

gradi briljantnu vojnu karijeru, počev od kadeta, pa sve do čina feldmaršala-lajtnanta, prvo u oružanim snagama Venecije, zatim

Napoleonove Francuske i na kraju Austrije.

Pošto sam životni put i djelovanje Nikole Mainjanina, Rada

Krapovića i Jovana Aleksića, kroz posebne zapise, već osvijetlio i publikovao, ovom prilikom bih se prije svega zadržao na skiciranju rama za portret Bogoboja Rucovića (1869 - 1912), barda

beogradskog glumišta, koji takođe potiče iz sela Podostrog kod

Budve.

Iako je trebalo da nastavi porodičnu svešteničku tradiciju

(porodica Rucović je dala deset pravoslavnih sveštenika, uključu-jući i njegovog oca prota Gavrila), Bogoboj se posvetio glumačkoj profesiji. Baveći se teatrom i glumom stasao je u umjetnika nesvakidašnjeg senzibiliteta. Iza sebe je ostavio duboki i neizbrisivi trag u pozorišnom životu Beograda i Srbije s kraja XIX i početka XX

vijeka. S druge strane, ostao je upamćen kao izuzetno nemiran,

nekonvencionalan i pustolovan duh, privržen lutanjima, sanjare-

nju, romantici i boemskom načinu života. Nikada se nije mirio sa postojećim i dostignutim stanjem. Stoga je stalno radio na svom

glumačkom usavršavanju i napredovanju, kao i na iznalaženju

novih formi umjetničkog izražavanja.

U mnogo čemu Bogoboj Rucović je išao ispred svog vremena

i na pozorišnu scenu je donio avangardu. Kao takav, morao je da

uđe u konflikt sa sredinom u kojoj je stvarao, naročito ako se tome dodaju njegov neobuzdani karakter i strast sa kojom je živio. Poput mnogih ljudi od velikog dara i integriteta, koji su potekli sa ovih naših prostora, ostao je neshvaćen i doživio je brojne nepravde.

Jedna od tih nepravdi ogledala se u tome što svoj pregalački rad 5 2

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

u pozorištu nije znao materijalno

da valorizuje. Osim toga, nije ušao

ni u pozorišne antologije, iako je u

njima zaslužio posebno mjesto.

Velika je šteta što je rano otišao

(umro je u četrdesetčetvrtoj godini

života), kao i što je nailazio na tako

ogromno nerazumijevanje. Na usta-

jale okolnosti u teatru nije pristajao

i protiv te „žabokrečine“ enegično se

borio. Razumije se, ljudima kojima

je suđeno da prave iskorake nikada

nije bilo lako. Tako ni Bogoboju

Rucoviću nije bilo jednostavno da

početkom prošlog vijeka krči puteve

modernog srpskog i jugoslovenskog

Bogoboj Rucović

glumišta. U toj borbi neprestanoj, prepušten strastima avanture svog boemskog života, postepeno je sagorijevao, da bi na kraju, sa životne i pozorišne scene, nečujno ižčezao i bio relativno brzo zaboravljen.

Iako predstavlja značajno ime naše kulturne prošlosti, u svom

rodnom kraju je gotovo potpuno nepoznat. Doduše, Peko Liješević

je 1.08.1986. godine u budvanskim „Primorskim novinama“ obja-

vio tekst o Bogoboju Gavrilovom Rucoviću, u kome se osvrnuo na

život i djelo ovog glumačkog velikana. Sjećanja na njega u Budvi su posebno oživljena tek 2008. godine, kada je u okviru pozorišnog festivala Grad teatar izvedena drama „Ogovaranje“ u režiji Ljubiše Ristića. Centralni lik ove predstave je upravo budvanski glumac

Bogoboj Rucović, koji je decenijama bio neopravdano zaboravljen.

Osvjetljavanju njegovog imena, lika i pozorišnog angažmana

značajno je doprinio teatrolog prof. dr Darko Antović, koji je u Zborniku radova iz nauke, kulture i umjetnosti „Boka“ (broj 26,

Herceg-Novi, 2006, 163 - 199) objavio naučni rad „Bogoboj Ru-

cović - okvir za portret velikog zaboravljenog glumca“.

53

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A S druge strane, moj ujak mr Marko Đ. Ivanović je godinama, idući tragom dokumenata prošlosti, vrlo brižljivo prikupljao podatke, istorijska fakta i sjećanja o bratstvu Rucović iz sela Podostrog kod Budve. Dio tih sabranih saznanja objavio je u članku

„Rucovići na Očinićima i u Mainima“ („Primorske novine“ od

25.11.1989. godine). Pripremajući se za „tvorenije“ ovog skro-

mnog priloga o još jednom znamenitom Mainjaninu i Budvaninu,

pozorišnom glumcu Bogoboju Rucoviću, Marko Ivanović mi je

nesebično ustupio svu prikupljenu dokumentaciju, na čemu sam

mu posebno zahvalan.

Treba reći da Bogobojeva porodica Rucović pripada jednom

od najstarijih bratstava u Mainima. Naime, negdje poslije Ko-

sovskog boja preci današnjih Rucovića su se iz Stare Srbije, bje-

žeći pred Turcima, doselili na Očiniće, u blizini Cetinja. Na njih ovdje ukazuju toponimi Rucova lokva (u Srednjim Očinićima) i

Rucev brijeg (sjevero-zapadno od Gornjih Očinića). Navedeni

toponimi svjedoče o turskom dobu i podsjećaju na vladavinu

ovdašnjih muslimanskih begova Rucevića. Naime, jedan dio ovih

Rucevića, što su došli iz Stare Srbije na Očiniće, prešao je u islam i postali su turski begovi (njima su lokalni stanovnici plaćali ha-rač), dok je drugi dio, da bi sačuvao hrišćansku vjeru, došao u

Primorje, odnosno na Vrh Laza u Mainima. Sa ovog mjesta dva

brata su se kasnije preselila „malo k istoku“ u selu Mažići (od

njih je tamo nastalo poznato bratstvo Krapovići), dok su se ostala dvojica naselili u selo Podostrog, od kojih su današnji Rucovići.

U odnosu na islamizirane Ruceviće, koji su zastali na Očinićima, kod mainskih Rucovića postoji razlika u četvrtom slovu njihovog

prezimena.

Za proučavanje istorije i genealogije mainskih Rucovića

značajna su dva dokumenta, oba pisana od sveštenika iz njihovog

bratstva. Prvi je starinski testament popa Šćepana Rucovića, pisan 7. aprila 1519. godine u Podostrogu, a drugi je samo prateće pojaš-

njenje prote Gavrila Rucovića, dato uz objavu naprijed pomenutog 5 4

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

testamenta. Ovi dokumenti su inače objavljeni u Šematizmu

pravoslavne eparhije Bokokotorske, Dubrovačke i Spičanske za

godinu 1886 (Zadar, 1886, str. 36 i 37).

Prota Gavrilo u ovom šematizmu bilježi da su Rucovići dali,

uključujući i njega, deset pravoslavnih sveštenika. Imajući u vidu da je on bio posljednji pop u svom bratstvu, podatak popa Sava

Nakićenovića, iz njegove poznate antropogeografske studije

„Boka“ (Beograd, 2013, str. 591), da su Rucovići navodno imali 18

sveštenika je netačan.

Osim navedenih deset sveštenih lica, ovo ugledno mainsko

bratstvo je, u teškim vremenima mletačke i austrijske okupacije, dalo i brojne druge narodne prvake (kapetana Nika Ivova Rucovi-

ća, pominje se 1782. godine, kao i dr.).

Rucovići i Petrovići

Treba istaći da su Rucovići bili rodbinski povezani sa četvrtom

crnogorskom vladarskom dinastijom Petrović-Njegoš. Nai-

me, za Bogobojova djeda Joka bila je udata Gordana-Gorde

Petrović, kćerka Sava Markova Petrovića, rođenog brata

Petra I. Ona je ujedno bila i sestra od strica (prva rođaka)

Petra II Petrovića Njegoša. U vezi s tim ostalo je upamćeno

da je Petar II, kada je boravio u manastiru Podmaine, rado

posjećivao svoje prijatelje u Podostrogu. U braku sa Jokom

Rucovićem Gordana je izrodila čak šest sinova (Nika, Gavrila,

Pera, Sima, Iva i Marka) i dvije kćerke.

Kao što je poznato, poslije Njegoševe smrti 1851. godine,

a u skladu sa njegovom potonjom voljom, na crnogorski pre-

sto je stupio Danilo Stankov Petrović. Međutim, sa takvim

izborom se nije slagao jedan broj crnogorskih glavara, koji

su za sve vrijeme vlade knjaza Danila predstavljali njegovu

političku opoziciju.

55

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Jedan od najaktivnijih protivnika mladom knjazu bio je

Đorđe Savov Petrović, rođeni brat Gordane Petrović, udate

Rucović. Još od prvih dana Danilovog dolaska na vlast on

je, zajedno sa Perom Tomovim Petrovićem, rođenim bra-

tom Petra II i predsjednikom crnogorskog Senata, počeo

da priprema zavjeru protiv Danila ne bi li ga natjerao na

abdikaciju.

U toj političkoj borbi oko preuzimanja vlasti u Crnoj

Gori, simpatije Rucovića su, razumije se, bile na strani Đorđa

Petrovića. Štaviše, u podršci Đorđu posebno je prednjačio

Gordanin sin Ivo.

Knjazu Danilu kao da je bilo suđeno da pogine od zavje-

reničke ruke. U kratko vrijeme njegove vladavine na njega

su pripremana tri atentata. U drugoj po redu zavjeri, koja

je počela da se priprema u novembru 1859. godine, vodeću

ulogu je pored ostalih imao pomenuti Ivo Jokov Rucović. Ova

zavjera je blagovremeno razotkrivena putem jednog isljeđe-

nja, koje se vodilo pred crnogorskim Senatom.

„Preslušivani su Stanko Otov Pejović i Minja Šunjin.

Minja je priznao da je sa Stankom pošao u Majine kod Ruco-

vića da prihvate 150 funti praha, da ga donesu na Rijeku i da

lagumaju kuću u kojoj je sjedio Knjaz i kuću u kojoj je sjedio

vojvoda Mirko. Minja je rekao da prah ovom prilikom nijesu

donijeli, pošto je bilo rđavo vrijeme. Za Minjom je izveden

Stanko, ali nije htio ništa priznati. Suočen je sa Vasom Sa-

vovim Filipovićem, koji ga je vidio kad je pošao s mazgom u

Majine u društvu Minjinom, a suočen je i s Minjom. Opazivši

da ga je drug izdao, izda se i sam. On je ispovjedio da ga je

Rucović pozvao i prisovjetovao da ubije Knjaza, obećavajući

mu da će srećan čovjek biti ako to izvrši; da je Rucović kupio

150 funata praha i kazao mu da ga potpali pod kućom u

kojoj je sjedio Knjaz na Rijeci i pod kućom vojvode Mirka;

da mu je preporučio da prah potpali onda, kad budu skupa

5 6

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

s Knjazom i senatori, kako po smrti Knjaževoj ne bi ostao

vojvoda Mirko kao glava naroda i kako bi odmah, počem bi

se umišljeno zločinstvo izvršilo, Đorđe na Cetinje došao i

proglasio se za Gospodara“ [Dušan Vuksan: Knjaz Danilo

- osma godina vlade (1859), Zapisi - Glasnik cetinjskog

istorijskog društva, knjiga XVIII, sveska 3 - septembar 1937,

Cetinje, 1937, str. 137 i 138].

Ova direktna involviranost Rucovića (posebo Iva Jokova)

u kovanju političko-prevratničkih zavjera protiv knjaza Da-

nila veoma ih je skupo koštala. U znak odmazde, dva sestrića

Đorđa Petrovića iz porodice Rucović (Gordanini sinovi Simo

Jokov i Pero Jokov) ubijena su nadomak njihove kuće u

Podostrogu. Zastupana ubistva su se desila nakon otkrivanja

zavjereničkih planova, a u nevine mladiće su pucali Drecuni

sa Ljubotinja.

Razumije se, iza ove surove likvidacije stojali su knjaz

Danilo i vojvoda Mirko. U to vrijeme u zatvoru na Cetinju

tamnovao je jedan Drecun. Ovu okolnost je iskoristio knjaz

Danilo, tako što je obećao njegovim najbližim da će ga oslo-

boditi, pod uslovom da se oni osvete Rucovićima zbog pripre-

manja zavjere. Stoga su Drecuni inkognito došli u Podostrog

(kod Tanovića). Pažljivo su pratili kretanje Rucovića. Kada im

se jedne noći ukazala povoljna prilika, Drecuni su nemilosrdno

ubili sestriće Đorđa Markova Petrovića, knjaževog najvećeg

protivnika.

Ipak, na kraju, knjaz Danilo nije mogao da umakne smrti

od zavjereničke ruke. Kao što je poznato, njega je 31. jula

1860. godine (po starom kalendaru) u Kotoru teško ranio

crnogorski politički emigrant Todor Kadić. Dan kasnije, od

zadobijenih prostrelnih rana, knjaz je izdahnuo.

57

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Kao što je istaknuto, jedan od naših najvećih, najdominan-tnijih i najautentičnijih pozorišnih glumaca je svakako Bogoboj

Rucović. Rođen je 21. marta 1869. godine u Budvi, kao najmlađe,

sedmo po redu dijete uglednog mainskog i budvanskog svešteni-

ka i potonjeg prote kotorskog, sestrića vladarske kuće Petrovića Gavrila - Gaša Rucovića (1826 - 1902). Bogobojeva majka je

bila Marijeta Ćelović (porijeklom iz Risna), rođena sestra Sofije Ćelović, supruge poznatog budvanskog književnika Stefana Mi-trova Ljubiše, koji je s razlogom nazvan „Njegoš u prozi“.

Prije Bogoboja, rođena su dva njegova brata - Jovan (umro

1860. godine) i Mladen (umro 1861. godine), kao i četiri sestre

- Bosiljka (koja se takođe bavila glumom u pozorišnom društvu

„Bokelj“ u Kotoru), Olga, Persida i Olimpija. Kada se Bogoboj

rodio u svešteničkoj kući Rucovića zavladala je neopisiva radost.

Poslije prerane smrti dva njegova brata, došao je na svijet još jedan muški potomak, od kojeg se s pravom očekivalo da produži lozu

Rucovića i nastavi porodičnu svešteničku tradiciju. Uostalom,

dobio je ime Bogoboj, koje je upućivalo da će se, uz roditeljski blagoslov, prihvatiti bogougodnog svešteničkog poziva.

Miljenik i velika nada cijele familije, Bogoboj je imao sve

uslove da se uputi mirnim životnim vodama, odnosno putem

koji bi odgovarao društvenom statusu i ugledu svešteničke

kuće Rucović u budvanskom kraju. Međutim, ipak tako neće

biti. Pošto je u njegovim venama, na neki način, tekla i strujala nespokojna krv violentnih Petrovića (po liniji babe Gordane) i

uzburkana krv pomoraca iz risanske porodice Ćelović (po liniji

majke Marijete), to će životni put Bogoboja Rucovića predstav-

ljati jedan uzbudljiv roman. Jednu pravu „anarhiju“, sa dosta

lutanja, zapleta, padova i uspona.

Osnovnu školu je završio u Budvi, a gimnaziju u Kotoru. Kao

gimnazijalac ostao je upamćen po brojnim nestašlucima, zgoda-

ma i nezgodama. Već tada se moglo naslutiti da će se uputiti

nemirnim stazama života. Nestrpljivo je brojao gimnazijske dane

5 8

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

kada će se, iz toplog i patrijahalnog roditeljskog doma, otisnuti u nepoznat svijet.

Očigledno, sveštenički poziv nije ga privlačio. Stoga, po za-

vršetku gimnazijskog školovanja, u jesen 1890. godine upisuje

studije prava u Beču. Pošto nije odslužio vojni rok, po nalogu

austrijskih vlasti vraćen je u Kotor, gdje je regrutovan. Vojnu

obavezu je služio iznad Kotora, na granici prema Crnoj Gori.

Pošto tuđinsku uniformu nije podnosio, a uz to bio sazdan od

buntovničkog duha, iskoristio je prvu priliku da pobjegne na

Cetinje. Tu je počeo da se bavi pedagogijom kao profesor Ce-

tinjske gimnazije. Osim toga, sarađivao je i objavljivao tekstove u

„Glasu Crnogorca“. Tako je Bogoboj Rucović autor natpisa, koji

će u ovom listu biti prenijet u tri nastavka, a u kome će opisati doživljaje saputnika poznatog italijanskog botaničara Antonia

Baldačija prilikom obilaska Crne Gore.

Treba reći da je knjaz Nikola bio izložen snažnom pritisku

austrijskih vlasti da bjegunca Rucovića izruči matičnoj državi.

Da bi razriješio to otvoreno pitanje knjaz je Bogoboju dao nešto novca i predložio mu da se skloni u Srbiju. Tako se on obreo

u Beogradu. Istovremeno su austrijske vlasti obaviještene da se

Rucović više ne nalazi na teritoriji Crne Gore.

U Beogradu studira prava na Velikoj školi. U dvije godine

studija daje nekoliko ispita, ali vrijeme najrađe provodi u pozo-rištu i oko pozorišta. Od 1892. godine isključivo se posvjećuje

teatru, iako ga pri tome priroda nije previše obdarila za glumački poziv. Kako je zapisao Milan Grol, srpski književnik i dugogodišnji dramaturg i upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu,

Bogobojeva „mršava i nedovoljno plastična figura, u kostimu na-

ročito, a zatim kataralni, skoro promukao glas“ nijesu mu davali velike izglede na uspjeh u pozorišnoj umjetnosti. Uprkos tome,

Rucović je čitavog sebe unosio u uloge koje je tumačio i tako

pobjeđivao svoje fizičke mane i nedostatke.

59

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Posve okrenut teatru, 1892.

godine stupa u putujuće pozori-

šte Nikole Simića, koje je gosto-

valo po Srbiji, ali i izvan Srbije.

Nakon toga, kratko je angažovan

u pozorišnoj družini Mihaila

Dimića. Od jednog dijela ovog

putujućeg pozorišta obrazuje

se Niško pozorište „Sinđelić“, u

kome svoju glumačku karijeru

nastavlja Bogoboj Rucović (1893

- 1896). U ovom pozorištu, koje

je gostovalo u svim većim gra-

dovima Srbije, dobija prve veće

Bogoboj Rucović i Olga Ilić

uloge i skreće pažnju na sebe.

Ostarjelog prota Gavrila, nosioca visokog Danilovog ordena,

odlazak mezimca sina u „komedijaše“ je veoma teško pogodilo.

Tu se međutim ništa više nije moglo promijeniti, jer je Bogoboj

duboko zakoračio u glumačke vode i boemski život.

Kao član Niškog pozorišta 1893. godine ženi se sa poznatom

glumicom Katarinom-Katicom Popović, koja je ranije bila udata

za glumca Petra Šarčevića. U braku nijesu imali djece.

U trećoj godini bavljenja glumom (1895) pokušao je da uđe u

Narodno pozorište u Beogradu, ali u tome nije uspio. Dvije godine kasnije, u oktobru 1897. godine, dobio je angažman u ovoj pozorišnoj kući.

„Za pet prethodnih godina prije dolaska u Narodno pozo-

rište i za vrijeme rada u putujućim pozorišnim družinama i u

Niškom pozorištu „Sinđelić“, na osnovama svog širokog obrazo-

vanja i svoje inteligencije, izučavajući strane listove i pozorišnu literaturu, Bogoboj Rucović je izgradio svoj metod rada koji je

bio novina u odnosu na ustaljeno i viđeno. Svaka njegova, pa i

6 0

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

najmanja uloga, građena je na temeljnoj studiji i predstavljala je originalnu i novu kreaciju“ (dr Darko Antović: Bogoboj Rucović -

okvir za portret velikog zaboravljenog glumca, Zbornik radova iz nauke, kulture i umjetnosti „Boka“, broj 26, Herceg-Novi, 2006,

163 - 199, str. 175).

Uprkos tome što je stasao kao kreativni i ambiciozni glumac, u

beogradskom Narodnom pozorištu je napredovao prilično sporo.

U početku ga zaobilaze velike uloge. Međutim, vremenom nje-

gova pozicija u ovom pozorištu se popravlja. Tako dobija ulogu

tragičnog junaka Maksima Crnojevića u istoimenoj drami Laza

Kostića. Potom uspješno igra Hljestakova u Gogoljevom „Revi-

zoru“. Nadalje, zapaženu ulogu ostvaruje u Dimanoarovoj drami

„Don Cezar od Bazana“. Pravi početak Rucovićeve slave i velikih

ostvarenja jeste uloga poručnika Rajfa Rajflingena u njemačkoj

komediji „Rat u miru“ Mozera i Šentana. Sve ove predstave su

potvrdile Bogobojev ogromni glumački potencijal i talenat. Iz njih se vidjelo da je povjerene uloge studirao do najsitnijih detalja, kako bi na pozorišnoj sceni bio što izražajniji i sugestivniji.

Pošto je težio ličnoj slobodi i častoljubivosti, Bogoboj Rucović se u jednom trenutku vraća u Kotor, gdje se prijavljuje austrijskim vlastima. Kao vojni bjegunac osuđen je na zatvorsku kaznu. U zadar-skom zatvoru proveo je samo tri mjeseca. Svakako, njegova uticajna porodica pomogla mu je da relativno brzo bude pušten iz zatvora.

Kada se konačno „odužio“ austrijskim vlastima, ponovo

se vraća u Srbiju, odnosno u Narodno pozorište u Beogradu.

Nestalne i pustolovne prirode, nekoliko puta je izlazio i opet

se vraćao u ovo pozorište. U periodu od 1899. do 1900. godine

angažuje se u Niškom pozorištu „Sinđelić“, da bi se ponovo vra-

tio u Narodno pozorište. U februaru 1901. godine opet podnosi

ostavku, da bi se u njega ubrzo vratio. U decembru 1905. godine

ponovo napušta beogradsko Narodno pozorište, da bi se 1906.

godine našao u putujućoj družini Mihaila - Ere Markovića.

Odatle se opet vratio u Narodno pozorište i već krajem 1908.

61

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A godine podnio ostavku. Potom je relativno kratko nastupao u

putujućoj družini Nikole Hajduškovića. Početkom 1909. godine

Rucović je osnovao svoje privatno pozorište, pod nazivom Drugo

pozorište (koje bi se moglo nazvati i „odmetničko pozorište“) i

davao je predstave u čuvenoj kafani „Kolarac“. U avgustu 1909.

godine ponovo ga, kao privremenog člana, angažuje Narodno

pozorište u Beogradu, uz uslov da se neće više trpjeti „njegovi

ispadi i ćudljivosti“. Nije potrajalo dugo, a Rucović opet 1. juna 1910. godine podnosi ostavku, ali ovoga puta odista i posljednju u svojoj bogatoj pozorišnoj karijeri. Potom vodi sopstveno pozorište, sa kojim u Beogradu daje predstave kod kafane „Bulevar“.

U septembru 1910. godine ponovo se vraća u Narodno pozorište,

gdje mu je jedino i bilo pravo mjesto.

Razumije se, ovakav pustolovni glumački i boemski život, koji

je podrazumijevao česta putovanja, potucanja, avanture i umjetnič-

ka „čergarenja“ širom Srbije, lomio je i trošio Bogoboja Rucovića.

„Iz svojih manitih pustolovina Rucović je izlazio fizički istrošen ali duševno prekaljen i s gordošću koja je prezrivo odbijala svako sažaljenje“ - zapisao je o njemu Milan Grol.

U svojoj relativno kratkoj glumačkoj karijeri, na pozorišnoj

sceni je ostvario vrhunske uloge. Pored već navedenih, Bogoboj

Rucović je na maestralan način tumačio brojne likove, kao što su

„Hamlet, Jago (»Otelo«), Don Huan (»Mnogo vike ni oko čega«),

u komadima Šekspira, Ferdinand (»Spletka i ljubav«), Franja Mor

(»Razbojnici«), u komadima Šilera, [...], Grgur (»Đurađ Branko-

vić« Obernjika), Karlo II (»Zvonar Pavlove crkve« Ž. Bušardija), Markiz de Tremuj (»Otadžbina«), Moris (»Bliski prijatelji«), u

komadima Sardua, Fromon (»Fromon i Risler« A. Dodea - Beloa),

[...], G. od Briva (»Merkade« O. de Balzak), Deprinel (»Sipriena«

Sardua E. Nažaka), Robespijer (»Devedesettreća« Pola Merisa),

Muzon (»Crvena haljina« E. Brijea), Edmondo (»Nov komad«

Dona Tamaja i Bausa), Oktav (»G. Alfons«), Arman Divel (»Gđa

s kamelijama«), u komadima A. Dime Sina, [...], Gvido (»Lucifer«

6 2

BOGOBOJ RUCOVIĆ – VIRTUOZ POZORIŠNE UMJETNOSTI

Enrika Butija), Bernar (»Zaza« Pjera Bertona i Šarl Simona), Lord Baberli (»Karlova tetka« Brandina Tomasa), Osvald (»Aveti«), Dr

Rank (»Nora«), u komadima H. Ibzena, Slikar VIII (»Sodom«),

Robert (»Čast«), u komadima Sudermana, [...], Velimir (»Beograd

nekad i sad«), Žarko (»Običan čovek«), Obućar Joca (»Iza božijih leđa«), u komadima Nušića, Grof Trifić (»Zla žena« Sterija), Tošica (»Izbiračica«) Trifkovića“ [Borivoje Stojković: Istorija srpskog pozorišta od srednjeg veka do modernog doba (drama i opera), Beograd, 1978, str. 265]. S tim u vezi treba reći da je predstava „Hamlet“, u kojoj je Rucović igrao glavnu ulogu, smatrana za jednu od najboljih koje su, početkom prošlog vijeka, viđene na beogradskoj pozornici.

Osim glumom, Bogoboj Rucović se u sopstvenom teatru uspješ-

no bavio režijom pozorišnih predstava („Sodom“, „Čast“, „Jadni Pje-ro“, „Lucifer“, „Videlo“ i dr.). Njegove režije ostale su upamćene kao primjer visokog stvaralačkog dometa, kao i rafiniranog i moderni-stičkog izraza, budući da se protivio svim stereotipima i ograničenjima u pozorišnom životu. U tim Bogobojevim predstavama su igrali

mnogi poznati beogradski glumci, kao što su Čiča Ilija Stanojević, Dimitrije Ginić, Olga Ilić, Desanka Đorđević, Leposava Nišlić i dr.

Kao što je poznato, Rucović je dosta prevodio sa francuskog i

italijanskog jezika, i to lijepim „scenskim“ jezikom. Spisak njegovih prevoda pozorišnih komada je veoma širok i raznovrstan, pa ga u ovoj prilici ne bismo posebno navodili.

Svakako, u skiciranju portreta velikog glumca Bogoboja Ruco-

vića nezaobilazan je njegov boemski i emotivni život. Sa sobom je u Beograd i Srbiju donio zvuke Mediterana i nemir morske pučine.

Kada nije nastupao na pozorišnoj sceni, slobodno vrijeme je, pra-veći razne skandale, najčešće provodio po poznatim beogradskim

boemskim kafanama („Tri šešira“, „Dva jelena“, „Venecija“ i dr.) i u društvu lijepih i zanosnih žena. Voljele su ga najljepše glumice i žene tog doba, poput Katarine Popović, Olge Ilić, Marije Taborske i drugih. Štoviše, po beogradskim kuloarima šaptalo se i o njegovoj vezi sa Dragom Mašin.

63

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A U višeslojnoj ličnosti ovog znamenitog Mainjanina i Budvanina srijećemo dakle virtuoznog glumca, režisera, prevodioca,

neshvaćenog pustolova, boema i zavodnika. „Rucović je bio,

nesumnjivo, neobična i retka umetnička pojava u istoriji srpskog pozorišta, jer je u sebi sjedinio najlepše umetničke i intelektual-ne osobine: veliku darovitost, vrlo bogat i raznovrstan duhovni

i emocionalni život, snažnu ljudsku i umetničku individualnost,

ispoljenu u specifičnosti i diferenciranosti umetničkog izražavanja, široko obrazovanje (bio je jedan od najobrazovanijih glumaca svoga doba u Srbiji), visoku inteligenciju, nepresušnu stvaralačku snagu i izuzetnu ljubav za svoj poziv“ [Borivoje Stojković: Istorija srpskog pozorišta od srednjeg veka do modernog doba (drama i opera), Beograd, 1978, str. 265].

Zbog izražajne glumačke strasti i posebne umjetničke imagi-

nacije, bio je veoma omiljen kod publike. Prema nekim izvorima,

za velika glumačka ostvarenja kralj Petar Karađorđević ga je 1905.

godine odlikovao ordenom Svetog Save. Tako je Bogoboj Rucović

jedan od rijetkih pozorišnih glumaca koji je dobio ovo visoko dr-

žavno odlikovanje.

Rucović je, bez sumnje, bio jedan od najveličanstvenijih glu-

maca svog doba koji su nastupali na beogradskoj pozornici. Na-

žalost, njegov život je bio veoma kratak. U vrijeme kada je najviše radio teško se razbolio od upale pluća. Poslije nekoliko mjeseci mučnog i agoničnog bolovanja preminuo je 1. aprila 1912. godine, u četrdestčetvrtoj godini života. Budući da je umro u doba kada je najviše stvarao i blistao, može se reći da se njegove glumačke iluzije i umjetnički snovi nijesu, ipak, u svemi ostvarili.

U znak sjećanja i poštovanja, zahvalni Beograd je jednu ulicu

posvetio Bogoboju Rucoviću. Pošto Bogobojev rodni kraj još uvijek nije obilježio njegovo ime i djelo, Budva ima obavezu da se na primjeren način oduži ovom zaboravljenom velikanu našeg glumišta.

6 4

NA GROBU VLADIKE

VASILIJA PETROVIĆA

U periodu od 2. aprila do 6. aprila 2015. godine posjetio sam

Sankt Peterburg (ranije Petrograd, odnosno Lenjingrad), koji

se s razlogom naziva grad-muzej i grad-heroj. U proteklih 312

godina ovog grada, kojeg je 1703. godine na obalama rijeke Neve

osnovao car Petar Veliki iz dinastije Romanov, ljudska ruka i um su stvorili raskošno kulturno nasljeđe, o čemu svjedoče brojni

spomenici i građevine. Treba reći da Sankt Peterburg ima skoro

250 muzeja i oko 4.000 zaštićenih kulturno-istorijskih dobara. Uz to, UNESKO je označio oko 2.400 zdanja kao spomenike istorije

arhitekture. Od Sankt Peterburga jedino Venecija ima više zašti-

ćenih zgrada.

S druge strane, u Drugom svjetskom ratu nijedan grad na

našoj planeti nije bio izložen tako dugoj, dramatičnoj i surovoj opsadi poput Sankt Peterburga, odnosno Lenjingrada, kako se

tada nazivao. Njemačka blokada ovog grada trajala je besprimjer-

nih 872 dana. Bilo je to 872 dana užasnih patnji, stradanja i pakla, bez premca u istoriji. No, grad na Nevi izdržao je sva iskušenja. U

toj najvećoj opsadi u istoriji ljudskog roda, stanovništvo se heroj-ski branilo i nastavilo život, iako je nastupila nezapamćena glad, oskudica i hladnoća, koja je zimi dostizala čak 40 stepeni ispod nule. Ukupan broj mrtvih na kraju će iznijeti oko 650.000 ljudi.

Prema nekim procjenama, taj broj se kreće više od jednog miliona 65

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

stradalih Lenjingrađana. Zbog ovakve nadčovječanske odbrane

Lenjingrad je, već 1945. godine, proglašen Gradom-herojem So-

vjetskog Saveza.

Boraveći u Sankt Peterburgu imao sam za cilj da, pored ostalog,

pronađem grob i poklonim se sje-

nima vladike Vasilija Petrovića.

Sjenima jedinog iz slavne crno-

gorske dinastije Petrović-Njegoš

čiji se zemni ostaci danas nalaze

izvan Crne Gore. Posredstvom

interneta saznao sam da on leži

u Blagovješćenskoj crkvi u gradu

na obalama Neve, kao i da je u

toj crkvi sahranjen čuveni ruski

vojskovođa Aleksandar Suvorov.

Iz hotela uputili su me u Blago-

vješćensku crkvu, koja se nalazi u

ulici Lajtnanta Šmidta.

Međutim, pokazalo se da

u toj crkvi ne počiva vladika

Vasilije. Jedan od sveštenika mi

Bista Vladike Vasilija

je rekao da u Sankt Peterburgu

postoji čak osam crkava sa tim nazivom. Ovaj sveštenik nije znao ni gdje se tačno nalaze zemni ostaci nepobjedivog Suvorova,

što bi mi poslužilo kao orijentir za pronalaženje crkve u kojoj

leži crnogorski vladika. Imajući sve to u vidu, kao i činjenicu

da sam limitiran vremenom svog boravka u Sankt Peterburgu,

počeo sam da gubim nadu da ću pronaći grob vladike Vasilija

Petrovića.

Šetajući ulicama grada, raspitivao sam se gdje se sve nalaze

hramovi sa nazivom Blagovješćenska crkva. U blizini spome-

nika Petra Velikoga uspio sam napokon da razriješim enigmu

svetilišta u kome leži jedan od sedam veličanstvenih Petrovića.

6 6

NA GROBU VLADIKE VASILIJA PETROVIĆA

Naime, na moje pitanje gdje bi mogao da počiva feldmaršal

Suvorov jedan od uličnih prodavaca suvenira, nakon provjere

putem mobilnog telefona, rekao mi je da potražim Blagovje-

šćensku crkvu u Lavri Svetog Aleksandra Nevskog.

Blagovješćenska crkva u kojoj je sahranjen Vladika Vasilije

I odista, pokazalo se da je ta informacija tačna. U ovom veli-

kom i monumentalnom sakralnom kompleksu postoji Blagovje-

šćensko svetilište, koje je danas pretvoreno u Nacionalni Panteon Rusije. U tom Panteonu sahranjeni su brojne znamenite ličnosti

iz ruske istorije (Suvorov, pojedini članovi carskih familija i dr.).

Među ovim poznatim Rusima nalazi se i grob crnogorskog vla-

dike Vasilija Petrovića.1 Međutim, dio hrama (panteona), gdje je 1 Vladika Vasilije Petrović je svakako najznačajniji Crnogorac sahranjen van Crne Gore. Ujedno, on je jedini od sedam vladara iz slavne dinastije Petrović Njegoš, čiji se zemni ostaci danas nalaze izvan domovine.

67

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

smještena njegova grobnica, tih dana se uveliko renovirao. Zbog

toga je pod sa pojedinim grobnicama, uključujući i Vasilijevu, u cilju zaštite, bio zastrt sa pet-šest slojeva najlona. Pošto najlon nije bilo moguće privremeno skloniti, preostalo mi je jedino da

se duboko poklonim vladici Vasiliju, kao i da se slikam pored

njegovog groba, čiji su se obrisi, koliko-toliko, raspoznavali ispod postavljenih slojeva najlona.

Napuštajući Blagovješćensko svetilište, koje ulazi u sastav La-

vre Aleksandra Nevskog, u mislima počeo mi se ocrtavati portret

vladike Vasilija Petrovića (1709-

1766), koji je, kao izuzetna

ličnost, ostavio duboki trag u

crnogorskoj povjesnici i crkvi.

Četrdesetih godina XVIII vijeka

on, u svojstvu pomoćnika mitro-

polita Save Petrovića, stupa na

crnogorsku političku scenu. U

stvari, kao drugi vladika, vladao

je Crnom Gorom - zajedno sa

mitropolitom Savom - od 1750.

do 1766. godine.

Kao što je poznato, vladika

Sava je živio prilično povučeno,

Pored groba Vasilija Petrovića

inertno i ćudljivo. Bez dovoljno

mašte, neophodne odlučnosti i

jasne državničke vizije, rukovodio se prvenstveno crkvenim pita-

njima i sitnim ličnim interesima. Kako je, u prvom redu, bio okrenut crkvi i posvećen uvećanju njene imovine, Sava Petrović nije

uspio da se, kao narodni vođa, nametne violentnim Crnogorcima

u periodu teške oslobodilačke borbe protiv Osmanlija i zaoštrenih međuplemenskih sukoba zbog krvne osvete, koja je snažno po-tresala cjelokupno crnogorsko društvo. Na taj način postepeno je gubio kontrolu nad zbivanjima u zemlji.

6 8

NA GROBU VLADIKE VASILIJA PETROVIĆA

S druge strane, iako formalno nije bio prva ličnost, Vasilije Petrović, vrlo energičan, darovit i samouvjeren, igrao je vodeću ulogu u političkom životu ondašnje Crne Gore. Nastojao je prije svega, da učvrsti centralnu vlast, da ostvari što čvršće političke veze sa carskom Rusijom i da podigne prosvijećenost svog naroda. Bio je

sav okrenut budućnosti i imao je viziju razvitka svoje zemlje.

„Rad i djelo mitropolita Vasilija Petrovića toliko su značajni

i mnogostrani da se istorija Crne Gore za dvadeset godina ne

može zamisliti bez njegova imena. [...] Njegovo vizionarstvo, koje je snagom svoje volje prenio na

veći broj Crnogoraca, razbukta-

lo je maštu plemenskog čovjeka

da se ostvari ono što je bilo

nemoguće: potpuno slobodna i

nezavisna Crna Gora pod po-

kroviteljstvom Rusije“.2

Osim toga, vladika Vasilije

ostaće upamćen i kao pisac prve

štampane istorije Crne Gore.

Njega je posebno zanimala ar-

hivska građa iz prethodnih epo-

ha, koja se čuvala u Cetinjskom

manastiru. Zapravo, Vasilija

su privlačili sačuvani istorijski

Grob vladike Vasilija Petrovića

spisi, iz kojih je nastala njegova

„Istorija o Černoj Gori“. Ovo svoje djelo objavio je 1754. godine u Moskvi. Ono će, kao što je poznato, odigrati veliku ulogu u razvoju istoriografije o Crnoj Gori. Pored toga, Vasilijev istorijski zapis snažno će uticati i na formiranje svijesti Crnogoraca o vjekovnoj slobodi i nezavisnosti pod upravom cetinjskih vladika.

2 Redakcija za istoriju Crne Gore: Istorija Crne Gore, knjiga treća, tom prvi, Titograd, 1975, str. 303 i 304.

69

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Za razliku od mitropolita Save, koji je bio promletački orijentisan, vladika Vasilije se, u spoljnoj politici, prvenstveno oslanjao na Rusiju, mada je pokušao da se nametne i Austriji. On je smatrao da se osloncem na Rusiju može povesti odlučna borba protiv

Turaka i Mlečana. Tako se, sa Vasilijem Petrovićem (koji je, na

preporuku vladike Save, rukopoložen za mitropolita 1750. godine

u Beogradu), počinju učvršćivati rusko-crnogorski odnosi, što je rezultiralo stvaranjem kulta Rusije u Crnoj Gori.

Inače, vladika Vasilije je ostvario tri posjete (misije) u Rusiji.

Prvi put je u Rusiju otputovao krajem proljeća 1752. godine. Prilikom te posjete razvio je živu političku aktivnost, s ciljem da rusku vladu i odgovorne političke krugove uvjeri da Crna Gora nije

nikom potčinjena. U ovoj misiji Vasilije Petrović je obezbijedio finansijsku pomoć za Cetinjski manastir. Osim toga, prihvaćena je njegova molba o ruskom pokroviteljstvu i političkoj zaštiti Crne Gore od Osmanskog carstva.

Tokom druge posjete, koja je otpočela krajem 1756. godine,

ruska vlada je vladici Vasiliju isplatila znatnu novčanu pomoć.

Vrativši se iz Rusije, od dobijene pomoći, isplatio je, pored ostalog, 647 dukata za završne radove na crkvi Sv. Gospođe, koju su on i

mitropolit Sava Petrović još 1747. godine počeli da zidaju u okviru manastira Podmaine kod Budve.3

Kada je na ruski prijesto došla carica Katarina Velika, Vasilije je odlučio da još jednom, tj. po treći put, posjeti Rusiju. Tako je on krajem oktobra 1765. godine stigao u Petrograd. Iščekujući da se 3 Ova monumentalna građevina predstavlja proizvod visokog tehničkog znanja i dobrog zanata. Prema arhitektonskoj koncepciji ona je sakralno zdanje pravou-gaone jednobrodne osnove, bez zvonika i sa polukružnom apsidom na istoku.

Dimenzije Sv. Gospođe su 19 metara u dužini i šest metara u širini. Naos crkve u centralnom dijelu nadvisuje osmostrana kupola, a iznad portala na zapadnoj strani nalazi se velika ornamentisana rozeta. Posebnu vrijednost izgledu crkve daje fasada zidana naizmjeničnim redovima bijelog i ružičastog kamena, pravilnog oblika i finije zanatske obrade.

7 0

NA GROBU VLADIKE VASILIJA PETROVIĆA

izbori za milost nove carice, Vasilije se iznenada razbolio. „Osjeća-jući kraj, on je izdiktirao testament [...], ali ga je smrt spriječila da ga potpiše. Istoga dana uveče 10/21. marta 1766. zauvijek je sklo-pio oči u zemlji za koju su bili vezani svi njegovi politički planovi i nade. [...] Carica je naredila da se Vasilije sahrani o državnom trošku Rusije. Mitropolit Vasilije Petrović sahranjen je uz najveći crkveni i vojni ceremonijal“.4

Kao što je navedeno, sahranjen je u Blagovješćenskoj crkvi, koja pripada sakralnom kompleksu Lavre Svetog Aleksandra Nevskog

u Sankt Peterburgu. U ovom današnjem Nacionalnom Panteonu

Rusije počivaju brojne znamenite ličnosti iz ruske istorije. Inače, na Vasilijevoj nadgrobnoj ploči uklesan je crnogorski grb iz doba vladike Danila Petrovića. U toj prvoj varijanti dinastičkog grba vladalačkog doma Petrović-Njegoš preuzet je dvoglavi orao sa

grba Crnojevića, koji je oblikovan po uzoru na ruske grbove, sa

mnoštvom dekorativnih elemenata. Pored crnogorskog grba, na

nadgrobnoj ploči je ispisano da je tu sahranjen Vasilije Petrović, mitropolit crnogorski, primorski, skenderski i egzarh pećkog patrijarha.

Imajući u vidu da je vladika Vasilije Petrović višestruko zadužio crnogorsku istoriju, bilo bi lijepo i primjereno da svaki Crnogorac, koji posjeti Sankt Peterburg, obavezno obiđe Blagovješćensko svetilište i pokloni se njegovim sjenima. Jer, Vasilije je, iz perspektive svog vremena, dalekovido sagledao istorijsku sudbinu Crne Gore,

čiji su osnovni principi kroz vjekove bili i ostali „borba neprestana“

za pravo, čast i slobodu crngorskog naroda i njegovog otačastva.

4 Redakcija za istoriju Crne Gore: Istorija Crne Gore, knjiga treća, tom prvi, Titograd, 1975, str. 367.

71

OPROŠTAJNA RIJEČ

OD ČEDA VUKOVIĆA (1920-2014)

Zatvorio se životni krug Čeda Vukovića. U tom impozantnom

životnom krugu smještena je čitava riznica Čedovih neprocje-

njivih ljudskih i moralnih vrijednosti, kao i nepresušnih stvaralač-

kih damara i pozitivnih vibracija. Zato se danas, kada se opraštamo od Čeda Vukovića, pred njim otvaraju vrata Panteona crnogorskih

velikana, u kome je on svakako zaslužio posebno mjesto.

Srce velikog čovjeka, poznatog pisca, čestitog Crnogorca i

nekadašnjeg jugoslovenskog partizana i slobodara prestalo je da

kuca. Iako fizički nježne konstitucije, bio je demijurg i korifej, koji nadvisuje horizonte u svakom pogledu. Nesumnjivo, u crnogorskoj

književnosti XX i XXI vijeka Čedo Vuković je ostavio duboki i

neizbrisivi intelektualni, stvaralački i profesionalni trag. Za mlade naraštaje koji dolaze ostaće upamćen kao moralni autoritet, svjeti-onik i autentični književni stvaralac, kojeg treba, radi našeg daljeg puta i napredovanja, poštovati i dosljedno slijediti.

U svom dugom životnom vijeku i trajanju, kao najveće moral-

no bogatstvo, nosio je u sebi čojsko nasljeđe Crne Gore. Odista, Čedo je prije svega bio čovjek prometejskih razmjera i dometa, a potom veliki pisac i sve ostalo.

Stoga, nije slučajno da je njegov osnovni životni kredo bila

maksima „ Disati čojstvom - znači postojati“. U tom smislu Čedo Vuković je, u svim situacijama, čojstvo, poštenje, pravdu i pravicu 73

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A stavljao u središte života i u njihovom obzorju otkrivao najviše mjerilo ljudske ostvarenosti, tj. sintezu svih vrlina. Otuda čitavo Čedovo književno stvaralaštvo odiše najuzvišenijem moralnim

vrijednostima i vrlinama, koje su - u dramaturgiji proteklih vjekova i epoha - iznjedrile crnogorska povjesnica i etika.

Drugi Čedov životni kredo bila je maksima „ Crnoj Gori dugujem sve, a vraćam joj pregršt riječi“. Zbog ovakve besprimjerne posvećenosti Crnoj Gori, tokom devedesetih godina prošlog vijeka imao

je brojne neprilike i neprijatnosti, prvenstveno od onih koji su bili zatočenici ostrašćene imperijalne politike i protagonisti užarene nacionalne svijesti i vaskolikih omraza. Međutim, uprkos svemu

tome, Čedo je neprekidno u sebi nosio neuljepšani, a istovremeno lijepi lik Crne Gore, s tim da je uvijek bio duboko svjestan, kako svih naših vrlina i pregnuća, tako i mana i posrnuća.

Nadalje, Čedo Vuković je spoznao da se čitava crnogorska

slobodarska povijest odvijala u simboličnoj ravni između bojnih

i kamenih njiva. Tako su mnoge generacije Crnogoraca ratovale i

krvarile po bojnim njivama. Između dva ratna pohoda naši preci,

da bi preživjeli, krčili su i otimali zemlju od ljutog krša. Na opšti poklič, sa ovih posnih kamenih njiva, Crnogorci su neposredno

odlazili na prkosne bojne njive da brane dostojanstvo, čast i slobodu otačastva. I tako stalno iznova u krug.

S druge strane, Čedo Vuković je svoja dva najbolja književna

ostvarenja (romane Poruke i Sudilište) posvetio životu i djelu dvojice najznamenitijih Petrovića - Petru I i Petru II. Kao što je poznato oni su, svaki ponaosob, obilježili svoje epohe. U tom smislu s razlogom se može reći da je temelj Crne Gore moralna riječ Petra Prvoga, baš kao što je na njenom krovu pjesnička riječ Njegoševa.

Proučavajući svu dostupnu arhivsku građu, raspoložive isto-

rijske izvore, opštu literaturu, razne rukopise, književna i druga svjedočenja, Čedo Vuković je u pomenutom romansijerskom

diptihonu, odnosno u Porukama i Sudilištu, kao niko prije njega, na potpuno nov i cjelovit način osvijetlio, vaspostavio i restaurirao 74

OPROŠTAJNA RIJEČ OD ČEDA VUKOVIĆA (1920-2014)

atmosferu na kraju XVIII i u prvoj polovini XIX vijeka. Imajući

u vidu istorijsku težinu i dubinu ovog razdoblja i kolosalnu drža-votvornu misiju Petra I i Petra II, poželjno je da svaki Crnogorac pročita Čedove romane, jer se iz njih može mnogo novog i poučnog saznati za ukupno naše trajanje. Treba ih čitati, kako bismo stalno i uvijek, otkrivali i potvrđivali sebe. Treba ih čitati, kako bismo upoznali sve naše autentičnosti, koje nas potvrđuju kao istorijski i samobitni narod crnogorski. Treba ih čitati, jer sa njima postajemo sebi bliži, a pod ovim nebom i na ovom tvrdom i sivom kamenu

sigurniji.

Pored Crne Gore, Čedo Vuković je posebno volio Budvu, u

kojoj je proveo gotovo 30 godina svog života. Bio je zagledan u

njene živopisne pejzaže, u njene raskošne boje, u njene svjetlosne zrake, u njeno toplo i nepregledno more, u njene brojne mitove i u njen višemilenijumski civilizacijski kontinuitet. Naročito je bio opsjednut legendom o Kadmu i Harmoniji i mitskim osnivanjem

drevne Budve u pradavnom XV vijeku prije nove ere. U vezi s tim

Čedo Vuković je, između ostalog, zapisao sljedeće stihove:

Znaš li, putniče, na koji stupaš prag?

Ja sam grad, sazdan od kamena i svjetlosti,

Rođen prije sebe - u mitu Helena starih.

Osim toga, Budva i njene prirodne i kulturne atrakcije poslu-

žile su kao nepresušno vrelo za Čedove brojne inspiracije i nadah-nute literarne zapise i medaljone o Stanjevićima, Svetom Stefanu, Drobnom pijesku, Skočiđevojci, Kamenoj njivi, Veljoj maslini i

žukvi - primorskoj vladarki, kao i o drugim tematskim i stvaralač-

kim motivima. Zato naša opština ima obavezu da trajno obilježi

Čedovo stvaralačko „druženje“ sa Budvom i njenim primorjem.

Razumije se, bez tih piščevih literarnih imaginacija, kulturna zbi-lja našeg grada bila bi znatno skromnija i siromašnija. Stoga sam uvjeran da će, i Budva i Crna Gora, znati da se na primjeren način 75

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A oduže ovom svom književnom velikanu, koga danas u vječnost

pratimo.

Čedove kćerke Jasna i Vesna, mi - njegovi prijatelji, Budva i

čitava Crna Gora imaju koga da žale. Imaju takođe i s kim da se

ponose. Jer, jedan je i neponovljiv Čedo Vuković, crnogorski gorostas u svakom pogledu. On je za sobom ostavio takvo grandiozno

djelo da će zauvijek ostati besmrtan, jedinstven i originalan.

Dragi Čedo, njegoševski rečeno:

Vile će se grabit u vjekove

da Ti v’jence dostojne sapletu.

Zato hvala i slava Čedu Vukoviću za sve što je učinio za nas,

kao i za one koji će poslije nas doći.

(Ove riječi izgovorio sam 10. aprila 2014. godine,

opraštajući se od dragog prijatelja, velikog pisca i

čovjeka Čeda Vukovića)

76

ZOV STAROG ZAVIČAJA

U periodu od 29. septembra do 5. oktobra 2014. godine u posjeti

Kotoru, Budvi i Cetinju je bio bračni par Toni i Karl Sargent

iz Sjedinjenih Američkih Država. Oni dolaze iz Portlanda, ame-

ričkog grada iz savezne države Oregon. Toni je porijeklom Irkinja, a Karl vuče korijene iz Paštrovića. Savladali su hiljade i hiljade kilometara da bi stigli u Crnu Goru. Na prvi pogled u tome nema

ništa neobično. Reklo bi se samo jedna od brojnih turističkih posjeta ovim crnogorskim gradovima.

Karl Sargent sa suprugom Toni na Citadeli u staroj Budvi

77

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Međutim, iza Karlovog putovanja krila se jedna velika ljudska

želja i težnja da obiđe i upozna zavičaj svojih predaka. Naime,

njegov čukunđed Filip Srzentić (1818-1900), rodom iz sela Brda,

iznad Petrovca, negdje sredinom XIX vijeka, u vrijeme zlatne groznice, pošao je na zaradu u Ameriku. Imao je veliku sreću da za

kratko vrijeme zaradi lijepo bogatstvo. Odlučio je da se vrati i da u rodni kraj investira stečeni kapital i nastavi život. Godine 1854.

ženi se sa Stanom Vuković. Treba reći da je kum kod njihovog

vjenčanja bio poznati budvanski književnik Stefan M. Ljubiša.

Sa suprugom je izrodio brojno potomstvo - osam sinova i jednu

kćerku. Kako je zapisao istoričar Miroslav Luketić, u staroj Budvi je kupio sedam kuća, gdje se stalno nastanio.

Pošto je bio dobro materijalno situiran, školovao je svoju djecu i tako im otvorio bolje životne perspektive. Šest Filipovih sinova je pošlo na rad u Ameriku, da poput svog oca, u novom svijetu, okušaju sreću. Svi oni su nažalost okončali svoje živote u SAD-u. Jedan od njih je bio i Karlov prađed Mićo (1864-1944), koji je kao avanturista lutao Amerikom. Na kraju, umro je i sahranjen u San Francisku.

Čežnju i nostalgiju da osjeti toplinu, zvukove i mirise budvan-

skog i paštrovskog kraja Karl je nosio u sebi godinama i deceni-

jama. Brižljivo je sakupljao podatke o svom rodu Srzentića. Preko savremenih elektronskih komunikacija nastojao da ostvari što više kontakata sa ljudima iz Paštrovića, Budve i Crne Gore. Na ovaj

način je želio da prikupi što više informacija o rodnoj grudi svojih predaka. Tako je, prije nekoliko godina, kontaktirao i mene. Na

internetu je pronašao moje ime i poslao mi e-mail. Ljubazno sam

odgovorio na Karlovu elektronsku poruku. I tako je započela naša redovna komunikacija.

Iz ove prepiske saznao sam da je Karl, po svom dalekom po-

rijeklu, u stvari američki Paštrović, odnosno da, posredstvom svog prađeda Mića, potiče od poznatog paštrovskog bratstva Srzentić

(iz kojeg je izvedeno njegovo sadašnje prezime Sargent). Takođe, povjerio mi se da ga snažno vuče i grije želja da istraži i produbi 7 8

ZOV STAROG ZAVIČAJA

svoje porijeklo, kao i da - u ime četiri generacije rođene u Americi (đeda Džeralda, oca Liroja, sebe i brata Paula, kao i svojih kćerki)

- posjeti prađedovski zavičaj.

Kada je pošao u zasluženu penziju odlučio je da ostvari svoje

dugogodišnje snove i planove: da konačno obiđe i zagrli rodnu

grudu svojih predaka, koja je u mitovima opjevana i da tako ispuni ne samo svoje snove, nego i čežnje pomenutih predaka koji su

završili svoje živote daleko od Budve i Paštrovića.

Kontakt sa širom rodbinom

U cilju operacionalizacije svojih namjera Karl Sargent je, u

oktobru 2013. godine, uspostavio kontakt sa Ljiljanom Tri-

pović iz Podgorice, koja uređuje sajt www.yugoslavroots.com,

izražavajući želju da otkrije detalje o svom porijeklu, kao i da sazna što više podataka o svom čukunđedu Filipu Srzentiću.

Poslije Ljiljinog istraživanja u budvanskom arhivu, a po-

sebno nakon njene posjete selu Brda iznad Petrovca, gdje je

razgovarala sa Vojom Srzentićem iz Petrovca, koji joj je po-

kazao zidine od kuće Filipa Srzentića, kod Karla se probudila

želja da obiđe svoju đedovinu. Pritom, on nije pokazao da ima

neki drugi motiv za dolazak u Crnu Goru, osim da posjeti i

upozna zemlju svojih predaka. Odnosno, da time i sebe bolje

upozna.

Prije nego što je kontaktirao sa Ljiljanom Tripović, Karl je

već bio uspostavio vezu preko interneta sa sestrama Mirjanom

Duckin i Danicom Dragović iz Beograda, unukama Filipovog

sina Stevana Srzentića, koji je u dva navrata bio predsjednik

budvanske opštine.

Na osnovu pribavljenih informacija i saznanja Karl je izabrao

pravo vrijeme za posjetu i dobro isplanirao svoje putovanje. Sa

79

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

suprugom proveo je tri dana u Dubrovniku, a po tri dana boravio

je u Kotoru i Budvi.

Trodnevni boravak naših gostiju u Budvi bio je veoma sadr-

žajan, uzbudljiv i dinamičan. Prvog dana Karlu i njegovoj supruzi bio sam neka vrsta vodiča i domaćina. Nakon srdačnog susreta i

upoznavanja u hotelu „Astoria“, pošli smo na budvansko groblje

kod crkve Svetog Arhangela Mihaila, budući da je Karla posebno

zanimalo gdje se nalazi grob njegovog čukunđeda Filipa, koji je

mnogo učinio za afirmaciju i uspon svog brojnog potomstva. Moja

pretpostavka je bila, iako za to nijesam imao čvrstih dokaza, da je Filip Srzentić najvjerovatnije

sahranjen na groblju ispred ove

budvanske crkve. I odista, moja

hipoteza se pokazala tačnom.

Razgledajući groblje, zadržali

smo se pored spomenika Stevanu

Srzentiću (brat Karlovog prađeda

Mića), Davidu Ljubiši i Lazaru

Špadijeru, koje su Italijani u

toku bitke na Brajićima (18. jula

1941) strijeljali kao taoce. Dok je

fotografisao Stevanov nadgrobni

spomenik, Karl se nalazio pored

jedne grobne kamene ploče koja

Grobnica porodice Srzentić (1868)

je gotovo urasla u zemlju. Pristu-

pio sam ovom grobu na kome je bilo uklesano „Grobnica porodice

Srzentića 1868“. U sebi sam rekao „Eureka“ i Karlu skrenuo pa-

žnju na navedeni natpis. Imajući u vidu godinu kada je humka

podignuta, zaključili smo da je to grob Filipa Srzentića, što nam je kasnije uostalom potvrdila i Karlova rodbina iz Beograda.

Razumije se, zbog neočekivanog otkrića grobnice njegovih

predaka Karl je bio vidno uzbuđen. Time je ostvaren jedan od

glavnih ciljeva njegovog putovanja.

8 0

ZOV STAROG ZAVIČAJA

Preostalo vrijeme prvog dana boravka naših prijatelja iz Por-

tlanda iskorišćeno je za obilazak kulturno-istorijskih znamenitosti Starog grada: ostataka najstarijih bedema sa ulaznom kapijom

antičke Budve (V-III vijek stare ere), sakralnog kompleksa od

šest starobudvanskih crkava (koje su građene u rasponu od VI do

XIX vijeka), Citadele, odnosno budvanskog Akropolja, ostataka

dekorativne kamene plastike od nekadašnje rimske građevine (I-II vijek nove ere), stalne postavke arheološke i etnografske zbirke u Muzeju grada Budve i najzad – obilazak spomenika Stefana M.

Ljubiše u gradskom parku.

Sljedećeg dana Toni i Karl su bili u posjeti Cetinju i Rijeci

Crnojevića. Na Cetinju su obišli Muzej kralja Nikole, Njegošev

muzej Biljardu i Etnografski muzej. Posebno ih je impresioniralo ono što su čuli o kralju Nikoli, kao i činjenica da je danas živ njegov praunuk, princ Nikola II Petrović.

Vrativši se iz Cetinja sreli su

se sa dr Miroslavom Luketićem,

svakako, jednim od najboljih pozna-

valaca istorije Paštrovića i Budve.

Pored ostalog, on im je pokazao

jednu od kuća u staroj Budvi koju je

svojevremeno kupio Filip Srzentić,

nakon povratka iz pečalbe.

Trećeg dana boravka bračni par

Sargent je posjetio selo Brda iznad

Petrovca, u kome se rodio Karlov

čukunđed Filip Srzentić. Tom pri- Karl i Miroslav Luketić ispred kuće likom ljubazni domaćini su im bili

Filipa Srzentića u staroj Budvi

Vojo i Stevo Srzentić. Oni su im pokazali zidine kuće, u kojoj

je, prije preseljenja u Budvu, živio Filip Srzentić. Na ovaj način Karl je ostvario i drugi primarni cilj svog putovanja - upoznao je i doživio prelijepi ambijent sela iz kojeg potiču njegovi preci i sreo se sa predstavnicima bratstva Srze n tića iz Paštrovića.

81

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Pri povratku iz sela

Brda, Toni i Karl su

obišli najznačajniji pa-

štrovski manastir Pra-

skvicu, koji je nedavno

obilježio šeststo godina

svog osnivanja.

Na kraju, naši ame-

rički prijatelji posjetili

su Velju maslinu u Iva-

novićima, koja je stara

više od dvije hiljade go-

dina i koja spada među

šest najstarijih maslino-

vih stabala na svijetu. U

ovom mainskom selu

imali su priliku da vide

i dobro očuvani stari

Karl Sargent ispred rodne kuće svog

mlin za meljavu masli-

čukunđeda Filipa Srzentića u selu Brda

iznad Petrovca

na, koji je pretvoren u

minijaturni etnografski

muzej, u kome se čuva sva tradicionalna oprema za proizvodnju

maslinovog ulja.

Sve u svemu, prilikom posjete Crnoj Gori, Toni i Karl Sargent

su bili očarani raskošnim bojama, svjetlosnim zrakama i živopisnim pejzažima Boke, Budvanskog primorja i Skadarskog jezera. Impresioniralo ih je naše toplo, kristalno bistro i nepregledno more. Bili su, pomalo, zbunjeni i zatečeni brojnim mitovima i višemilenijumskim civilizacijskim kontinuitetom ovog dijela primorja. Uvidjeli su da se ovdje istorija mjeri ne vjekovima, već milenijumima - počev od Kadmovog osnivanja drevne Budve (u XV vijeku stare ere), preko

Ilira, Grka, Rimljana i Slovena, pa sve do novog doba. Kao što je poznato, sve ove civilizacije ostavile su brojne tragove, kulturna 8 2

ZOV STAROG ZAVIČAJA

dobra i artefakte neprocje-

njive vrijednosti. S tim u vezi,

Karl je dobro primijetio da ne

idu zajedno raskošna kulturna

baština i haotična i neplanska

gradnja, koja ugrožava održivi

razvoj Budve i šireg područja.

Pozdravljajući se toplo na

rastanku, Karl Sargent nije

krio svoje veliko zadovoljstvo

i uzbuđenje zbog svega onoga

što je vidio i doživio u zemlji

svojih predaka. Pritom, izra-

zio je nadu da ovo neće biti

jedina i posljednja njegova

posjeta našem kraju.

Bračni par Sargent u posjeti

Veljoj maslini u Ivanovićima

83

NU „Naše vino“ Budva

BUDVANSKE BOJE VINA

Studija o razvoju vinogradarstva i

vinarstva na teritoriji opštine Budva

Budva, decembra 2015. godine

85

UVODNE NAPOMENE

Ja sam istinski čokot, i Otac moj je vinogradar.

Svaku lozu na meni koja ne rađa roda odsijeca je;

a svaku koja rod rađa čisti je da više roda rodi.

(Isus Hristos u Jevanđelju po Jovanu)

Mnogi poznati pjesnici, umjetnici i boemi smatrali su da je

vino rajsko piće, koje ima status božanskog nektara. Uosta-

lom, prema biblijskom mitu, loza je iz raja izašla. Nakon potopa voda je iz raja odnijela granu vinove loze, koju je Noje našao i zasadio.

Prema Starom zavjetu (Knjizi Postanja), kada se voda povukla,

Nojeva barka se zaustavila na planini Araratu. Stoga se pretpostavlja da je Noje svoj prvi vinograd najvjerovatnije zasadio na teritoriji današnje Jermenije, u blizini Jerevana, tj. nedaleko od Ararata.

Štaviše, savremena arheološka istraživanja svjedoče o tragovima

vinarstva na području ove države (kao i susjedne Gruzije) oko

6.000 godina prije nove ere. Tamo su u stvari pronađena najstarija oruđa za obradu vinograda i preradu grožđa.1

Iz „Nojevog prvobitnog vinograda“ loza se postepeno širila

po Aziji, sjevernoj Africi i Evropi. U Mesopotamiji i Egiptu si-

stemsko uzgajanje vinove loze počelo je oko 4.000 godina stare

ere. Egipćani su taj „božanski dar“ pripisivali bogu Ozirisu, a Grci bogu Dionisu. Inače, vinova loza je u Grčkoj intezivno gajena još oko 1.500 godine prije nove ere. S tim u vezi, vjeruje se da je tu nastalo najstarije evropsko vinogradarstvo.

1 „Većina autora smatra da je najranije gajenje vinove loze otpočelo u rejonima između Crnog i Kaspijskog mora i južno od njih“ (Dr Dušan P. Burić: Vinogradarstvo I, Novi Sad, 1972, str. 19).

87

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Kada je i kojim putevima loza stigla u ove naše današnje krajeve nije poznato. Vjerovatno su je donijeli Feničani ili Heleni, koji su prilično rano plovili Jadranskim morem. S druge strane, možda su reznice vinove loze stigle tzv. Kadmejskim putem, na zaprezi

koju su vukle junice (ili volovi). Naime, u XV vijeku stare ere, tom zapregom je među Enhelejce, na današnje Crnogorsko primorje,

doputovao Kadmo, osnivač i kralj beotske Tebe.

Kao što je poznato, Kadmo je sin feničanskog (sidonskog)

kralja Agenora i kraljice Telefase. Kada je Zevs, prerušivši se u sniježno bijelog bika, oteo njegovu sestru Evropu (po kojoj je naš kontinent dobio i naziv), Kadmo se, sa braćom, dao u potragu za

njom. Tragajući za jedinom sestrom, Kadmo je dospio u Beotiju,

gdje je sagradio tebanski Akropolj, koji je po njemu imenovan

Kadmeja.

Zevs mu je zatim za suprugu dao Harmoniju, plavokosu kćer

Afrodite i Areja. Kadmovo i Harmonijino vjenčanje proslavljeno

je u najvećem sjaju u Kadmeji, utvrđenju oko koga će se kasnije

razviti grad Teba. To je bila prva svadba jednog smrtnika kojoj su prisustvovali svi bogovi sa Olimpa. Treba reći da su Olimpljani

donijeli mladencima bogate poklone. Od tada je Kadmo postao

jedan od najmoćnijih i najbogatijih grčkih kraljeva.

U Tebi je Kadmo srećno živio sa Harmonijom, koja mu je ro-

dila petoro djece: sina Polidora i kćerke - Autonoju, Inonu, Agavu i Semelu. Primorani da u poznim godinama napuste Tebu, Kadmo

i Harmonija su se „udomili“ kod ilirskog plemena Enhelejaca, koji su naseljavali istočnu jadransku obalu na prostoru od Boke Kotorske do Drača u Albaniji. Tom prilikom, Kadmo je u ilirskoj zemlji osnovao grad Butoe, današnju Budvu.

S druge strane, Kadmova kćerka Semela bila je jedna od Zev-

sovih ljubavnica. Prema grčkoj mitologiji, iz te veze je rođen bog Dionis, zaštitnik vina. Možda se i u tome krije odgovor kada je i kako je vinova loza dospjela na budvansko primorje.

8 8

BUDVANSKE BOJE VINA

Znajući za vrijednosti ove voćke, iz koje se dobija božansko

piće (vino),2 a kako je njegov unuk bio Dionis, bog vina, moćni i bogati kralj Kadmo moguće da je, kada je napuštao Tebu, ponio

sa sobom rukovijet reznica vinove loze. Pošto se stalno nastanio među Enhelejcima i osnovao drevnu Budvu, dao je da se ove reznice zasade u Budvanskom polju, možda upravo na lokalitetu koji se danas naziva Velji vinogradi.

I tako, ukoliko su naše teze, pretpostavke i kontemplacije odr-

žive, uputne i tačne, prije tri i po hiljade godina, na početku razvi-jenog bronzanog doba, metaforički počinje zastupana budvanska

vinska priča, koja je na samom početku upletena u staru legendu o Kadmu i Harmoniji, mitskim osnivačima Budve.

2 Treba reći da je vinogradarstvo u Kadmovo doba (XV vijek stare ere) bilo na zavidnom nivou, kako u njegovoj domovini (Fenikiji), tako i u staroj Grčkoj, u kojoj je našao utočište.

89

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A ARHEOLOŠKI DOKUMENTI O VINU

IZ ANTIČKE NEKROPOLE BUDVE

Bez obzira ko je i kada ovdje posadio prvu vinovu lozu i podigao prvi vinograd, treba reći da je, u svakom slučaju, duga i bogata istorija vinogradarstva i vinarstva na budvanskom primorju. Ona

započinje još u Starom vijeku i preko Srednjeg vijeka, u kontinuitetu, traje do današnjih dana. O viševjekovnoj kulturi vinove loze na području Budve svjedoče brojni artefakti, legende, pravno-istorijski spomenici, dokumenti i zapisi.

Prirodni uslovi Budve i okoline (geomorfološke pogodnosti,

pedološki sastav zemljišta, povoljna klima, visoka osunčanost i dr.) od davnina su opredijelili ovaj kraj za razvoj vinogradarstva. Ono što pouzdano znamo jeste da proizvodnja vina na području Budve

datira još iz antičkog doba (od prije oko 2.400 godina). Na to prije svega ukazuju pronađeni arheološki nalazi iz budvanske nekropole. Kao što je poznato, prilikom kopanja temelja za hotel „Avala“

1937/1938. godine otkriven je značajni arheološki lokalitet, jedan dio nekropole drevne Budve, koja potiče iz antičkih vremena. Ova nekropola pruža dragocjene podatke o životu drevne Budve u

periodu od gotovo jednog milenijuma.

Kod izgradnje „Avale“ samo manji dio bogatog grobnog mate-

rijala je spašen i danas se nalazi u muzejima Cetinja, Beograda, Zagreba, Splita i u privatnim kolekcijama. Sistematska istraživanja ovog značajnog arheološkog nalazišta otpočela su tek 1952. godine i sa pre-kidima su trajala do 1982. godine. U vrijeme tih kasnijih sistematskih iskopavanja prikupljena je bogata arheološka zbirka predmeta koja je izložena u Arheološkom muzeju u Starom gradu Budva.

Pronađeni grobovi su svjedočanstvo dviju epoha: donji stariji

sloj antičke nekropole pripada ilirsko-grčkom periodu, a datira od početka IV pa do kraja I vijeka stare ere, a gornji mlađi sloj pripada 9 0

BUDVANSKE BOJE VINA

rimskoj epohi i vremenski se uključuje u razdoblje od I do kraja V

ili početka VI vijeka nove ere. U osnovi se ovdje radi o dvije nekropole: starijoj - helenističkoj i mlađoj - rimskoj (faktički te dvije nekropole vremenski razdvaja sam prijelaz iz stare u novu eru). Iako je znatan broj predmeta prilikom iskopavanja 1938. godine razbijen, razgrabljen ili odnesen (zlatni nakit i dr.), sa obavljenim kasnijim istraživanjima pribavljena i sačuvana je ipak relativno bogata arheološka građa, na osnovu koje se može uspostaviti istorijska vertikala, odnosno pratiti smjena velikih mediteranskih kultura i civilizacija kroz minule epohe drevne prošlosti Budve iz predslovenskog doba.

Oinohoe – namijenjene

za nalivanje vina

Laginos - namijenjen za nalivanje vina

Sa ovog helenističkog i rimskog

arheološkog nalazišta iskopane su

brojne keramičke posude (oinohoe,

laginosi, krateri, amfore, skifosi i

dr.) u kojima se nalivalo, čuvalo i

transportovalo vino, odnosno iz

kojih se pilo vino.

„Među poznatije keramičke

oblike otkrivene u grobovima hele-

Krater za miješanje vina i vode

nističke nekropole Budve spadaju

oinohoe, posude namijenjene za prenošenje i nalivanje vina. Riječ je 91

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

o posudama trbušastog ili blago biko-

ničnog recipijenta sa dugim, vitkim vra-

tom, sa trolisnim otvorom i sa jednom

vertikalnom drškom, koja se najčešće

završava stilizovanom životinjskom

Skifosi - namijnjeni za ispijanje glavom.“3 Recipijent ovih elegantnih tekućine (vina)

posuda za vino je presvučen crnim

lakom (firnisom) i ukrašen gustim, ver-

tikalnim rebrima.

Treba reći da svi primjerci bud-

vanskih oinohoa pripadaju poznatoj

keramici tipa Gnathia (centar ove

keramike se nalazio uz jadransku oba-

lu između Barija i Brindizija u južnoj

Italiji), a datuju u razdoblje od IV do II

vijeka prije nove ere.

Nadalje, helenističkoj kera mici iz

budvanske nekropole pripadaju lagino-

si. Ove zani mljive posude odlikuju se

sa relativno niskim i širokim recipije-

ntom, uzanim i dugim vratom, kao i

sa vertikalnom drškom koja povezuje

obod i rame suda. Laginosi su služili za

nalivanje i prenošenje tekućine (vina i

dr.), a mogu se datovati u III-II vijek

Amfora iz helenističkog perioda – prije nove ere.

služila za čuvanje i transport vina

U keramičke oblike budvanske ne-

kropole spadaju - takođe - i krateri. U ovim specijalnim posudama se miješalo vino i voda, a datovane su u III-II vijek prije nove ere.

Za čuvanje i transport vina (ali i drugih tekućina) u antičkom

dobu služile su amfore. S tim u vezi, treba reći da su helenističke 3 Čedomir Marković: Antička Budva, Podgorica, 2012, str. 28.

9 2

BUDVANSKE BOJE VINA

amfore izduženog, vitkog i vretenastog oblika, dok one iz rimskog perioda karakteriše osjetno širi recipijent.

U brojniju grupu keramičkih posuda iz helenističke nekropole

Budve spadaju skifosi. Ovi duboki pehari, raznovrsnih formi, bili su namijenjeni za ispijanje vina i drugih tekućina. U zavisnosti od položaja drški dijele se u dva osnovna tipa, i to:

- skifosi sa horizontalnim drškama i

- skifosi sa vertikalnim drškama.

Kod pojedinih skifosa ispod oboda je formiran horizontalni po-

jas ukrašen islikanim ili urezanim ornamentalnim motivima, dok je trbuh posude prekriven gustim, vertikalnim i rebrastim kanelurama.

Najzad, u budvanskoj nekropoli iz helenističkog doba pronađen

je plitki keramički tanjir sa figuralnom reljefnom predstavom boga Dionisa. Uz brojne druge otkrivene artefakte, ovaj tanjir ukazuje na kultni značaj koji je vino imalo u antičkom svijetu, pošto je ono (od sve hrane i pića) jedino imalo svojeg boga zaštitnika.

Bogatstvo i raznovrsnost keramičkih oblika pronađenih u

budvanskoj nekropoli svjedoče da

je proizvodnja i trgovina vinom, u

helenističkom razdoblju, bila veo-

ma razvijena na ovom dijelu našeg

primorja. Isto tako, iskopani grobni

prilozi u vidu posuda od stakla

(boce, čaše i dr.), koji potiču iz rim-

skog perioda (I-V vijek nove ere),

potvrđuju da su vinogradarstvo i

vinarstvo bili - takođe - važna zani-

manja ovdašnjih „rimskih građana“.

Inače, poznato je da su Rimlja-

ni najviše doprinijeli osnivanju i ja-

čanju vinske kulture na evropskom

kontinuitetu, a time i na našim

Amfora iz rimskog perioda –

balkanskim prostorima. Veliki broj

služila za čuvanje i transport vina

93

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

pisanih dokumenata, koje su oni ostavili, zorno govore o njima

kao dobrim vinogradarima i vinarima. S druge strane, uloga vina u religijskim obredima u hrišćanskom svijetu posebno je doprinijela da se njegova proizvodnja očuva i poslije pada Zapadnog rimskog

carstva (476).

Plitki tanjir sa reljefnom figurom Dionisa, boga vina

Posude od stakla iz rimskog perioda

9 4

BUDVANSKE BOJE VINA

SREDNJOVJEKOVNE I NOVOVJEKOVNE

BUDVANSKE BOJE VINA

U srednjovjekovnoj i novovjekovnoj budvanskoj istoriji nailazimo takođe na čitav spektar artefakata, pisanih spomenika i istorijskih dokumenata, koji svjedoče o kontinuitetu gajenja vinove loze i

proizvodnji vina na ovom dijelu našeg primorja.

Tako, na pronađenom kapitelu iz monumentalne trobrodne

ranohrišćanske bazilike (V-VI vijek nove ere) u staroj Budvi, čiji su ostaci otkriveni poslije razornog zemljotresa iz 1979. godine, srijećemo stilizirani prikaz grozdova vinove loze. Treba reći da ovi ornamenti, uklesani na kamenoj plastici iz budvanske bazilike,

naglašavaju pored ostalog simboličko značenje loze i vina u teo-

loškim idejama ranog hrišćanstva.

Kao što je poznato, nakon propasti Rimskog carstva, tokom prve

polovine VI vijeka, Budva potpada pod vlast Vizantije. U to vrijeme na sjevernoistočnim granicama Vizantijskog carstva pojavljuju se Sloveni. Početkom VII vijeka slovenska plemena otpočinju svoje

trajno naseljavanje na Balkanskom poluostrvu. Potiskujući starosje-dioce, Sloveni dolaze i u naše današnje krajeve. Kao zemljoradnici, oni ovdje od romanskog življa i Ilira preuzimaju pored ostalog uzgajanje vinove loze i proizvodnju vina. Međutim, snažan impuls gajenju vinove loze posebno je dalo pokrštavanje Slovena (VIII-IX vijek), s obzirom na veliki značaj koje je vino imalo u hrišćanskom obredu.4

U doba pokrštavanja Slovena u Budvi je 840. godine sagra-

đena crkva Santa Maria in Punta. Iznad njenog nadvratnika na

istočnom portalu, odnosno na arhitravnoj gredi, nalazi se blago

4 Na tajnoj večeri, uoči svoje smrti, za hljeb koji je prelomio i razdijelio, Isus Hristos je rekao da je to tijelo njegovo, a za vino, koje je nasuo i koje su pili, da je krv njegova. U kontekstu ovakvih Isusovih riječi, kod Svete tajne pričešća, kao vrhun-cu ljubavi i zajedništva između Boga i čovjeka, koristi se hljeb i vino.

95

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Prikaz grozdova vinove loze na kapitelu iz ranohrišćanske bazilike u Starom gradu Budve

profilisani friz koji sadrži ornamentiku prepleta vinove loze. Iako ova spolija (ambijentalni kameni ukras) na arhitekturi Santa Marie ne znači ujedno i potvrdu njene autentičnosti, ona ipak može da

simbolizuje tadašnje domicilno budvansko vinogorje.

U paštrovskom istorijskom sjećanju ostale su upamćene brojne

legende o vinu. Po jednom predanju, na mjestu gdje je kasnije sagrađen manastir Reževići u srednjem vijeku postojala je gostionica, a ispred nje kameni stub5 sa udubljenjem („panjegom“) u kome

su stanovnici iz okolnih sela uvijek ostavljali pun bokal vina, kao znak dobrodošlice i gostoprimstva za svakog putnika, namjernika

ili gosta „koji zlo ne misli i zlo ne čini“. Iz tog bokala pili su kraljevi i vojskovođe. Pored ostalog, ostalo je upamćeno da je iz tog bokala pio vino i grof Rajmond od Tuluza, kada je, na putu za Carigrad i dalje Jerusalim, u zimu 1096/97. godine, prolazio preko Paštrovića sa svojim krstašima.

5 Prema predanju taj kameni stub je ovdje postojao sve do polovine XIX vijeka.

9 6

BUDVANSKE BOJE VINA

Ornament vinove loze na crkvi Santa Maria in Punta u staroj Budvi S druge strane, za osnivanje manastira Reževići vezano je

jedno nesvakidašnje predanje iz prve polovine XIII vijeka. Na-

ime, prolazeći ovim krajevima srpski kralj Stefan Prvovjenčani

opio se paštrovskim vinom. Nakon što se otrijeznio odlučio je da baš na tom mjestu podigne crkvu6. Ne ulazeći u to da li je navedeno predanje istinito ili nije, uglavnom, Stefan Prvovjenčani je 1226. godine u Reževićima sagradio crkvu, posvećenu Uspenju

Bogorodice. Inače, ova crkva se danas nalazi u sastavu manastira Reževići.

Kao što je poznato, na Mitrovdan 1427. godine, u manastiru

Podlastva, Grbljani su, uz verifikaciju od 42 potpisa, izglasali svoj Grbaljski zakonik - Statut, koji sadrži 126 članova. U devet članova (33, 35, 46, 48, 58, 83, 107, 113 i 124) ovog pravnog spomenika

pominju se loze, grožđe i vino, što svjedoči da je vinogradarstvo i vinarstvo u grbaljskoj župi7, u srednjem vijeku, bilo prilično razvijeno.

6 O ovom predanju postoji zapis srpskog književnika Nenada Ristića na sajtu www.

pravoslavlje.

7 Župa Grbalj, jednim manjim dijelom, teritorijalno pripada današnjoj budvanskoj opštini.

97

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Srednjovjekovni Statut Budve

i kratošijski vinogradi

Svakako, Statut grada Budve, pored Kotorskog, predstavlja

jedan od najznačajnijih srednjovjekovnih pravno-istorijskih

dokumenata sa područja današnje Crne Gore. Pored ostalog,

u njemu se, na normativno pragmatičan način, uređuje gaje-

nje vinove loze (pri tome, u Statutu su posebno apostrofirani

kratošijski vinogradi), prerada grožđa i trgovina vinom.

Treba reći da originalni tekst Budvanskog statuta, najvje-

rovatnije napisan na latinskom jeziku, nije sačuvan, ali postoji šest prepisa njegovog italijanskog prevoda, od kojih se dva

čuvaju u Biblioteci crkve Sv. Marka u Veneciji, a po jedan

primjerak se nalazi u Zagrebu, Zadru, Splitu i Cavtatu.

Kao dobar poznavalac italijanskog jezika i pravnik po

obrazovanju, Starobudvanin Nikola Vučković je 1970. go-

dine objavio kvalitetan prevod ovog Statuta na naš jezik i

propratio ga sadržajnim predgovorom. Time je ovaj značajni

pravno-istorijski spomenik postao dostupan najširem krugu

čitalaca.

Kao što je poznato, srednjovjekovni Statut Budve sadrži

295 poglavlja (članova), od kojih je samo dvanaest datirano.

Tako je 251. poglavlje datirano 1426. godine, 265. poglavlje -

1431, 269. poglavlje - 1440, 270. poglavlje - 1440, 279. po-

glavlje - 1448, 281. poglavlje - 1452, 282. poglavlje - 1453,

283. poglavlje - 1455, 284. poglavlje - 1503, 285. poglavlje

- 1503, 288. poglavlje - 1479. i 289. poglavlje je datirano

1469. godine.

Najveći broj članova Budvanskog statuta je nastao u

XIV vijeku, u vrijeme kada se Budva nalazila u sastavu sred-

njovjekovne srpske države. Na ovo njegovo osnovno jezgro

kasnije su dodavane nove statutarne odredbe. „Po datumima

9 8

BUDVANSKE BOJE VINA

donošenja, kao i sadržini, jeziku i pravnoj terminologiji, mogu

se prepoznati poglavlja dodata u vreme mletačke vlasti i Des-

potovine.“8

U dvadeset poglavlja srednjovjekovnog Statuta Budve9

tretirana je ondašnja aktuelna pravna problematika u vezi

budvanskih vinograda, grožđa i vina. Ono što je za nas po-

sebno interesantno jeste 261. poglavlje, koje je posvećeno

kratošijskim vinogradima. Koliko je nama poznato, ovo je, u

pisanim izvorima, najstariji pomen vinove loze kratošije, za

koju je DNK analizom utvrđeno da je - uz crljenak kašte-

lanski (Hrvatska) i primitivo (Italija) - identična sa poznatom

američkom sortom zinfandel, od koje se dobija najpopularnije

vino u SAD.

Pošto je za zastupanu budvansku vinsku priču naročito

značajno 261. poglavlje Statuta Budve, u kome se tretira

obrađivanje kratošijskih vinograda, u nastavku ove studije

navodimo ga u cjelini:

„Naređujemo da je svaki onaj ko od našega građanina

uzme da obrađuje kratošijski vinograd na napolicu dužan da

ga tokom cijelog marta ore i kopa, a tokom maja okopava

između trsova, čisti od lišća, ore i vezuje. Osim toga, hoćemo

da ga je dužan treći put orati do Sv. Vida i odnositi zemlju naj-kasnije do Sv. Petra. Dalje hoćemo da je onaj ko uzme mladi

vinograd na napolicu dužan da ga prvi put kopa tokom čitavog

marta, drugi put tokom čitavog maja i da je od jabuka, smo-

kava i krušaka dužan polovinu dati vlasniku vinograda. Ako je

vinogradu potreban kakav drugi vinogradarski rad, dužan je

da ga obavi u sezoni, a što se tiče kolaca, dužan je da ih stavlja prema dogovoru. Ko učini protivno plaća kaznu od 4 perpera

8 Žika Bujuklić: Pravno uređenje srednjovekovne Budvanske komune, Budva, 1988, str. 27.

9 U pitanju se sljedeća poglavlja: 32, 34, 36, 37, 43, 49, 62, 63, 129, 187, 199, 216, 226, 230, 241, 242, 245, 261, 262. i 269.

99

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A i gubi vino, a svaki rad dužan je dobro obaviti u odgovarajuće

vrijeme kao što je to naprijed napisano, izuzev jaraka za vodu

i čišćenje grmova, što je dužan učiniti kako se dogovore.“10

Za ovu priču o autohtonosti i identitetu naše vinove

loze kratošije, koja je - u genetskom pogledu - potpuno

identična sa čuvenim američkim zinfandelom, posebno je

bitno da se nedvosmisleno utvrdi kada je kodifikovano 261.

poglavlje Budvanskog statuta. U vezi s tim treba reći da se

ovo „kratošijsko“ poglavlje hronološki može smjestiti između

1426. (kada je datirano 251. poglavlje) i 1431. godine (kada

je datirano 265. poglavlje). Navedeni petogodišnji period, u

kome je normativno uobličeno pomenuto poglavlje Budvan-

skog statuta, pripada dobu kada se Budva nalazila pod vlašću

srpskih despota.

S druge strane, istoričar Ilija Sindik, u svom radu „Odnos

grada Budve prema vladarima iz dinastije Nemanjića“11, na

osnovu datiranih poglavlja, podijelio je Statut u tri dijela, i to: a) doba Nemanjića, raznih dinasta i Mlečana za vrijema I

i II okupacije (poglavlja 1-250),

b) doba Despotovine (poglavlja 251-277) i

c) doba III mletačke okupacije (poglavlja 278-295).

Kao što je poznato, Budva se od potpisivanja Vučitrnskog

sporazuma (1426) do predaje grada Veneciji (1442) nalazila u

sastavu Despotovine. Dakle, i prema izvršenoj Sindikovoj pe-

riodizaciji, za našu svrhu istorijsko 261. poglavlje Budvanskog

statuta nastalo je u tom razdoblju.

10 Srednjovjekovni Statut Budve, priredili Miroslav Luketić i Žika Bujuklić, Budva, 1988, str. 68.

11 Srpska akademija nauka: Istorijski časopis, knjiga VII, Beograd, 1957.

1 0 0

BUDVANSKE BOJE VINA

Pored pomena kratošijskih vinograda u prvoj polovini XV

vijeka (u Budvanskom statutu), u drugoj polovini istog vijeka

nailazimo takođe na spomen vinograda u selu Ivanovići. Naime, u

istorijskim izvorima ostalo je zabilježeno da se stanovništvo navedenog mainskog sela sklonilo u Arapovu kulu pred naletom vojske

Ivana Crnojevića, koja je 1465. godine u ovom kraju razgrabila

stoku i pokretna dobra, popalila okolne kuće i uništila vinograde.12

Možda je vojska Ivan-bega u Ivanovićima upravo uništila kratošijske vinograde, koji su tada, ali i kasnije (sve do druge polovine XX

vijeka), bili najrasprostranjeniji u budvanskom vinogorju.

U Carskom deftveru za Crnu Goru i Grbalj iz 1523. godine

popisan je pored ostalog i vinograd u posjedu Skenderbega Crno-

jevića, koji se nalazio na području Budve, odnosno na mjestu „koje se zove Lusanista i Dubovica.“ Treba reći da je navedeni vinograd davan u zakup po sistemu napolice, po kojem zakupac nije plaćao

zakupninu u novcu, već polovinom roda.

U svojoj knjizi Ljetopis Budve (1650) don Krsto Ivanović, poznati budvanski plemić, pisac i erudita, ističe sljedeće: „Nasuprot gradu sa sjeverne strane postoji jedno malo plodno polje, koje daje više pri-nosa ako je pod vinogradom nego pod oranicama.“ Međutim, kako

navodi Ivanović, ulje, vino i hleb se ovdje nedovoljno proizvode, tako da se te namirnice dobavljaju „izvana“. Ulje se dobija iz Paštrovića, Bara i Albanije, dok vino stiže iz Dalmacije i Pule.

Iz Ivanovićeve knjige saznajemo takođe da se u gradu ubira,

pored ostalog, državni porez na vino, „i to tridesetina, od čega polovina pripada opštini a polovina katedrali, tj. Crkvi sv. Ivana Krstitelja.“ Sa porezima opština raspolaže na opštu dobrobit, tj. za podmirenje svojih potreba.

U dostupnoj literaturi, na sljedeći pomen budvanskih vinograda

naišli smo 1721. godine. Zapravo, prilikom „vinograckog kopanja“

12 Vlado Đ. Duletić: Zapisi sa kamena crnogorskog, Budva, 2011, str. 63.

101

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A posvađali su se Pribilovići i Krstinići.13 U toj svađi bilo je poginulih i teško ranjenih. Međutim, uz posredovanje vladike Danila i suda dobrih ljudi, došlo je do umira među ovim zavađenim bratstvima,

kako bi se prekinuo lanac nerazumne osvete.

Nadalje, u pripovijesti Pop Andrović novi Obilić Stefan M.

Ljubiša navodi da se turska vojska 1785. godine, predvođena

Mahmut-pašom Bušatlijom, nakon razaranja Cetinja i Cetinjskog

manastira, uputila preko Brajića prema Paštrovićima. Pošto je

Mahmutovu vojsku zatekla noć, ulogorila se u Lastvi (današnjem

Petrovcu). Kako je zapisao Ljubiša, „sutradan počne vojska da hara loze i voćke oko kuća.“ Na putu za Bar, prolazeći preko Nadluškog polja u Buljarici, „harala je neobuzdana vojska loze i žito.“ Navedeni Ljubišini zapisi upućuju na to da je u drugoj polovini XVIII vijeka vinogradarstvo u Paštrovićima bilo prilično razvijeno, čim se našlo na udaru turske vojske.

Kao što je poznato, budvanski pisac i kanonik Antun Kojović je

od 1796. do 1842. godine neprestano vodio dnevnik Budvanski anali, u kome je zabilježio sve važne događaje koji su se, u njegovo doba, desili u Budvi i okolini. Tako iz njegovih dnevničkih zapisa saznajemo da je pri kraju 1807. godine „vino koštalo četiri cekina14 po barilu.“

Za vrijeme francuske okupacije Budve, Kojović navodi vinograde

uglednih budvanskih porodica, koji su se našli na meti pobunjenih okolnih plemena. S tim u vezi, Antun Kojović je zapisao da su Brajići (ali ne samo oni), tokom 1809. godine, veoma često upadali na teritoriju bliže moru, u cilju da nanesu štetu pojedinim starobudvanskim porodicama, koje su se stavile u službu francuske okupacione vlasti.

Posebno su na udaru bila materijalna dobra Stjepana Bubića, koji je komandovao odbranom grada i policijskim snagama. Tako su nepo-korni Brajići, u junu 1809. godine, „zapalili kmetovske kuće Bubića, uništiše njegov vinograd u Bjelindolu, gdje su posjekli i masline. Isto 13 Dr Jefto M. Milović: Zbornik dokumenata iz istorije Crne Gore (1685-1782), Cetinje, 1956, str. 45.

14 Cekin je jedan od naziva za mletački zlatni novac, koji je težio 3,56 grama.

1 0 2

BUDVANSKE BOJE VINA

su uradili sa novim nasadima Lovovića u Babindolu i sa vinogradom Zanovića kod mosta.“15 Takođe, u ovom naletu stradali su i vinogradi Viskovića, kao i vinogradi drugih Budvana, dok je vinograd nekog Luke Đurkovića, porijeklom iz Makarske, ostao netaknut.

Kako je Kojović zabilježio, bilo je malo Starobudvana koji

te 1809. godine nijesu bili oštećeni, „ako ne sječom a ono barem odnošenjem ploda.“ Tako niko od vlasnika vinograda „nije mogao

reći da je imao dva barela mošta.“

Ovu „poharu“ budvanskih vinograda Kojović je opjevao u pje-

smi Pjesam Anakreon, iz koje navodimo neke karakteristične stihove: Njekolko vina

Rodi ni polje

Ponješe gorje 16 ,

Ne dođe dolje.

U jednoj svojoj drugoj pjesmi ( Mudroznanac na poklade učenik karnevaljev), Kojović upozorava da vino treba piti umjereno: Valja pit vino, valja pić načinom,

Ne valja sipat ga u mijeh mješinom.

Kojović je svoje pjesme ispisivao u posebne sveske. Od tih

njegovih svezaka sačuvana je samo jedna, u kojoj se nalazi 25 pje-sama. Valja napomenuti da je jedna Kojovićeva pjesma posvećana

budvanskom vinu ( Od vina Buljanskoga).

Kao što se na bazi Kojovićevih zapisa može zaključiti, vino-

gradarstvo u Budvanskom polju i okolini je, početkom XIX vijeka, bilo veoma razvijeno. Štaviše, u odnosu na ostale voćke, vinova

loza je ovdje, u XVIII, XIX i u prvoj polovini XX vijeka, pred-

stavljala ubjedljivo najzastupljeniju voćarsku kulturu. Ostalo je 15 Antun Kojović: Moje doba, Titograd, 1969, str. 105 i 106.

16 Gore, tj. u sela izviše Budve.

103

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A upamćeno da su u budvanskom kraju, u pojedinim periodima, kr-

čeni stari maslinjaci, kako bi, umjesto njih, bili zasađeni vinogradi.

Međutim, kada je filoksera poslije Drugog svjetskog rata prilično opustošila ovdašnje vinograde, budvansko primorje je ostalo ne

samo bez vinograda, nego isto tako i bez onih maslinjaka, koji su svojevremeno iskrčeni zbog uzgajanja vinove loze.

U kolektivnom sjećanju Budvana ostala je upamćena jedna

zanimljiva anegdota o podostroškom vinu, koja se dan-danas vrlo

rado prepričava. Naime, najvećim dijelom Budvansko polje je

pripadalo stanovnicima iz mainskog sela Podostrog. Za čuvanje

poljoprivrednih proizvoda (pored ostalog, i vina), koji bi rodili u ovom polju, Podostrožani su koristili svoje podrume u staroj Budvi.

Kada bi im u kuću u Podostrogu nenajavljeno banuo kakav

gost, kazali bi: „Nemam više vina nego što je u ovom bocunu, jer su mi bačve u podrumu u Starom gradu.“

Međutim, kada bi se sreli sa prijateljem na pazaru ispred Veljih vrata u Budvi, rekli bi: „Častio bih te vinom, nego sam ključeve od podruma zaboravio doma u Podostrogu.“

I ova anegdota posredno ukazuje da je Budvansko polje ne-

kada pretežno korišćeno za gajenje vinove loze (otuda je i nastao toponim Velji vinogradi). Od grožđa koje bi rodilo u ovom polju, Podostrožani su očigledno imali prilično vina, čim su ga čuvali u podrumima u staroj Budvi, a ne u svom selu.

Kao u čitavoj Evropi, filokserna zaraza je, pedesetih i šezde-

setih godina prošlog vijeka, nanijela mnogo štete i u budvanskom vinogorju. Pošto se to vrijeme ujedno poklopilo sa razvojem turizma na ovoj rivijeri, nekadašnji vinogradari postali su turistički radnici (konobari, kuvari, recepcioneri i dr.). Drugim riječima, zbog filoksere i turizma vinogradarstvo je ovdje, u drugoj polovini XX vijeka, veoma nazadovalo.

Prema podacima iz 1958. godine, koje je Marko Ulićević obja-

vio u svom radu Prilog rejonizaciji vinogradarstva u Crnoj Gori,17

17 Časopis „Naša poljoprivreda i šumarstvo“, god. 5, br. 2, Titograd, 1959, str. 51.

1 0 4

BUDVANSKE BOJE VINA

budvanski vinogradarski tereni zauzimali su 41 hektar ili, prema pojedinim katastarskim površinama, kako slijedi:

Red. br.

Katastarska površina

Površina vinograda u hektarima

1.

Budva

5,22

2.

Donji Maini

0,42

3.

Gornji Maini

0,84

4.

Donji Pobori

3,95

5.

Gornji Pobori

0,35

6.

Prijevor

1,75

7.

Podostrog

2,75

8.

Bečići

0,90

9.

Blizikuće

0,52

10.

Buljarica

6,18

11.

Čelobrdo

1,41

12.

Drobnići

0,12

13.

Đenaši

0,19

14.

Kaluđerac

3,10

15.

Katun

0,72

16.

Krstac

0,46

17.

Kuljače

0,71

18.

Novoselje

1,46

19.

Pržno

1,26

20.

Podbabac

0,11

21.

Petrovac

7,55

22.

Tudurovići

0,68

23.

Vrba

0,50

UKUPNO:

41,15 ha

Šest godina kasnije (1964), na teritoriji budvanske opštine

pod vinogradima se nalazilo samo 28 hektara sa oko 166.000 čo-

kota loza.18 Kada se međusobno uporede, ovi podaci pokazuju da

je 1964. godine u odnosu na 1958. godinu vinogradarsko područje

Budve bilo znatno reducirano (za oko 32%).

Sve u svemu, vinogradarstvo je, u proteklim vjekovima, bilo

jedno od glavnih poljoprivrednih djelatnosti naših predaka. Da bi ostalo što više zemlje za ostale kulture, vinova loza se sadila po 18 Miroslav Luketić: Budva - Sv. Stefan - Petrovac, Budva-Cetinje, 1966, str. 244.

105

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A krajevima parcela, odnosno iza međa koje su se kaskadno podizale radi stvaranja obradivih terasastih baština. Ove terase predstavljale su ujedno i zaštitu od pogubnih erozivnih procesa. Dakle, na svakoj terasi, iza suvomeđe, nalazio se red loza.

Od crnih sorti vinove loze u budvanskom kraju najrasprostra-

njenija je bila kratošija, zatim vranac i tzv. „amerikanka“. Prilično je bila raširena i lisica, stara sorta grožđa roze boje. Od bijelih sorti vinove loze posebno je bila zastupljena mekuša, a potom japudžak, bijela razaklija i dr.

Inače, grožđe se, na tradicionalni način, mečilo (gnječilo) noga-ma u drvenim badnjevima. Nakon obavljenog vrenja, vino se preli-

valo u drvene bačve, a potom iz bačvi u staklene demižane. Kako je, prilikom svojih putovanja kroz Crnu Goru, zapisao S. Kaper, vino se transportovalo u mješinama od ovčje kože, sa četiri noge koje su služile kao hvataljke.

Vjerovatno nijedno selo u budvanskoj opštini nije doživjelo

tako tužnu vinogradarsku sudbinu poput Starih Duletića. U ovom

mainskom selu, koje je posve napušteno nakon katastrofalnog

zemljotresa iz 1979. godine, nekada se proizvodilo najkvalitetnije vino u budvanskoj opštini. Zbog konfiguracije terena, povoljnih

klimatskih uslova, visoke osunčanosti predjela i odgovarajućeg

sastava zemljišta, grožđe je ovdje uvijek kvalitetno sazrijevalo, što je omogućavalo dobijanje prvoklasnog vina.

Međutim, zaključno sa šezdesetim godinama XX vijeka filok-

sera je gotovo uništila sve zasade vinove loze u Starim Duletićima.

Pošto oni, zbog iseljavanja stanovnika i zemljotresa, nijesu obnavljani, danas se u ovom selu više ne može naći gotovo nijedan čokot loze. Tako je na nekada čuveno Duletića vino, koje se kupovalo i koristilo kao lijek, ostalo samo lijepo sjećanje.

Kao i Stari Duletići, tako su i brojna druga sela u budvanskom

zaleđu doživjela sličnu vinogradarsku krizu. Doduše, u proteklim godinama, pojedini vrijedni domaćini (posebno sa područja Pa-

štrovića), podigli su na svojim seoskim parcelama nove vinograde.

1 0 6

BUDVANSKE BOJE VINA

Ti pozitivni primjeri treba da posluže kao putokaz za opštinu

Budva i njene organe, u smislu da se što prije donese i finansijski podrži koncept razvoja vinogradarstva i vinarstva na našem ruralnom području.

Stari Duletići (šezdesetih godina XX vijeka)

Medigovići (pedesetih godina XX vijeka)

107

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A GENETSKI PROFIL KRATOŠIJE IDENTIČAN

ZINFANDELU IZ KALIFORNIJE

Poznati crnogorski akademik Marko Ulićević je još 1959. godine,

u svom radu Prilog rejonizaciji vinogradarstva u Crnoj Gori, na osnovu vizuelnih, ampelografskih obilježja, primijetio i istakao „da je najstarija najraširenija kalifornijska vinska sorta zinfandel identična sa našom kratošijom. Njeno porijeklo inače nije utvrđeno

te je veoma vjerovatno da potiče iz ovih krajeva, gdje su je naši iseljenici mogli prenijeti.“19

Pedesetak godina kasnije, na osnovu molekularne analize

DNK, crnogorsrki i italijanski naučnici su utvrdili da crnogorska autohtona sorta kratošija ima identičan genetski profil kao crljenak kaštelanski iz Hrvatske, zinfandel iz Kalifornije i primitivo iz Italije.20 Ovakve nalaze potvrđuju i kasnija istraživanja prof.dr Vesne Maraš, koja - u saradnji sa inostranim partnerima (2012,

2014)21 - konstatuje da je američki zinfandel u stvari crnogorska sorta kratošija. Pri tome, ističe se prisustvo kratošije na svim vinogradarskim terenima Crne Gore, kao i velika heterogenost njene

19 Marko Ulićević: Prilog rejonizaciji vinogradarstva u Crnoj Gori, časopis „Naša poljoprivreda i šumarstvo“, god. 5, br. 2, Titograd, 1959, str. 62.

20 Antonio Calò, Angelo Costacurta, Vesna Maraš, Stefano Meneghett and Manna Crespan (2008): Molecular Correlation of Zinfandel (Primitivo) with Austrian, Croatian, and Hungarian Cultivars and Kratosija, an Additional Synonym Ame-rican Journal of Enology and Viticulture, Am. J. Enol. Vitic 59, 2, 205-209.

21 M. Žulj Mihaljević, S. Šimon, I. Pejić, F. Carka, R. Sevo, A. Kojic, F. Gaši, L.

Tomić, T. Jovanovic Cvetković, E. Maletić, D. Preiner, Z. Bozinović, G. Savin, V. Cornea, V. Maraš, M. Tomić, M. Botu, A. Popa, K. Beleski (2012): Molecular characterization of old local grapevine varieties from South East European coun-tries. Vitis. ISSN: 0042-7500.

Vesna Maraš, Vladan Božović, Sabrina Giannetto and Manna Crespan (2014): SSR molecular marker analysis of the grapevine germplasm of Montenegro, Journal International des Sciences de la Vigne et du Vin.

1 0 8

BUDVANSKE BOJE VINA

populacije, što je svakako najznačajniji pokazatelji njenog dugog, vjekovnog prisustva i gajenja u Crnoj Gori.22

Pošto je plemenita vinova loza u Ameriku, poslije Kolumba,

uvezena iz Evrope, nama konkurentske zemlje (Hrvatska i Itali-

ja) imaju, kao i Crna Gora, realni interes da dokažu da američki zinfandel neposredno potiče od njihovih sorti, tj. od crljenka

kaštelanskog, odnosno od primitiva. Međutim, one ne mogu da

obezbijede čvrste dokaze o pomenima tih sorti (pod tim imenima)

u davnom XV vijeku, što je slučaj sa našom kratošijom, koja se

spominje još u srednjovjekovnom Budvanskom statutu.

Kontinuitet u nazivu vinove loze

kratošije, koji traje gotovo šest vjekova,

predstavlja ogromni kapital i eviden-

tno preimućstvo u utakmici, koja se

„igra“ za potragom korijena omiljenog

zinfandela. Osim toga, istorijski smjer

kretanja vinove loze od istoka ka za-

padu (iz Male Azije prema Zapadnoj

Evropi) ide takođe u prilog našoj tvrd-

nji da američka sorta zinfandel potiče

Vinova loza Kratošija

od crnogorske kratošije. S tim u vezi vrlo je vjerovatno i da hrvatski crljenak kaštelanski, kao i italijanski primitivo, vode porijeklo od naše kratošije.

Što se tiče vinove loze primitivo, treba reći da se u Italiji ne smatra za autohtonu sortu, nego za stranu pridošlicu. „Najčešća

je hipoteza o njezinoj introdukciji da su ga donijeli redovnici be-nediktanci sredinom 18. stoljeća s područja današnje Francuske.

Navode se i brojna druga mjesta i razdoblja, među kojima i istočna obala Jadrana. Neki su čak tvrdili da je u Italiju uvedena kasnije nego u Ameriku te da i ime upućuje na, za Talijane, »primitivne«

22 Manna Crespan, Vesna Maraš (2015): La lunga storia della Kratošija. VQ-Vite, Vino & Qualita, numero sei, novembre, Italija.

109

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A krajeve.“23 U svakom slučaju, izvršena genetska istraživanja su

potvrdila da primitivo ne pripada italijanskom geografskom po-

rijeklu. Time je preostalo da se porijeklo američkog zinfandela

razriješi između naše kratošije i crljenka kaštelanskog.

„Što je gdje starije, crljenak kaštelanski u Kaštelima ili kra-

tošija u Crnoj Gori, to vjerojatno nitko ne zna“ - konstatuje

poznata hrvatska novinarka Meri Šilović24 u autorskom članku

objavljenom u „Slobodnoj Dalmaciji“ od 5. marta 2010. godine. U

osnovi, slažući se sa ovakvom konstatacijom, jer su različiti putevi Gospodnji, istakli bismo ipak da je veoma složena konstrukcija,

kojom se u Hrvatskoj dokazuje da je današnji crljenak kaštelanski, preko omiškog pribidraga (za kojeg je takođe provjereno da je

genetski identičan zinfandelu), u stvari, srednjovjekovni tribidrag.

Pojedini hrvatski genetičari smatraju da se i na osnovu sličnosti imena pribidrag i tribidrag može zaključiti da su u pitanju iste sorte. Isto tako, navodi se da su vino od grožđa tribidraga pili poznati hrvatski književnici Marko Marulić (1450-1524), Hanibal Lučić

(1485-1553) i Petar Hektorović (1487-1572), koji su živjeli u doba renesanse. Zabilježeno je takođe da je porodica Marka Marulića

krajem XV vijeka u Veneciji prodavala vino tribidrag.

„Svakako najkonkretniji, zasada, poznati podaci o sadnji loze

tribidrag nalaze se u popisu zemljišnog posjeda, Ludovika Žilkovi-

ća, korčulanskog kanonika i poslanika cara Maksimilijana na mno-

gim dvorovima, iz 1546. godine.“25 Međutim, kako je konstatovala hrvatska novinarka Meri Šilović, pokušaj genetske identifikacije iz lista tribidraga, sačuvanom u Bulićevom herbariju, nije uspio.26

23 Edi Maletić, Ivan Pejić i Jasminka Karoglan Kontić: Plavac mali, Zagreb, 2009, str. 47.

24 Meri Šilović je dugogodišnja reporterka Slobodne Dalmacije, urednica priloga Vino i časopisa Maslina.

25 Meri Šilović: Zinfandel u čaši Marka Marulića, Slobodna Dalmacija od 20.03.2005.

godine.

26 Stjepan Bulić, otac dalmatinske ampelografije, početkom XX vijeka prikupio je listove tribidraga, kao i svih ostalih autohtonih sorti, koji se čuvaju u Prirodoslov-nom muzeju u Splitu.

1 1 0

BUDVANSKE BOJE VINA

I dok DNK analiza još uvijek nije potvrdila da su američki

zinfandel i dalmatinski, renesansni tribidrag iste sorte, dotle se najstariji pomen crnogorske sorte kratošije, čiji je genetski profil identičan zinfandelu, nedvosmisleno nalazi u srednjovjekovnom

Budvanskom statutu. Kao što je naprijed navedeno, 261. poglavlje ovog pravno-istorijskog akta, u kome se navode kratošijski vinogradi, datira iz razdoblja kada je Budva bila pod vlast srpskih despota (1426-1442). Spominjanje samo sorte kratošije u Statutu

Budve ukazuje da je ona već tada bila vladarka u budvanskim vi-

nogradima. Njena dominacija u budvanskom vinogorju trajala je

sve do šezdesetih godina XX vijeka, kada je filoksera definitivno uništila vinograde sa autohtonim sortama na ovom dijelu našeg

primorja.

Inače, koliko je vino kratošija bilo zastupljeno i omiljeno u na-

šem kraju, najbolje ilustruje činjenica da se ono veliča u pjesmama o krsnim slavama:

Pijte vino, gosti moji, nije voda to,

Nego vino kratošija, koje premeće;

Premetnuće domaćina, sve je mene stra’!

Neka meće i premeće, njega nije stra’;

Napij mi se domaćine, neka ti je čast;

Među braćom i družinom, vazda pošten glas!

Kako je zapisao Vuk Karadžić, vino kratošija se pominje i u

drugim crnogorskim narodnim pjesmama. Navodimo neke od tih

stihova:

Ti ne piješ mlaćenicu, batom bivenu,

nego vino kratošiju, kukom trapljenu.

U Crmnici je ostala upamćena narodna pjesma posvećena lozi

kratošiji, koja počinje stihovima:

111

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Duboke se loze sade u crmničke vinograde,

Ponajdublje kratošija koja nikad ne opija.

Preko navedenih stihova može se zaključiti da je vinova loza

kratošija, kao autohtona crnogorska sorta, bila duboko ukorije-

njena u svijest i tradiciju našeg naroda.27 Od njenog grožđa nije pravljeno samo kvalitetno vino, nego je isto tako od nje stvarana prepoznatljiva narodna poezija.

S druge strane, loza kratošija i njeno vino bili su snažan in-

spirativni motiv našem poznatom crnogorskom pjesniku, Mirašu

Martinoviću. U svojim poetskim zapisima S ašaptavanje s memorijom Martinović je između ostalog zabilježio sljedeće:

U doba Ivana Crnojevića bijaše loza koja rađaše najbolje vino.

Kratošija je zvahu. Svi uživahu u grožđu koje je rađala i

vinu koje je davala.

To vino je nošeno u Veneciju,

gdje je smatrano pravim eliksirom.

Pred najuglednije zvanice i diplomate je iznošeno.

Služeno na tadašnjim evropejskim dvorovima.

Poznato kao Ivanovo vino.

Inače, čokot kratošije je veoma bujan. Grozd je krupan (oko 250

g) i srednje zbijen. Nalazi se na kratkoj peteljci (zbog toga se ova sorta još naziva kratkošija, jer ima kratku šiju). „Bobica je srednje veličine, okrugla, crnoplave boje. Sok je bezbojan. [...] U odnosu na Vranac nakuplja manje šećera, a ima više kiseline.“28 U cilju pobolj-

šanja kisjelosti i kvaliteta, najčešće se prerađuje sa vrancem.

27 Treba reći da je kratošija veoma stara sorta vinove loze, možda jedna od najstarijih na Balkanu. S druge strane, sve činjenice i saznanja upućuju da američki zinfandel potiče od kratošije upravo iz Crne Gore.

28 Dr Petar Cindrić, dr Nada Korać i dr Vladimir Korać: Sorte vinove loze, Novi Sad, 1994, str. 219.

1 1 2

BUDVANSKE BOJE VINA

Kao što je poznato, dugo je trajala enigma o porijeklu američ-

kog zinfandela. „Međutim, poznati pisac o vinu i veliki poznavatelj Zinfandela, Charles Sullivan, u svojoj knjizi Zinfandel, a history of a grape and its winee (5) konačno rasvjetljava kako je i odakle došla ta sorta u Kaliforniju. Prema Sullivan(u), Zinfandel je došao u SAD 1820, kada je rasadničar George Gibbs uzeo reznice u

Carskoj botaničkoj kolekciji u Beču i donio ih na Long Island.

[...] u Kaliforniju ga je, pod imenom Zinfindal prenio drugi rasadničar, Frederick W. Macondray vjerojatno tek 1852. U to vrijeme

»zlatne groznice« mnogo je doseljenika pa raste potreba za vinom, a Zinfandel se širi brže od svih sorata.“29

Treba reći da zinfandel nije autohtona austrijska sorta vinove

loze. Reznice za vegetativno razmnožavanje u Carsku loznu ko-

lekciju u Beču su donošene iz čitave Habzburške monarhije. Pošto genetski profili kratošije i crljenka kaštelanskog odgovaraju zinfandelu, proizilazi da je domovina ovog vrhunskog američkog vina Crnogorsko primorje ili Dalmacija.

Imajući u vidu da su se, kroz istoriju, nazivi današnjeg crljen-

ka kaštelanskog često mijenjali i evoluirali, a ujedno polazeći od konzistentnosti imena sorte kratošije u proteklih šest vjekova (od prvog pomena u Budvanskom statutu), može se izvesti logičan zaključak da je kratošija najstarije ime za zinfandel i da je on upravo porijeklom iz Crne Gore.

Ovakav zaključak se nameće i zbog toga što je kratošija, kroz

minule vjekove, od svih sorti bila vodeća na području Boke Kotorske i Budve. Upravo, ta okolnost je mogla da izazove pažnju i interesovanje pedantne austrijske vlasti, koja je našla za svrsishodno da ovdašnju najrasprostranjeniju vinovu lozu prenese u Beč.

S druge strane, poznato je da crljenak kaštelanski nije bio, u XIX

i XX vijeku, pretjerano rasprostranjen na dalmatinskom primorju.

Početkom ovog vijeka evidentirano je samo 15-ak aktivnih čokota

29 Edi Maletić, Ivan Pejić i Jasminka Karoglan Kontić: Plavac mali, Zagreb, 2009, str. 46.

113

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A crljenka kaštelanskog u čitavoj Dalmaciji. Dakako, ovako sužen

areal crljenka (vezuje se prvenstveno za područje grada Kaštele) nije bio neka naročita preporuka za prenos ove sorte u Carsku

botaničku baštu u Beču. U tom pogledu šanse kratošije da, kao

vjekovno veoma zastupljena, raširena i poznata sorta na čitavom

Crnogorskom primorju, dospije u Carske bečke vinograde bile su,

u odnosu na crljenak kaštelanski, daleko veće i izglednije. Sve to ukazuje da je američki zinfandel najvjerovatnije kratošija, čije je prirodno stanište današnja Crna Gora.

Iako naše opservacije imaju donekle hipotetički karakter, ipak,

kada se sklope sve relevantne kockice, koje su apostrofirane u zastupanoj studiji Budvanske boje vina, prilično postaju jasniji autohtoni korijeni i porijeklo američkog zinfandela. Drugim riječima, Crnu Goru možemo, s pravom, deklarisati kao zemlju porijekla

ove veoma popularne vinske sorte vinove loze u SAD.

Tome zdušno ide u prilog i veliki broj publikovanih naučnih

radova kod nas i u svijetu. „U svakom slučaju prisustvo kratošije u cijelom vinogradarskom području Crne Gore, kako nekad, tako

i danas, velika varijabilnost njene populacije na vinogradarskim terenima Crne Gore u okviru koje je izdvojeno 17 biotipova, veliki stepen inficiranosti sorte kratošije, uz brojne literaturne izvore, su činjenice koje ukazuju da je Crna Gora danas najbolji kandidat za zemlju porijekla sorte kratošije-zinfandela. Sigurni smo da će naša započeta novija istraživanja, u saradnji sa španskim partnerima, u potpunosti rasvijetliti i potvrditi ove navode.“30

30 Dr Vesna Maraš: Izvorni vranac, Vinski magazin kompanije „13. jul - Plantaže“, Podgorica, 2014, str. 20-25.

1 1 4

BUDVANSKE BOJE VINA

STRATEGIJA RAZVOJA VINOGRADARSTVA I

VINARSTVA NA BUDVANSKOM PRIMORJU ZA

PERIOD OD 2016. DO 2025. GODINE

Tragajući za svojim čvrstim i prepoznatljivim imenom, Budva i

njen turizam moraju da afirmišu svoje najprestižnije imidž-mar-

kere, kako bi održali konkurentsku prednost na međunarodnom

tržištu. U kreiranju budvanskog turističkog identiteta važna misija mora da pripadne agroturizmu, koji će svoj razvoj ovdje prije svega temeljiti na vinogradarstvu i maslinarstvu. Jer, vinova loza i maslina su najstarije autohtone biljne kulture, koje su na budvanskom primorju uzgajane još od antičkog doba.

S tim u vezi, posebno genetička identifikacija američkog zin-

fandela kao crnogorske kratošije, potencijalne veze sa američkim tržištem po tom osnovu, uz očekivani polet agroturizma, treba da predstavljaju snažan podsticaj za razvoj vinogradarstva i vinarstva na području Budve u desetogodišnjem periodu od 2016. do 2025.

godine. Sve to može da doprinese da vina od domaćih autohtonih

sorti vinove loze (naročito vino kratošija), u perspektivi, postanu važan dio budvanskog turističkog brenda.

U nastavku ove studije, u kroki naznakama, izložićemo sce-

nario (matricu) razvoja vinogradarstva i vinarstva na teritoriji budvanske opštine do 2025. godine. Razumije se, implementaci-jom zastupanog razvojnog programa doprinijelo bi se potpunijoj

ekonomskoj valorizaciji raspoloživih prostornih resursa, kao i

inauguraciji principa i politike održivog razvoja opštine Budva i njene privrede. S tim u vezi obnovljeni vinogradarski zasadi dali bi snažan podsticaj razvoju agroturizma, kao jednog od alternativnih oblika turističkog razvoja na budvanskom primorju, odnosno kao

odgovor na naš današnji masovni plažni turizam.

115

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Prizor iz Paštrovića

Vino kratošija - budvanski brend identitet

Nedavno prezentirani rezultati naučnih istraživanja crnogorskih

i španskih naučnika nedvosmisleno su pokazali da je kratošija

centralna sorta za vinogradarstvo Crne Gore, koja je faktički iznjedrila više od 33% sorti koje se gaje na teritoriji naše države. Štaviše, genetskom analizom je utvrđeno da je kratošija otac vrancu, koji je danas svakako najznačajnije crnogorsko vino. Kao glavna autohtona sorta za proizvodnju vina, kratošija je ovdje gajena vjekovima, a možda i milenijumima.

U pisanim izvorima najstariji pomen kratošije se nalazi u sred-

njovjekovnom Budvanskom statutu. Naime, 261. poglavlje ovog

pravno-istorijskog akta je posvećeno kratošijskim vinogradima.

Taj pomen, koji datira iz prve polovine XV vijeka, ima gotovo

kolosalni, istorijski značaj. Takav značaj proističe, u prvom redu, zbog američkog zinfandela, svjetski poznate sorte crnog grožđa,

od kojeg se pravi najomiljenije i najprodavanije vino u SAD.

1 1 6

BUDVANSKE BOJE VINA

Pošto je crnogorska autohtona sorta kratošija u stvari američki

zinfandel, od njenog vina Budva treba da izgradi svojevrsni brend identitet, po kome će biti prepoznatljiva sve do zapadne obale

Sjeverne Amerike. Prodaja i cijena vina od vinove loze, koja je

identična zinfandelu, osjetno će da raste, a samom prostoru odakle potiče daće nesporno novu marketinšku dimenziju, još prestižniju i dragocjeniju.

Prema tome, brojni su benefiti od brendiranja vina kratošije.

Oni se ogledaju kroz moguće privlačenje direktnih stranih investicija za razvoj vingradarstva, značajno povećanje potražnje za bren-diranim vinom, kao i kroz dodatnu prepoznatljivost budvanske

turističke destinacije, posebno na američkom tržištu.

Očuvanje i zaštita prepoznatljivih vinogradarskih položaja

Kao što je poznato, na teritoriji budvanske opštine, kako u priobalnom pojasu, tako i u zaleđu, nastale su brojne protivrječnosti, devastacije i konflikti u korišćenju prostora kao našeg najvažnijeg razvojnog resursa. Za rješavanje tih deformacija i drugih nega-tivnih pojava prostorno planiranje je najpodesnije sredstvo. Zato predstojeću izradu Prostornog plana posebne namjene za obalno

područje Crne Gore, odnosno reviziju Prostornog plana opštine

Budva, treba iskoristiti za popravljanje, transformaciju, revitalizaciju, oplemenjivanje i za svestranu urbanu i ekonomsku renesansu budvanske regije, koja je u minulim godinama bila izložena snažnoj agresiji raznoraznih investitora, mešetara i trgovaca kvadratnim metrima zemljišnih i stambenih površina.

Što se tiče samog budvanskog zaleđa, njegov skladni i održivi razvoj podrazumijeva autentičnu obnovu starih seoskih kuća, dosljed-nu zaštitu ruralnog ambijentalnog prostora, kao i implementaciju koncepta razvoja alternativnih vidova turizma (agroturizma, kulturnog turizma, rekreativnog pješačenja i dr.). S tim u vezi, posebno 117

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Zaleđe paštrovskog primorja

treba zaustaviti sve prisutniji trend pretvaranja poljoprivrednog u građevinsko zemljište. U okviru stvaranja potrebnih uslova za dalji razvoj vinogradrastva od naročite važnosti je markiranje, očuvanje i zaštita prepoznatljivih vinogradarskih položaja. Drugim riječima, kroz pripremu, razradu i donošenje prostorno-planskih dokumenata, neophodno je zaštiti tradicionalne i pogodne vinogradarske terene od dalje degradacije i prekomjerne izgradnje novih objekata.

Razvoj agroturizma

U prošlosti stanovnika na budvanskom ruralnom području, poljo-

privreda je bila najvažnija djelatnost. Na to zorno ukazuju brojni, doduše, zapušteni džardini (bostani i zgrade), vrtače i potkutnjice na ovom prostoru. Danas se sve to može iskoristi za razvoj vinogradarstva i maslinarstva, odnosno agroturizma u zaleđu Budve.

Stoga, uz predviđenu autentičnu obnovu i revitalizaciju starih

1 1 8

BUDVANSKE BOJE VINA

seoskih aglomeracija, posebnu pažnju treba posvetiti zaštiti, obnovi i valorizaciji ovih poljoprivrednih površina.

Prije nekoliko decenija, Međunarodni komitet za spomenike i

mjesta donio je, u zajednici sa Međunarodnom federacijom pejzažnih arhitekata, tzv. Florentinsku povelju o istorijskim hortikulturno-arhitektonskim kompozicijama koje treba čuvati, štititi i unaprijeđivati kao bitne elemente regionalnog identiteta i kao mjesta od posebnog turističkog interesovanja. U tom smislu budvanski džardini i pot-kutnjice31 danas se javljaju kao svjedočanstvo jedne sjajne ruralne kulture. Ove tradicionalne bašte, ponovo obnovljene, izglancane i umivene, mogu da se vrate u život, prvenstveno kroz razvoj vinogradarstva, maslinarstva i agroturizma. Iz tih razloga zone potkutnjica neophodno je, kroz izradu i donošenje prostorno-planskih dokumenata, u cjelosti markirati i dosljedno sačuvati u autentičnoj formi.

Postojeće suvomeđe32 ne treba mijenjati sa betonskim ili, sa

upotrebom maltera kao vezivnog sredstva, zidanim potpornim zi-

dovima. Osim toga, u toj zoni ne smije se dozvoliti nikakva gradnja.

Kao reakcija na urbano otuđenje, kod sadašnjih turističkih

nomada javlja se želja za povratkom prirodi i životu na seoskim

imanjima. U tom kontekstu za savremenog turistu posebno je

privlačan boravak i odmor u porodičnim poljoprivrednim gaz-

dinstvima, u posebnim prirodnim i ruralnim ambijentima, gdje se

može ponuditi domaće ekološko voće, povrće, vino, rakija, masli-

novo ulje, med, kulinarski specijaliteti i drugi proizvodi, kao i rad u baštama i zasađenim vinogradima.

31 Izvorni starinski naziv potkutnjica predstavlja nešto što je dolje, niže i pod kućom.

Te tradicionalne bašte su po pravilu male, veličine pola „motike“ ili „četvrt rala“, najčešće navodnjavane, u kojima se gajilo povrće, ali i loza, smokva i maslina.

32 Suvomeđa je tradicionalni vid gradnje koji je tipičan za Primorje. Gradi se od prirodnog kamena, bez upotrebe pomoćnih vezivnih sredstava. Kao spomenici proš-

lih vremena, suvomeđe i potkutnjice danas predstavljaju dio autentičnog predjela i kulturnog pejzaža ovog kraja. Stoga bi ih - možda - trebalo proglasiti kulturnim dobrom i promovisati kao dio ponude ruralnog turizma u budvanskoj opštini.

119

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Zaleđe Petrovca

Sa obnovom tradicionalnih seoskih kuća, džardina i potkutnji-

ca na području budvanske opštine, na način kako je naprijed navedeno, stvaraju se uslovi za razvoj seoskih poljoprivrednih gazdinstava, koja predstavljaju nasušnu osnovu za razvitak poljoprivrede i agroturizma. Na ovim gazdinstvima treba da bude zastupljeno

povrtlarstvo, voćarstvo, vinogradarstvo, malinarstvo, pčelarstvo i dr.

Isto tako, potrebno je da seljačka turistička gazdinstva raspolažu sa određenim brojem domaćih životinja.

Kod obnove seoskih kuća neophodno je da se u posebnom dijelu

osiguraju savremeno i komforno opremljene prostorije za boravak i spavanje turista. Na takvim gazdinstvima pružaju se usluge smje-

štaja, prehrane i prodaje poljoprivrednih proizvoda i prerađevina, a postoji mogućnost da se turisti aktivno uključe i u poljoprivredne radove, posebno kod gajenja vinove loze i proizvodnje vina.

Imajući u vidu da se odmor na seljačkim poljoprivrednim gaz-

dinstvima danas nalazi u fokusu interesovanja posebno stanovnika velikih gradova, koji su željni zdravog i šarolikog svijeta prirode, 1 2 0

BUDVANSKE BOJE VINA

Medigovići (današnji izgled)

sasvim je razumljivo što se agroturizam, zasnovan na vinogradar-

stvu i maslinarstvu, javlja kao realna razvojna šansa na ruralnom području Budve.

Podizanje eksperimentalnog vinograda

Jedan od strateških razvojnih zadataka na planu obnove vinogra-

darsko-vinarske proizvodnje na području budvanske opštine treba

da bude podizanje eksperimentalnog vinograda sa novim vrstama

crnogorskih autohtonih sorti vinove loze. U tom cilju, potrebno je iznaći i izdvojiti zemljište, površine od oko 10 hektara, koje ima povoljan vinogradarski položaj. Na ovom zemljištu bi se zasadio

navedeni vinograd, u kome bi se primjenjivale savremene naučne

metode, mjere i tehnike kod gajenja vinove loze. Razumije se, u

tom vinogradu bi se pored ostalog implementirali i odgovarajući

121

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A rezultati i preporuke iz projekta genetskog izdvajanja (sekvencio-niranja) genoma autohtonih sorti vinove loze u Crnoj Gori, čija je prezentacija i promocija izvršena krajem novembra 2015. godine.

Povodom činjenice da je najomiljenija američka vinska sorta

zinfandel u stvari crnogorska kratošija, bilo bi primjereno da se na ulazu, u ovom eksperimentalnom vinogradu, postavi svojevrsni

spomenik vinu i vinovoj lozi kratošiji. Ovaj spomenik bi podsjećao na veliko vinarsko otkriće, tj. da je američki zinfandel isto što i naša kratošija.

Inicijalni program - tri vinska sela

Na ruralnom području budvanske opštine treba, za početak,

markirati tri posebne lokacije, odnosno tri vinska sela, u kojima će se - uz svestranu podršku lokalne samouprave i korišćenje

bespovratnih sredstava IPARD like projekata (koje finansira

Evropska unija), kao i sredstava iz drugih međunarodnih i do-

maćih razvojnih fondova - obnoviti tradicionalne suvomeđe i

inicijalno zasaditi najmanje po 10.000 čokota autohtonih sorti

vinove loze (kratošija, vranac, lisica, žižak i dr.). Naš predlog je da, zbog dobrih vinogradarskih položaja, u prvoj fazi (2016-2018), to budu sljedeća sela:

a. selo Medigovići (iznad Petrovca),

b. selo Čelobrdo (iznad Svetog Stefana i Miločera) i

c. selo Stari Duletići (iznad Budve).

Razumije se, ove vinogradarske mini plantaže predstavljale

bi nukleus za razvoj agroturizma (pored vinogradarstva, za

razvoj agroturizma, u našim uslovima, posebno je zanimljivo i

maslinarstvo).

U drugoj fazi program vinskih sela bi se proširio i na druga

budvanska sela, koja su nekada bila prepoznatljiva po gajenju

1 2 2

BUDVANSKE BOJE VINA

Čelobrdo

vinove loze i kvalitetnim vinima (Grabovica, Vojnići, Lapčići,

Svinjišta i dr.).

Projekat - tri vinske kuće

Na teritoriji budvanske opštine u periodu do 2020. godine treba

otvoriti tri vinske kuće, i to:

a. Antičku vinsku kuću u staroj Budvi,

b. Vinsku kuću na vr’ Čelobrda, sa neponovljivim pogledom na

jedinstveni grad hotel „Sveti Stefan“ i piktoreskni Miločer, i

c. Vinsku kuću u staroj školi na Kruševici iznad Petrovca.

U Antičkoj vinskoj kući u staroj Budvi, najpoznatija crno-

gorska vina bi se čuvala i točila iz replika amfora (pronađenih u 123

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A budvanskoj nekropoli), koje potiču iz grčkog i rimskog perioda.

Vino bi se pilo iz replika skifosa pronađenih u antičkoj nekropoli.

U ovoj vinskoj kući bi se mogla kupiti najbolja crnogorska au-

tohtona vina (kratošija, vranac, lisica, žižak i dr.) u bocama, koje su replike antičkih keramičkih posuda, tzv. oinohoa i laginosa.

Osim toga, u Antičkoj vinskoj kući prodavali bi se suveniri u

vidu figurina Kadma i Harmonije (mitskih osnivača drevne Bud-

ve), antičkih amfora, oinohoa, laginosa, skifosa, tanjira sa reljefnom predstavom Dionisa (boga vina) i dr.

U ovoj vinskoj kući bi se služili crnogorski i primorski gastro-

nomski specijaliteti (koji „traže i ištu“ dobro vino) - slane srdele i drugi morski riblji specijaliteti, suvi krap i ukljeve, njeguški pršut i sir, kozji sir i dr.

Paštrovske vinske kuće na vr’ Čelobrda i u staroj školi na Kruševici (savremeno opremljene), uz konzumiranje najboljih crnogorskih vina i paštrovskih gastronomskih specijaliteta (riba na gradele, pašticada, domaće makarule i dr.), baštinile bi pored ostalog i istorijske priče o nastanku i razvoju Svetog Stefana, Jegorovom putu, manastiru Praskvica, Petrovcu, manastiru Gradište i dr.

Muzej vinarstva

U blizini čelobrdske vinske kuće trebalo bi osmisliti i ostvariti projekat „Muzej u slobodnom prostoru“, odnosno „Muzej na

otvorenom“. Za potrebe ovog muzeja neophodno je realizovati

tradicionalnu i prepoznatljivu paštrovsku kamenu kuću (sa vol-

tovima, terasom sa kamenim sjednikom, bistijernom, krovom na

jednu vodu i dr.). Unutrašnjost ove kuće (muzeja) sadržala bi

karakteristični restaurirani stari paštrovski namještaj, pokućstvo, ognjište sa verigama, posuđe, ukrasne predmete, oruđa za rad i dr.

U muzeju bi svoje mjesto našla paštrovska narodna nošnja, stare

ikone, kao i ostali proizvodi domaće i narodne umjetnosti.

1 24

BUDVANSKE BOJE VINA

Razumije se, u ovom etnografskom muzeju bi se izložila i po-

stavka tradicionalne opreme za gajenje vinove loze i proizvodnju vina na budvanskom primorju, u vidu Muzeja vinarstva.

Ovako osmišljen muzej, sa izvornim i primamljivim paštrov-

skim ambijentom, bio bi otvoren za posjete turistima, učenicima, studentima i dr. Time bi ova etnografska muzejska zbirka predstavljala svojevrsnu dopunu turističke ponude ne samo Čelobrda i Svetog Stefana, već i čitave Budvanske rivijere.

Itinereri „Budvanski vinski putevi“

Kada se realizuje i zaokruži program budvanskih vinskih sela,

neophodno je pristupiti implementaciji enološkog itinerera „Bud-

vanski vinski putevi“. Ovaj projekat treba da doprinese afirmaciji i promociji tradicionalnih crnogorskih vina (posebno vina od

autohtonih sorti, kao što su kratošija, vranac, lisica, žižak i dr.), kao i vinskog turizma.

Kao što je poznato, razvoj vinskog turizma rezultiraće ne samo

poboljšanjem imidža naše regije i njenim boljim pozicioniranjem

na emitivnim tržištima, nego, isto tako, predstavljaće jedan od

važnih stubova razvoja budvanskog zaleđa.

U cilju operacionalizacije zastupanog projekta biće potrebno

da se izvrši markacija i kompletno obilježavanje vinskih puteva na teritoriji opštine Budva, putem turističkih info tabli i saobraćajnih znakova. Takođe, uradiće se informativna brošura, sa turističkom mapom vinskih puteva, koju će svaki turista, koji dođe na Budvansku rivijeru, dobiti u hotelima, putničkim agencijama i u lokalnim turističkim info centrima.

Razumije se, osnovni cilj razvoja vinskog turizma na ruralnom

području jeste da Budva u svijetu bude prepoznata ne samo po

obilju sunca, neponovljivim plažama (pravim obalnim draguljima)

125

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Donji Pobori

i kupališnom turizmu, već i po vrhunskim vinima, autohtonim sor-

tama i svjetski poznatim vinskim brendovima, kao što je kratošija i dr. Na taj način zamah vinskog turizma postaće neraskidivi dio ukupnog turističkog razvoja budvanskog primorja. Drugim riječi-ma, kroz prožimanje turizma, vinogradarstva i vinarstva osiguraće se novi kvalitet razvoja naše opštine, kao i veća prinosna snaga i zarađivačka sposobnost njene turističke privrede.

Animiranje poznatih ličnosti za

ulaganja u budvansko vinogorje

Opštepoznato je da su vinogradarstvo i vinarstvo otmene djelat-

nosti, odnosno statusni simbol, koji zaokupljuje pažnju mnogih

poznatih ličnosti iz svijeta nauke, umjetnosti, biznisa, politike, sporta i mode. Iz tih razloga bilo bi veoma uputno ukoliko bi

budvanska opština privukla neko poznato ime iz svjetskog džet

1 2 6

BUDVANSKE BOJE VINA

seta, koje bi uložilo kapital u podizanje novih vinograda na našem primorju. To bi se, i te kako, moglo marketinški valorizovati u cilju sticanja konkurentske prednosti u odnosu na ostale vinogradarske destinacije.

Nešto slično desilo se nedavno na Pelješcu u Hrvatskoj. Na-

ime, četiri velika investitora su došla na ovo hrvatsko poluostrvo, sa velikim ambicijama za gajenje autohtonih sorti i proizvodnju

nadaleko poznatih peljeških vina. Jedan od njih je savjetnik ame-ričkog predsjednika Obame, koji je u Orebiću počeo da stvara

pravo vinsko carstvo. Izuzev ovih na Pelješcu, slični investitori, svjetskog glasa, u Hrvatskoj se još nijesu pojavili.

Kada je riječ o Budvi, bilo bi veoma značajno da, recimo, No-

vak Đoković (koji se nedavno vjenčao na Svetom Stefanu), kao

prvi teniski reket svijeta, kupi i obnovi staru kuću i vinograd u Paštrovićima. Ta vijest bi, na širokom planu, skrenula pažnju na vinogradarske potencijale budvanskog primorja, što bi moglo

da motiviše i druge poznate ličnosti da postupe na sličan način.

Marketinški efekat ovakvih „džet set“ investicija u budvansko vinogradarstvo, uz činjenicu da čuveni američki zinfandel potiče od crnogorske kratošije, bio bi nemjerljiv.

Politika malih koraka u oživljavanju budvanskih

sela i u razvoju vinogradarstva

U ostvarivanju zastupanog scenarija razvoja vinogradarstva i vinarstva, pored velikih razvojnih poduhvata, veoma je bitna tzv. politika malih koraka. Ovakva politika podrazumijeva svakodnevnu, konti-nuiranu aktivnost, usmjerenu na stvaranje što povoljnijih uslova za komforni i perspektivni život na ruralnom području Budve.

Imajući u vidu evidentnu napuštenost i zamrlost naših sela, ve-

oma je važno da se vrati i udahne novi život u ruralnim sredinama.

127

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Prizor iz Podostroga

S tim u vezi, treba osmisliti strategiju za vraćanje mlade populacije na svoja seoska imanja, kao i animirati potencijalne domaće preduzetnike da ulažu u poljoprivredu i ruralni turizam. Ovakva

razvojna orijentacija mora da se zasniva na politici povoljnog finansiranja potencijalnih seoskih poljoprivrednih gazdinstava, kao i na podsticajnoj fiskalnoj politici.

Kod planiranja budžeta, opština Budva treba svake godine da

opredijeli investiciona sredstva za poboljšanje neophodne seoske infrastrukture (putne mreže, elektrosnabdjevanja, vodosnabdjevanja, kanalizacije i dr.), kako bi se stvorili uslovi za udoban život u našim selima.

Isto tako, svake godine u budžetu opštine potrebno je izdvo-

jiti odgovarajuća finansijska sredstva za obnovu tradicionalnih

suvomeđa i podizanje novih zasada vinograda33. Ova sredstva bi

33 S tim u vezi predlažemo da opština Budva svaku sadnju više od 200 čokota autohtonih sorti vinove loze finasijski, bez obaveze vraćanja, podrži sa 6 - 7 € po sadnici.

1 2 8

BUDVANSKE BOJE VINA

se dodjeljivala putem javnog konkursa (u skladu sa razrađenim

kriterijumima) i imala bi bespovratni karakter.

Nužno je takođe definisati plan pribavljanja dodatnih fi-

nansijskih sredstava (iz domaćih i inostranih izvora, kao što su MIDAS grantovi, pretpristupni fondovi EU i sl.) na ime podrške

za revitalizaciju budvanskih sela, a time i za realizaciju koncepta održivog razvoja vinogradarstva, maslinarstva i agroturizma na

seoskom području.

Operativni tim za sprovođenje Strategije razvoja

vinogradarstva i vinarstva u opštini Budva

Za efikasno sprovođenje Strategije (scenarija) razvitka ekološke vinogradarsko-vinarske proizvodnje na budvanskom području,

opština Budva treba da formira posebni operativni tim, koji će

biti sposoban da pruži logističku podršku razvoju ovom sektoru.

Drugim riječima, navedeni tim mora biti sposoban za razradu i

operacionalizaciju zastupane strategije, tj. za izradu konkretnih investicionih programa, privlačenje finansijskih sredstava, te za upravljanje projektima finansiranim iz domaćih i međunarodnih

izvora. U vezi s tim operativni tim posebnu pažnju treba da posveti razvoju komercijalne proizvodnje i marketinga vina od autohtonih sorti grožđa, kao i ostvarivanju pune sinergije vinogradarstva i vinarstva sa budvanskim turizmom.

129

Stara loza u Svinjištima

BUDVANSKE BOJE VINA

RIJEČ NA KRAJU

U opštini Budva se sve više shvata da održivi razvoj njenog ru-

ralnog zaleđa predstavlja optimalno razvojno rješenje. U tom

kontekstu pripremljena je i donešena Strategija razvoja ruralnog turizma u budvanskim selima (2013). U ovom dokumentu posebno je apostrofiran razvitak agroturizma, koji ovdje treba da se prije svega zasniva na vinogradarstvu i maslinarstvu. Kao što je poznato, pomenute poljoprivredne djelatnosti su na budvanskom primorju

zastupljene još od antičkog doba, o čemu svjedoče brojni artefakti koji su otkriveni u helenističkoj i rimskoj nekropoli drevne Budve.

Od tog razdoblja, pa sve do današnjih dana, u kontinuitetu

možemo pratiti gajenje vinove loze i proizvodnju vina na teri-

toriji budvanske opštine. Koliko su vinogradi i vinarstvo bili od važnosti za život ljudi u ovom kraju, najbolje govori srednjovjekovni Statut Budve, u kome je čak dvadeset poglavlja (članova)

posvećeno tim djelatnostima. Svakako, najznačajnije je 261. po-

glavlje Budvanskog statuta, pošto se u njemu tretiraju kratošijski vinogradi. Ovaj prvi pisani pomen kratošije, koji potiče iz prve polovine XV vijeka, posebno dobija na značaju, zbog utvrđene

činjenice da je ta sorta identična američkoj sorti vinove loze

zinfandel, od koje se pravi najpopularnije vino u SAD. Moleku-

larnom DNK analizom dokazano porijeklo američkog zinfan-

dela od crnogorske kratošije, u razvojnom pogledu (posebno u

smislu privlačenja američkih investicija za naše vinogorje), može da obezbijedi velike benefite i podsticaje za dalji poletni razvoj vinogradarstva i vinarstva kod nas.

Na ovaj način moguće je pokrenuti zamajac razvoja budvan-

skog ruralnog područja. Pri tome, uloga opštine Budva je od pre-

sudne važnosti za održivi razvoj njenog zaleđa, u smislu da, prije svega, ulaganjem kapitalnih investicija u seosku infrastrukturu

131

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A osigura što povoljnije uslove za udobni i prosperitetni život mlade populacije na selu.

Veoma značajan uticaj u svemu tome treba da imaju i nevladina

udruženja, koja zagovaraju i promovišu principe i politiku održivog razvoja. Jedna od tih nevladinih organizacija jeste i NU „Naše vino“

Budva, koje je osnovano s ciljem da afirmiše i podstiče realizaciju ekonomski probitačnih projekata na ruralnom području budvanske

opštine. Na samom početku svog djelovanja, ovo nevladino udruže-

nje ukazuje da su pored ostalog, vinogradarstvo i vinarstvo veoma atraktivne i perspektivne djelatnosti, koje mogu da doprinesu do-datnoj promociji i prepoznatljivosti budvanske turističke destinacije.

1 3 2

BUDVANSKE BOJE VINA

LITERATURA I IZVORI

1. Bujuklić, Žika: Pravno uređenje srednjovekovne Budvanske komune, Budva, 1988.

2. Burić, Dušan P.: Vinogradarstvo I, Novi Sad, 1972.

3. Burić, Dušan P.: Vinogradarstvo II, Novi Sad, 1979.

4. Cindrić, Petar, Korać, Nada i Korać, Vladimir: Sorte vinove loze, Novi Sad, 1994.

5. Duletić, Vlado Đ.: Budva od mita do stvarnosti, Budva, 2010.

6. Duletić, Vlado Đ.: Zapisi sa kamena crnogorskog, Budva, 2011.

7. Ivanović, don Krsto: Ljetopis Budve, nastao 1650.

8. Kojović, Antun: Moje doba, Titograd, 1969.

9. Luketić, Miroslav: Budva - Sv. Stefan - Petrovac, Budva - Cetinje, 1966.

10. Luketić, Miroslav i Bujuklić, Žika priredili: Srednjovjekovni 11. Statut Budve, Budva, 1988.

12. Ljubiša, Stjepan M.: Pop Andrović novi Obilić, Pripovijesti i pričanja, Beograd, 1949.

13. Maletić, Edi, Pejić, Ivan i Karoglan Kontić, Jasminka: Plavac mali, Zagreb, 2009.

14. Maraš, Vesna: Izvorni vranac, Vinski magazin kompanije „13. jul -

Plantaže“, Podgorica, 2014, str. 20-25.

15. Marković, Čedomir: Antička Budva, Podgorica, 2012.

16. Martinović, Miraš: Sašaptavanje s memorijom, Herceg-Novi, 2014.

17. Milović, Jevto M.: Zbornik dokumenata iz istorije Crne Gore (1685–1782), Cetinje, 1956.

18. Nakićenović, pop Sava: Boka - antropogeografska studija, Beograd, 1913.

19. Nikaljević, Vladimir: Nije riječ o dobrom vinu, već o dobrom životu, Glasnik Privredne komore Crne Gore, Godina LI, Broj 12, Podgorica, decembar 2015.

133

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A 20. Pejović, Ljubomir i Mijović, Slavko: Opšte vinogradarstvo, Podgorica, 2004.

21. Šilović, Meri: Crljenak je Marulićev suvremenik, „Slobodna Dalmacija“ od 5.03.2010. godine.

22. Šilović, Meri: Zinfandel u čaši Marka Marulića, „Slobodna Dalmacija“ od 20.03.2005. godine.

23. Sajt Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja Vlade Crne Gore www.minpolj.gov.me: Crna Gora kolijevka vinogradarstva na Balkanu (Saopštenje od 25.11.2015).

24. Sindik, Ilija: Odnos grada Budve prema vladarima iz dinastije Nemanjića, Istorijski časopis, knjiga VII, Beograd, 1957.

25. Ulićević, Marko: Prilog rejonizaciji vinogradarstva u Crnoj Gori, časopis

„Naša poljoprivreda i šumarstvo“, god. 5, br. 2, Titograd, 1959.

1 3 4

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA

NA RURALNOM PROSTORU

MAINA

UVODNE NAPOMENE

Tokom svog razvoja turizam je prolazio kroz različite faze, od

individualnog (turizam povlašćenih grupa) do masovnog tu-

rizma, da bi krajem XX vijeka došlo do tržišnog pomjeranja od

masovnog prema tzv. alternativnim, selektivnim ili specifičnim

vidovima turizma, kao odgovor na masovni plažni turizam.

U okviru raznovrsnog spektra alternativnih vidova turizma

posebno se izdvaja ruralni turizam, koji predstavlja značajan

činilac u aktiviranju i održivom razvoju seoskih područja, oču-

vanju lokalnog identiteta, afirmaciji tradicije i običaja, zaštiti prirode, očuvanju i revitalizaciji tradicijske graditeljske baštine i primjerene izgradnje novih struktura, te u jačanju autohtone

i ekološke poljoprivredne proizvodnje. Pošto značajno pomaže

razvoju ruralnih krajeva na održivim socijalnim, ekonomskim i

ekološkim osnovama, ruralni turizam se s razlogom može sma-

trati budućnošću svjetskog turizma.

Inače, ruralni turizam se, kao širi pojam od samog seo-

skog turizma, definiše kao oblik turizma koji podrazumijeva

sve aktivnosti turističkog karaktera u ruralnom području. Kao

135

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A selektivni oblik turizma, on u sebi obuhvata ekoturizam, geoturizam, agroturizam, brojne aktivnosti u prirodi, ruralno iskustvo, kulturni turizam, vjerski turizam, lovni turizam, avanturistički, izletnički turizam, pripremu tradicionalne hrane, zavičajni turizam, turističke ceste, puteve i staze, izradu suvenira i druge slične oblike turizma.

Kao što je poznato, klatno savremenog turizma se sve više po-

mjera ka tzv. „turizmima doživljaja“. Pošto su u svojim sredinama preopterećeni svakodnevnom dinamikom posla i sivilom života

(Kuća pos’o, pos’o kuća...), turisti na odmoru žele da obnove energiju i dožive nove inspiracije, u potrazi za neobičnim i živopisnim predjelima, kulturnim zanimljivostima, „svjetlucavim“ tragovima

drevne prošlosti i nagovještajima drugačije budućnosti.

Dakle, današnji turista se ne zadovoljava klasičnom ponudom

i uslugom. Poenta turizma više nije dovesti gosta, smjestiti ga u hotelskim „tvrđavama“ i betonskim soliterima, dobro ga nahra-niti i dati mu plažu, more i sunce. Turizam XXI vijeka zahtijeva raznovrsna događanja tokom čitavog dana i on je u potpunosti

usmjeren na gosta, koji u takvim okolnostima ima status malog

božanstva.

Umjesto standardne i uobičajene „klasike“, turisti sve više

traže inovativne turističke ponude, suprotne svjetove, inscenacije i dodatnu emocionalnu korist (atraktivni ambijent, netaknutu

i divlju prirodu, autentičnost, nezaboravne avanture, neobična

iskustva, iznenađenja, podsticaje i dr.). Drugim riječima, „savremeni turistički nomadi“ žele da vide i dožive nešto sasvim drugo.

To drugo i neobično mogu, između ostalog, da nađu na ruralnom

području u budvanskom zaleđu, koje potencijalnim turistima

nudi piktoreskne pejzaže, poetiku kamenih gromada, sunovrat-

ne udoline, udaljenost od svakodnevnice i tajanstvene staze za

pješačenje i planinarenje, sa prelijepim vidicima na neponovljivi priobalni dragulj Budvanske rivijere.

1 3 6

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA POTENCIJALI ZA RAZVOJ RURALNOG TURIZMA

NA PODRUČJU MAINA

Geomorfološke pogodnosti.

Ruralne prostore budvanske opštine karakterišu raznoliki prirodni predjeli koji imaju respektabilne pogodnosti (geomorfološke,

biogeografske i klimatske vrijednosti, antropološka dostignuća,

graditeljsko i kulturno nasljeđe, običaje, tradiciju, gastronomski identitet i dr.), kao i neiskorišćene potencijale za razvoj ruralnog turizma. Valorizovanje ovih resursa u turističke svrhe vodi svakako razvojnom poletu i stvaranju novih ekonomskih vrijednosti. Bu-dući da je ruralni turizam jedna je od ključnih odrednica u pro-

jektu revitalizacije budvanskih sela, njegovom održivom razvoju je potrebno posvetiti posebnu pažnju.

Međutim, u pogledu kreiranja i ostvarivanja mogućeg scena-

rija razvoja ruralnog turizma budvansko zaleđe je faktički nedje-ljivo. U svakom slučaju ono se mora posmatrati kao jedinstveno,

međuzavisno i međuuticajno područje. Njegova tradicionalna

podjela na Paštroviće, Maine, Brajiće i Pobore, sa stanovišta

razvoja se ne može separatno tretirati, s obzirom na snažnu po-

vezanost, ispreplijetanost i međusobnu upućenost ovih ruralnih

sredina. Stoga, iako su u zastupanoj strategiji radovi na zadatu temu za pojedine djelove budvanskog zaleđa samo formalno

odvojeni, oni ipak podrazumijevaju integralistički pristup ak-

tuelnom problemu razvoja ruralnog turizma na čitavoj teritoriji

budvanske opštine.

Kao što je poznato, u pogledu vertikalne dinamike prostora

opštine Budva, iza zone priobalnog pojasa (do 100 m visine nad

morem) nastavlja se područje tzv. srednjeg pobrđa (od 100 do 500

137

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A m), na koje se nadovezuje pojas planinskog masiva (visine od 500

- 1.400 m). Ovaj pojas na sjeveru i sjevero-zapadu čini neposredne ogranke Lovćena, odnosno južnu podgorinu tog veličanstvenog

planinskog vijenca.

U neposrednom zaleđu Budvanskog polja i zapadnog dijela

Bečićke plaže počinje da se uzdiže brdsko-planinsko područje

Maina (nekadašnjeg mainskog plemena), koje se na istoku graniči

sa Paštrovićima, na sjevero-istoku sa Brajićima, na sjeveru sa cetinjskom opštinom, na sjevero-zapadu i zapadu sa Poborima, a na

jugo-zapadu sa Grbljem.

U sastav Maina ulazi deset sela - Podostrog, Duletići, Lap-

čići, Markovići, Lazi, Mažići, Košljun, Stanišići, Ivanovići i Boreti. Pošto Lazi i Boreti danas faktički predstavljaju neposredno predgrađe Budve i Bečića, ova nekadašnja mainska sela više ne

možemo smatrati kao ruralno, već kao gradsko područje. Iz tih

razloga u predmetnom radu biće prvenstveno analizirani turistički potencijali za razvoj ruralnog turizma u preostalih osam mainskih sela, koja su smještena u pojasu navedenog srednjeg pobrđa.

Treba reći da geološki sastav zemljišta pretežno determiniše

reljefne forme u srednjoj zoni mainskog područja. S obzirom da

ovdje dominiraju, uglavnom, krečnjačke i flišne strukture, koje

se po pravilu, idući od obale prema untrašnjosti, naizmjenično

smjenjuju, u pojasu srednjeg pobrđa srijećemo vijence brdovitih

uzvišenja (Dubovica, Košljun, Ostrog, Urovica, Golijen, Obla

glavica i dr.), flišne udoline (Duletići - Mažići i dr.), zaravni (Viškovići i dr.), blage padine, grebene, okomite vrleti, izbraz-dane doline i usjekle klisure brojnih primorskih vodotokova

(rječica i potoka), kao i druge reljefne oblike. Ovakav široki

spektar reljefnih formi i oblika, uz bujnu vegetaciju, obilje

sunca, potpunu ekološku očuvanost životne sredine, relativnu

blizinu mora i druge prirodne pogodnosti, ovu zonu čini sve

privlačnijom za odmor i rekreaciju, kako domicilnog stanovniš-

tva, tako i brojnih turista.

1 3 8

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA Raznovrsni pejzažni diverzitet, očuvana priroda, čist vazduh,

potpuni mir, samoća i tišina, opuštenost organizma, pješačenje,

divni panoramski vidikovci i pogledi, divlji vrletni predjeli i

mnogi drugi izazovi su oni bitni reperi koji mainsko područje sve više preporučuju za realizaciju programa održivog razvoja ruralnog turizma. Osnovna ideja tog vida turizma ogleda se u tome da

turisti ne žive u luksuznim getima u izobilju, već da se prilagode boravku u prirodi (koja je oslobođena pritiska stiješnjenosti) i domaćim životnim navikama. Razumije se, takvom konceptu

turizma treba prilagoditi turistički ponudu u ovoj zoni, putem

izgradnje malih hotela, vila za odmor sa bazenima, etno-eko sela, restorana sa domaćom kuhinjom, sportsko-rekreativnih objekata i definisanja panoramskih pješačkih staza, kao i obnovom i

infrastrukturnim opremanjem slikovitih ruralnih aglomeracija.

Time bi ruralni turizam na području Maina predstavljao svo-

jevrsnu dopunu turizma u priobalnom pojasu, kojeg karakterišu

intenzivni turistički tokovi.

Kao što je već rečeno, na zonu srednjeg pobrđa Maina naslanja

se planinski pojas, koji na sjeveru čini neposredne ogranke Lovćena.

To je tipičan holokarstni teren, sastavljen od krečnjaka, izbrazdan planinskim potocima, izgrižen i izbušen škrapama, vrtačama, pećinama i jamama, koji ovom dijelu primorja daje posebnu atrakciju, dramatičnost i privlačnost. Ovakve njegove geomorfološke odlike, uz prožimanje mediteranskih i kontinentalnih vazdušnih strujanja, čine ga veoma pogodnim i izazovnim za pješačenje poznatim

lovćenskim penjalištima do Majstora i Ivanovih korita.

Biogeografske vrijednosti

Biljni i životinjski svijet mainske mikroregije, uslovljen u prvom redu klimom, relativno je bogat i raznovrstan, ali nema specifičnosti koje bi ga izdvajale od susjednih primorskih krajeva.

139

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A U pogledu vegetacije na srednjem pobrđu ruralnog prostora

Maina veoma je važno da je u posljednjih nekoliko decenija doš-

lo do obnove i širenja termofilnih listopadnih šuma, sastavljnih pretežno od hrasta, običnog graba, bagrema, jasena i dr. Ovakvi

pozitivni procesi su, prije svega, rezultat toga što lokalno stanovništvo, zbog opšteg rasta životnog standarda i okrenutosti turizmu, postojeći šumski fond više neracionalno ne eksploatiše za dobijanje ogrevnog drveta, ratarskih i pašnjačkih površina. To predstavlja posebnu pogodnost za naš ruralni turizam, jer ove šume značajno

obogaćuju i upotpunjavaju vegetacioni dekor i pejzažni diverzitet mainskog područja.

S tim u vezi valja naglasiti da navedenom šumskom pokrivaču

u sadašnjim uslovima prijeti opasnost od požara u ljetnjim mje-

secima, kao i od novih investitora, koji su u proteklim godinama od domaćih vlasnika kupili ogromne zemljišne parcele za gradnju

objekata i dalji biznis u vidu njihove preprodaje. U svakom slučaju brižljivim i odgovornim urbanističkim planiranjem prostora i

kontrolisanom budućom gradnjom treba, u što većoj mjeri, saču-

vati prirodnim putem regenerisani šumski fond, jer on predstavlja značajan činilac za turističku rekreaciju i realizaciju koncepta ruralnog turizma na prostoru Maina.

Od gajenih južnih kultura najrasprostranjenija je maslina,

zatim ovdje može dobro da uspijeva vinova loza, smokva, agru-

mi (pomorandža, mandarina i limun), kivi, badem, nar, i dr. Od

srednjoevropskog voća može da se uzgaja breskva, trešnja, jabuka, kruška, kajsija i dunja. Međutim, zbog naglog razvoja turizma,

nekontrolisane gradnje objekata, kao i raširene pojave prodaje placeva zainteresovanim kupcima, sve više se zapostavlja podizanje i uzgoj domaćeg voćarstva. Ono se sada, uglavnom, svodi na gajenje veoma malog i ograničenog broja primjeraka na tijesnim okućnicama oko privatnih stambenih objekata, u prvom redu više zbog

njihove dekorativne funkcije i stvaranja hladovine, a manje zbog lukrativnog značaja sredozemnog voća.

1 4 0

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA Posebnu ambijentalnu vrijednost atraktivnog vegetacionog

dekora Maina (do nadmorske visine od 400 m) čine zasadi ma-

slina, kao ovdje od iskona autohtone voćarske kulture. Treba reći da se na teritoriji opštine Budva, a time i Maina, broj maslinovih stabala iz godine u godinu osjetno smanjuje. Ovakvu nemilosrd-nu i bezobzirnu „sječu maslina“, koja je posebno bila izražena

u proteklih 20-tak godina, izazvala je nekontrolisana bespravna

gradnja i neplanska urbanizacija na budvanskom primorju. Uko-

liko se ne stane na put ovoj višestruko negativnoj pojavi, postoji realna opasnost da u dogledno vrijeme ovo drvo života i simbol

Mediterana sasvim nestane sa pejzažne slike budvanskog prio-

balnog pojasa i srednjeg pobrđa. Da se to ipak ne bi desilo velika odgovornost pada na planere i nosioce urbanističkog razvoja

budvanske opštine, kako bi se na svim nivoima razrade prostor-

no-planske dokumentacije osigurala potpuna zaštita preostalog

maslinarskog fonda.

U bogatstvu stoljetnjih maslinovih zasada postoji jedan izu-

zetni primjerak - Velja maslina u Ivanovićima, koja je stara više od 2.000 godina. Prema predanju stablo potiče još „iz doba Ilira“.

Spada među nekoliko najstarijih maslinovih stabala na svijetu,

koja su starija od dva milenijuma. Samo je još pet maslina slične starosti u svijetu. To su Sveta maslina u Jerusalimu (ispod koje se Isus molio i tajno družio sa svojim sljedbenicima), zatim maslina u Tunisu (pamti punske ratove iz III i II vijeka stare ere), maslina u Palermu u Italiji, Stara maslina u Baru, te najstarija od njih, ona u Atini pod kojom je sjedio i razmišljao Platon (živio u V i IV

vijeku stare ere).

Više od dvije hiljade godina Velja maslina iz Ivanovića je

nezamjenljivi dio vizuelnog i duhovnog identiteta budvanskog

primorja. Preživjela je burne događaje i još je tu. Stoji razgranato i ponosno, kao monumentalni spomenik prirode, kojim je proglaše-na 1994. godine. Impozantnih je dimenzija. Visoka je 11 metara,

a prečnik njenog debla iznad same zemlje iznosi nevjerovatnih

141

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Velja maslina

1 4 2

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA četiri metra (njen obim pri korjenovom vratu iznosi 12,5 metara).

Pripada sorti „žutica“ i vrlo je dobro očuvana. Korijenje joj je duboko razgranato pod zemljom iz koje crpi životne sokove. Opire se suši, vjetrovima i drugim nedaćama, kojih je ovdje bilo napretek u proteklih dvije hiljade godina. Iako je ona simbol mira, pod njenim krošnjama mira je bilo veoma malo. Češće su pojave bili ratovi,

patnje i stradanja, koja su joj se duboko urezala u neno kvrgavo i čvornovato stablo.

Ova blagorodna starica još uvijek rađa plodove. Velja maslina je, prema sjećanju njenih vlasnika, u tzv. rodnim godinama davala jedan mlin maslina, što znači oko 250 kilograma ploda i 40 litara ulja.

Iako je prije 20-tak godina, kao svojevrsni spomenik prirode,

zaštićena zakonom, ona još uvijek čeka na svoju potpuniju zaštitu, prezentaciju i turističku valorizaciju.

Fauna budvanskog područja pripada mediteranskoj sub-zoni.

Od raznovrsne divljači najčešće se srijeće divlja svinja, zec, lisica, kunica, šakal, jazavac i lasica, dok se vukovi rijetko pojavljuju. Posljednjih godina primijećen je i medvjed, kojeg ovdje ranije nije bilo. I ptičji svijet je veoma bogat, predstavljen uglavnom jarebica-ma, golubovima, prepelicama, patkama, šljukama, grlicama, fuga-

ma, ševama, lastavicama i drugim selicama. Orlova i drugih ptica grabljivica je sve manje. Ovaj živi svijet dekorativno upotpunjuje šaroliki svijet leptira i amfibija.

Ranije je budvansko zaleđe bilo poznato po svojim lovnim te-

renima, relativno bogatim raznom divljači. Međutim, u posljednjih nekoliko decenija, sa migracijom domicilnog seoskog stanovništva u grad, kao i neplanskim uništavanjem plemenite divljači, fauna je prilično osiromašila.

Sve u svemu, raznovrsni živi svijet ovog kraja je od ne-

procjenjive važnosti za dalji razvoj ruralnog turizma mainske

mikroregije. Bujna, živopisna i mozaična mediteranska vege-

tacija predstavlja privlačan floristički pejzaž, koji sa turističkog aspekta ima prvenstveno dekorativnu, estetsku i rekreativnu

143

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A funkciju. Planskim i organizovanim ubacivanjem plemenite

divljači, postojeći kopneni životinjski svijet bi se mogao zna-

čajno obogatiti i omasoviti, tako da bi brdoviti predjeli Maina

mogli poslužiti kao interesantni prirodni rezervati za razvoj

lovnog turizma.

Graditeljsko i kulturno-istorijsko nasljeđe

Graditeljsko nasljeđe na ruralnom prostoru Maina čine sakralni

objekti (seoske crkve i manastir Podmaine), kuće za stanovanje,

razni pomoćni objekti, vodenice, mlinovi za meljavu maslina,

gumna, česme, bistijerne, kameni mostovi i dr. Treba reći da je

kamen, koga ovdje ima u izobilju, oduvijek bio dominantni gra-

đevinski elemenat, što je čitavoj ruralnoj arhitekturi ovog kraja davalo prepoznatljivu slikovitost, ambijentalnost i privlačnost.

Do razornog zemljotresa iz 1979. godine mainska sela su,

manje-više, pripadala razbijenom grupnom tipu naselja, kojeg su

karakterisale više grupa gusto zbijenih kuća. Pri tome, ove pojedinačne skupine zbijenih kuća su međusobno udaljene, a između

njih su se nalazile njive, livade i dr.

Pored prizemnih kuća (tzv. prizemljuša), najčešće su zidane

kuće na dva „boja“, sa prizemljem i spratom, ali bilo je kuća i sa još jednim etažom (potkrovljem). Većina ih je građena pomoću

veznog materijala (klak i pijesak), mada su neke starije prizemne kuće zidane i u suvomeđi.

Kuće su pokrivane sa koritastim crijepom, poznatim kao „tigla

kanalica“. Za razliku od paštrovske kuće, ovdje je krov najčešće na dvije vode.

Treba reći da su poslije katastrofalnog zemljotresa, Mainjani

i lokalna zajednica veoma malo učinili na očuvanju autentične

ruralne arhitekture ovog područja. Nažalost, to nije samo slučaj 1 4 4

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA sa mainskim prostorom, već gotovo sa čitavim budvanskim zale-

đem. Obično su ansambli kuća, sagrađeni prije nekoliko stotina

godina, poslije potresa trajno napuštani. Kuće su i dalje razrušene i bez krova, zarasle u travu i korov, a u blizini njih su podignuti novi stambeni objekti, sa različitim stilovima i građevinskim

materijalima. Svemu tome je snažno doprinijela i nekontrolisa-

na rasprodaja placeva i starih kućišta, koje su kupovali stranci, prvenstveno radi njihove dalje preprodaje i ostvarivanja zarade

na razlici u cijeni. Na taj način su naša sela izgubila svoj raniji vjekovni, autentični izgled i ljepotu.

U najavljenom programu obnove i revitalizacije budvanskih

sela ovom neuralgičnom i složenom problemu se mora posveti-

titi posebna pažnja, kako bi se donekle ublažila i sanirala nastala devastacija ruralnog prostora u budvanskoj opštini, odnosno, u što većoj mjeri, očuvala njegova tradicijska graditeljska baština. Sve to treba, razumije se, da doprinese razvoju održivog ruralnog turizma u budvanskom zaleđu.

Svakako, najvredniji dio graditeljske baštine mainskog pod-

ručja čine uspješno obnovljeni dragulji sakralne arhitekture - manastir Podmaine (ili Podostrog) i devet seoskih crkava. Gotovo svi ovi sakralni objekti su prilično stradali u rušilačkom bijesu prirode iz 1979. godine. Međutim, oni su danas faktički obnovljeni, tako da ponovo predstavljaju skladna graditeljska umijeća u svojim

ruralnim sredinama.

Manastir Podmaine je sagrađen na rubu Budvanskog polja,

odnosno na zemljištu koje se blago uzdiže, tako da se iz mana-

stira pruža divan pogled na budvanski zaliv, ostrvo Sveti Nikola i na nepreglednu morsku pučinu. U istorijskim izvorima srijećemo

dvoimenost ovog manastira - negdje do kraja XIX vijeka ma-

nastir se nazivao Podmaine, a od tada je češće u upotrebi naziv

Podostrog. Za prvobitni naziv opredijelio se i autor zastupanog

rada, jer je pod tim imenom on prepoznatljiviji kroz našu cjelo-

kupnu istoriju.

145

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Uz Stanjevće, Podmaine je drugi crnogorski manastir na

budvanskom području. Uloga ovih manastira, koji su se nalazili

na graničnom prostoru između pravoslavlja i katoličanstva, prevazilazi lokalni značaj. Njihova istorijska i kulturna misija je tijesno povezana sa borbom za nacionalni integritet i sudbinsku povezanost naroda Crne Gore i Primorja.

U XVIII i XIX vijeku manastir Podmaine uzrasta u jedno

od najznačajnijih kulturnih središta crnogorske istorije, odigravši veliku ulogu u očuvanju vjerske i nacionalne svijesti naroda ovog kraja. Sadrži kompleks zgrada sakralne, stambene i fortifikacione namjene. U sklopu manastira se nalaze dvije crkve posvećene Uspenju Bogorodice, dok dvospratna građevina služi za stanovanje i ekonomske namjene. Sam manastir je opasan visokim zidinama sa

puškarnicama i okruglom odbrambenom kulom - osmatračnicom

na zapadnoj strani, što ukazuje da je u prošlosti predstavljao i važan strategijski objekat.

Njegovi najstariji zidovi najvjerovatnije datiraju iz XIII ili XIV

vijeka, iako to još uvijek nije pouzdano utrvrđeno. Prvi pisani podaci o manastiru potiču iz 1630. godine. Naime, tada je obnovljena mala crkva - kapela, zalaganjem cetinjskog jeromonaha Visariona, u doba crnogorskog vladike Ruvima I.

Poslije Požarevačkog mira iz 1718. godine manastir Podma-

ine se našao na teritoriji Mletačke Republike, ali pod crkvenom

juridiskcijom crnogorskih vladika. Treba reći da su mitropoliti iz crnogorske vladarske dinastije Petrović-Njegoš, počev od vladike Danila, pa zaključno sa Petrom II, veoma rado i često boravili u ovom manastiru. Uostalom, tu je 1735. godine umro i sahranjen i

sam rodonačelnik dinastije, vladika Danilo, inače, poznata ličnost iz „Gorskog vijenca“, koji je ovdje počivao sve do 1856. godine

kada je njegove posmrtne ostatke knjaz Danilo prenio na Cetinje.

Takođe, vladike Sava i Vasilije su često pohodili manastir i zdušno pomagali podizanje velike crkve na istočnoj strani manastirskog

kompleksa, koja je građena sredinom XVIII vijeka.

1 4 6

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA Enterijer male crkve - kapele, koja se nalazi u prizemlju

krajnjeg sjevero-zapadnog dijela manastira, oslikan je živopisom iz XVII vijeka, koji slijedi principe uspostavljene u vizantijskoj ikonografskoj shemi ukrašavanja pravoslavnih hramova.

Velika crkva, poznata kao crkva Sv. Gospođe, izdvojena je od

starijih manastirskih objekata i, kao monumentalna građevina,

predstavlja proizvod visokog tehničkog znanja i dobrog zanata.

Prema arhitektonskoj koncepciji ona je sakralno zdanje pravou-

gaone osnove, bez zvonika i sa polukružnom apsidom na istoku.

Naos crkve u centralnom dijelu nadvisuje osmostrana kupola, a

iznad portala na zapadnoj strani nalazi se velika ornamentisana

rozeta. Posebnu vrijednost izgledu crkve daje fasada zidana naizmjeničnim redovima bijelog i crvenog kamena, pravilnog oblika i

finije zanatske obrade. Treba reći da je u okviri najnovije obnove i revitalizacije ovog manastirskog kompleksa velika crkva Sv. Gospođe u periodu od 1997. do 2002. godine oslikana u vizantijskom

stilu. Fresko-dekoracija unutrašnjih zidova je rađena u staroj teh-nici na svježem malteru, što garantuje dugovječnost živopisu.

U manastiru Podmaine je rado provodio vrijeme vladika i veliki

pjesnik Crne Gore - Petar II Petrović Njegoš. Za njega je, i to s razlogom, rečeno da je vladar među pjesnicima i pjesnik među vladarima.

Unutar manastirskih prostorija, na spratu, nalazila se Njegoševa soba (ili „Vladičina soba“), sa prozorima okrenutim prema moru. Njegoš je dao nalog da se obnovi i ukrasi lijepa i prostrana terasa, koja se nalazi u visini manastirskih zidina i orijentisana je prema jugu (nju je sazidao vladika Sava Petrović). U središtu zapadnog dijela terase nalazi se četvrtasta „bistijerna“, čiji je gornji kameni dio sa svih strana ukrašen uklesanim reljefom sa raznim predstavama, a jedna od

njih je i grb iz vremena Crnojevića. Iz arhivskih izvora je poznato da je Njegoš u ovom manastiru 1835. godine napisao „Svobodijadu“, a potom i neke djelove „Gorskog vijenca“.

Tokom istorije manastir Podmaine je često stradao od elemen-

tarnih nepogoda. Tako je u požaru 1864. godine uništena skoro

147

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Manastir Podmaine

polovina manastirskih zdanja, da bi u bokeljskom ustanku 1869.

godine manastir bio ponovo zapaljen. Najzad, u razornom ze-

mljotresu iz 1979. godine još jednom je teško oštećen čitav manastirski kompleks. U posljednje vrijeme ovaj manastir je, međutim, bitno obnovljen i liturgijski ponovo oživljen, tako da u perspektivi može da predstavlja izazovnu kulturnu adresu za organizovanje raznih pjesničkih, pozorišnih i drugih manifestacija, koje bi zajedno sa obnovljenim manastirom bile u funkciji unapređenja kulturnog

identiteta i diverziteta budvanskog kraja. Razumije se, sve to treba podvesti pod oreol jednog pjesničkog genija, kakav je uostalom

Njegoš u svemu bio.

Pošto predstavljaju neizbježan dio lokalnog duhovnog identi-

teta i vizuelnog panoramskog kolorita, crkve na ruralnom prostoru Maina zaslužuju da se, bez šire elaboracije, u ovoj prilici pomenu:

– crkva Sv. Petke u Budvanskom polju (treba reći da je ova crkva bila zborno mjesto svih Maina, koji su tu vijećali i

donosili odluke od interesa za čitavo pleme, vršili umire

1 4 8

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA između zavađenih porodica i bratstava, a o Đurđevom

danu održavali su narodne svečanosti i razna tradicionalna

takmičenja i nadmetanja),

– crkva Sv. Jovana i crkvica Sv. Nikole u Podostrogu,

– crkva Sv. Ilije u Duletićima,

– crkva Sv. Spasa u Markovićima,

– crkva Sv. Petra (ima status zaštićenog kulturnog dobra) i crkvica Sv. Pavla u Mažićima,

– crkva Sv. Jovana u Stanišićima i

– crkva Sv. Gospođe u Boretima.

Kao što je poznato, identitet određene turističke destinacije se gradi, u prvom redu, na njenom kulturnom diverzitetu, tj. na onome što su kroz istoriju ljudska ruka i um stvarali, kako bi život učinili lakšim, ljepšim i svečanijim. To se ogleda kroz ostatke kulturno-istorijskog i duhovnog nasleđa nekog kraja, odnosno kroz njegovu sa-

čuvanu kulturnu riznicu (spomenici kulture, umjetnička djela i dr.) i duhovnu baštinu (legende, predanja, istorijske priče, pjesme, folklor, običaji, zanimljivosti i anegdote, bez kojih bi istorijsko pamćenje bilo oskudno). Razumije se, uz prirodne resurse i pejzažne karakteristike, ovo nasleđe na području Maina može osmišljenim uključivanjem

u turističku ponudu pridonijeti boljem imidžu destinacije, a time i povećanju konkurentnosti našeg ruralnog turizma.

149

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A OGRANIČENJA RAZVOJA RURALNOG TURIZMA

NA PODRUČJU MAINA

Kao što je istaknuto, u razvoj budvanskog turizma mora biti

aktivno uključeno i zaleđe, koje u uslovima kada nema dovolj-

no sunca i kupanja treba da privuče što veći broj „privremenih

bjegunaca“, kako pojedini autori nazivaju one koji putuju na

odmor. U tom smislu ruralni turizam, sa sloganom „Doživite savršeni mir i harmoniju u živopisnim brdima“, može da bude jedan od budućih ključnih brendova razvoja turizma u budvanskoj opštini.

Međutim, postoje brojna ograničenja koje stoje na putu sve-

stranijeg razvoja ruralnog turizma u mainskim selima. Neka od

njih predstavljaju opšta ograničenja razvoja turizma, dok druga

karakterišu sam kompleks ruralnog turizma na ovom području.

Svakako, ograničenja materijalne osnove za razvoj ruralnog

turizma su najizraženija. Izuzev nekoliko pozitivnih primjera (u Lapčićima i Stanišićima), na području Maina postoji relativno

mali broj adekvatnih turističkih objekata za pružanje usluga

smještaja, hrane i pića. Turističko uređenje i seoska infrastruktura takođe predstavljaju slabu kariku u okvirima materijalne osnove

turizma na selu.

Jedan od osnovnih pragova ograničenja za razvoj ruralnog

turizma u budvanskim selima tiče se same demografske, odnosno

starosne strukture stanovništva. Ogleda se u notornoj činjenici

da su naša sela, već decenijama, napuštena i faktički zamrla. Taj proces je otpočeo još šezdesetih godina prošlog vijeka. Naime,

intenzivni razvoj turizma u drugoj polovini XX vijeka izazvao

je ubrzani transfer lokalnog stanovništva iz sela u grad, tako da danas u budvanskim selima gotovo da nema aktivnih porodič-

nih domaćinstava. Ona su se svela na veoma mali broj staračkih

1 5 0

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA domaćinstava, koja realno ne mogu biti nosioci razvoja turizma

na ruralnom prostoru.

Stoga je najvažniji zadatak kako vratiti i udahnuti novi život

u ruralnim sredinama. S tim u vezi treba osmisliti strategiju za vraćanje mlade populacije na svoja seoska imanja, kao i animirati potencijalne preduzetnike da ulažu u ruralni turizam. Razumije

se, ovakva strateška orijentacija mora da se zasniva na politici povoljnog finansiranja potencijalnih seoskih poljoprivrednih

gazdinstava i drugih nosilaca razvoja ruralnog turizma (bezpo-

vratna ulaganja, zajmovi sa dužim rokovima vraćanja kreditnih

sredstava, uz grejs period i niske kamatne stope, podsticajna

fiskalna politika i dr.).

Opština i država treba da obezbijede dodatni priliv investi-

cija za poboljšanje neophodne seoske infrastrukture, kako bi se

stvorili uslovi za udoban i komforan život u našim selima. Dru-

gim riječima, nužno je razraditi plan pribavljanja neophodnih

investicionih sredstava (iz domaćih i inostranih izvora, kao što su MIDAS grantovi, pretpristupni fondovi EU i sl.) na ime podrške

za revitalizaciju budvanskih sela, a time i za realizaciju koncepta održivog razvoja ruralnog turizma na seoskom području.

Uz evidentnu napuštenost i zamrlost naših sela (u kojima

se danas pretežno povremeno boravi), bitan prag ograničenja u

uspostavljanju matrice skladnog i održivog razvoja ruralnog tu-

rizma u budvanskom zaleđu, a time i na području Maina, jeste

prisutna stihija u prostornom planiranju naših sela. Nažalost,

ta stihija, neodgovornost i elementarno nepoštovanje struke

su kao pravila igre „snažno“ zastupljena čak i u urbanističkom

planiranju najatraktivnijeg i najosjetljivijeg priobalnog pojasa.

Kada se tako postupa „na pjenu od mora“ i time ležerno do-

zvoljava tzv. „dubaizacija“, odnosno nehumana „neboderizacija“

Budve, onda se tek u prostornom planiranju zaleđa ne vodi

dovoljno računa o konzistentnosti, kvalitetu i probitačnosti

budućih planova, tj. o tako nasušnoj potrebi očuvanja izvornog

151

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A ruralnog ambijenta u selima, kao važnom preduslovu za održivi

razvoj ruralnog turizma.

Razumije se, sve dok se radikalno ne promijeni naš odnos

prema prostoru, kao najvažnijem budvanskom razvojnom resursu,

kojeg treba pažljivo, stručno i odgovorno planirati, štititi i koristiti, navedeni prag ograničenja u razvoju ruralnog turizma neće biti

tako lako i jednostavno eliminisati i prevazići.

1 5 2

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA SCENARIO RAZVOJA RURALNOG TURIZMA

NA PODRUČJU MAINA

Imajući u vidu raspoloživu prirodnu, graditeljsku i kulturnu bašti-nu, proizilazi da za ruralni odmor na području Maina mogu biti

tipične sljedeće aktivnosti:

– uživanje u ruralnoj scenografiji i netaknutoj prirodi,

– sportsko-rekreativne aktivnosti,

– pješačenje, planinarenje, biciklizam i jahanje,

– obilazak prirodnih i kulturnih atrakcija,

– eno-gastronomski doživljaj destinacije,

– učešće u ruralno-turističkim manifestacijama,

– sudjelovanje u lovu i dr.

Polazeći od naprijed navedenih potencijala i konstatovanih

ograničenja, moguće je izdvojiti nekoliko glavnih pravaca razvoja ruralnog turizma na području mainskih sela.

Ulaganja u turistički smještaj i infrastrukturu

Na području Maina postoju veoma skromna ponuda smještajnih

kapaciteta za ruralni turizam. Od osam mainskih sela (bez Laza

i Boreta), faktički jedino u Lapčićima i Stanišićima srijećemo

objekte namijenjene za smještaj turista (Vile Lapčići, apartmani Lapčići, apartmani u Stanišićima i dr.). Stoga na ruralnom prostoru Maina, kao uostalom i u čitavom budvanskom zaleđu, treba

stvoriti respektabilne smještajne kapacitete i druge neophodne

uslove za prihvat i rekreaciju svih onih koji preferiraju aktivni boravak u netaknutoj i raznolikoj prirodi i divljini. To se može postići izgradnjom malih porodičnih hotela, vila za odmor sa bazenima,

153

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A apartmana, etno-eko sela i kampova, kao i obnovom tradicijskih,

autohtonih kuća za odmor.

Kao što što je već istaknuto, bilo bi svrsishodno da se, poput

primjera Hrvatske, iz pretpristupnih fondova Evropske Unije

obezbijede bespovratna sredstva za ruralni turizam. Tako EU iz

svojih fondova u Hrvatskoj sufinansira izgradnju ili rekonstrukciju objekata za turizam u ruralnim sredinama. Naime, sufinansira se

do 50% ukupne investicije, s tim da se maksimalno bespovratno

može dobiti iznos do 75.000 €. Preostali dio investicije se može finansirati iz sopstvenih izvora ili iz kredita, uz kamatnu stopu od 2% godišnje. Razumije se, osiguranje ovakvog modela investiranja u Crnoj Gori bio bi snažan podsticaj razvitku ruralnog turizma u budvanskim selima.

Pored ulaganja u smještajne kapacitete i ugostiteljske objekte

(sa prepoznatljivom nacionalnom kuhinjom), neophodno je stalno

unapređivati lokalnu ruralnu infrastrukturu (održavanje lokalnih puteva, kvalitetno vodosnabdjevanje, adekvatno napajanje električnom energijom, odgovarajući kanalizacioni sistem i dr.), koja predstavlja bitan podržavajući faktor održivog turističkog razvoja na ruralnom području. Potrebna finansijska sredstva za podizanje zastupane infrastrukturne udobnosti budvanskih sela opština

Budva i njena Turistička organizacija treba svake godine da opre-djeljuju iz svojih budžeta.

Korišćenje bespovratnih (grant) sredstava

za investicije u poljoprivredna gazdinstva

Ruralnog turizma na održivim osnovama ne može biti bez aktivnih

poljoprivrednih domaćinstava. Njihova gazdinstva treba da pred-

stavljaju osovinu razvoja ruralnog turizma u budvanskom zaleđu.

Iz tih razloga je neophodno da opština Budva, preko svoje službe za razvoj poljoprivrede, novoformiranog edukacionog centra i

1 5 4

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA Turističke organizacije, a uz pomoć Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja, organizuje info-kampanju za korišćenje bespovratnih (grant) sredstava za investicije u poljoprivredna gazdinstva u našim selima.

Kao što je poznato, u okviru Projekta institucionalnog razvo-

ja i jačanja poljoprivrede (tzv. projekat MIDAS), Ministarstvo

poljoprivrede i ruralnog razvoja svake godine objavljuje poziv za dodjelu bespovratnih sredstava za investicije u poljoprivredna

gazdinstva (nabavka nove poljoprivredne opreme i mehanizacije,

izgradnja ili rekonstrukcija objekata za smještaj stoke, stočne hrane i mehanizacije, izgradnja različitog zaštićenog prostora, nabavka priplodne stoke, višegodišnjeg sadnog materijala i dr.). Zastupane bespovratne investicije se realizuju iz sredstava Svjetske banke i Globalnog fonda za zaštitu životne sredine (GEF-a). Visina bespovratne podrške iznosi 50% od prihvatljive investicije, s tim da se maksimalna vrijednost odobrene investicije kreće do 70.000 €.

Za drugu polovinu finansijskih ulaganja u okviru prihvatljive investicije može se aplicirati kod Investiciono-razvojnog fonda Crne Gore radi dobijanja povoljnog kredita.

Kada je riječ o mainskom ruralnom području, u sklopu po-

menute info-kampanje, poseban naglasak treba dati na realizaciju MIDAS grantova za razvoj kozarstva (meso, sir, surutka i dr.),

vinogradarstva i proizvodnju eko vina, maslinarstva i proizvodnju maslinovog ulja, povrtarstva i dr.

Očuvanje i valorizacija turističkih atrakcija

U realizaciji predmetne strategije posebno je važno da se turističke atrakcije svake ruralne sredine optimalno koriste, valorizuju i štite od uništenja, propadanja, degradacije i nenamjenskog korišćenja.

Opštepoznato je da se od turističkih atrakcija, po metodi „sitnog 155

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A veza“, mogu kreirati vrlo zanimljivi ruralno-turistički priozvodi, koji će zavrijediti pažnju i znatiželju turiste XXI vijeka.

U tom smislu, ilustracije radi, bilo bi uputno ukoliko bi se,

makar djelimično, raščistio mikrolokalitet kratera nekadašnjeg

vulkana na brdu Košljun, koji je još tokom šezdesetih i sedamde-

setih godina prošlog vijeka zatrpan neprimjerenim odlaganjem

čvrstog otpada. Time bi se ovaj interesantni geološki fenomen

otrgao od zaborava i ponovo učinio dostupnim mogućim turi-

stičkim posjetama.

Među turističke zanimljivosti mainskog ruralnog prostora

spadaju, iako još uvijek nedovoljno ispitani, razni podzemni i

površinski kraški oblici (pećine, jame, škrape, grebeni, okomite vrleti i dr.). U toj paleti brojnih karstnih formi i oblika izdvaja se pećina Jazbina, koja se nalazi na strmim padinama brda Tršljiko-vica, nedaleko od sela Ivanovići. Ova prirodna podzemna šupljina u kršu, čije su dimenzije 18 metara u horizontalnoj dužini, oko

2,5 metra u širini i oko 2,5 metra u visini predstavlja jedinstveni kraški fenomen na ruralnom području Maina. Da bi Jazbina danas

postala atraktivna mikro destinacija za turističke posjete, bilo bi neophodno da se izgradi most preko potoka koji protiče pored nje.

Time bi ona postala znatno dostupnija za eventualne turističke

obilaske.

Još jedna pećina na području Maina mogla bi da izazove

pažnju i pozornost geoturista. Riječ je o još neistraženoj Vilinoj pećini, koja se nalazi na prilično nepristupačnoj južnoj padini brda Ostrog, iznad sela Podostrog. Tokom ranijih decenija, za

vrijeme intenzivnijih kiša, kroz njen pećinski otvor izbijala je ogromna vodena masa.

Sve u svemu, raznolika goemorfološka baština Maina pred-

stavlja kvalitetnu osnovu za razvoj ruralnog turizma, koji je prvenstveno orijentisan na zadovoljavanje potreba savremenih nomada

za aktivnim boravkom u netaknutoj i divljoj prirodi.

1 5 6

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA

Pećina Jazbina

Panoramske pješačke staze

Poznato je da je cjelokupno ruralno područje Maina okrenuto prema moru. Stoga ono obiluje sa brojnim i prelijepim vidicima

na razuđenu morsku obalu i na graditeljske dragulje kakvi su Stari grad Budva i Sveti Stefan. Razumije se, sve to ovo područje čini posebno pogodnim za pješačenje i planinarenje tokom četiri go-dišnja doba.

U cilju stvaranja minimalne turističke infrastrukture za im-

plementaciju koncepta ruralnog turizma trebalo bi prioritetno

obnoviti stari zapušteni austrougarski vojni put (Budva - Lazi

- Markovići - Duletići - Donji Pobori - Stanjevići). Na taj način bi ovaj put predstavljao okosnicu za širenje mreže panoramskih

staza na čitavom prostoru Maina, kao i za uspostavljanje daljih, direktnih pješačkih i planinarskih veza sa poznatim i atraktivnim lovćenskim penjalištima.

157

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A U okviru mainskih pješačkih staza posebno bi trebalo afirmisati

pješačke ture, odnosno itinerere „Putevi maslina“ i „Vinski putevi“, s obzirom na to da su kroz istoriju Maina maslina i vinova loza bile najrasprostranije autohtone voćarske kulture.

Itinerer „Putevi maslina“, kao izuzetno atraktivna pješačka tura, bazirao bi se na organizovanom obilasku najznačajnijeg dijela mainskih maslinjaka, počev od Kamene njive (iznad hotela

„Splendid“) do sela Stanišići, gdje bi se izletnicima priredio ručak u tradicionalnom nacionalnom restoranu „Na vrh Obale“. Pored

ostalog, u ovaj program bi se uključio čitav niz zanimljivosti -

posjeta impozantnim zasadima maslina u Toljen Dolu, obilazak

monumentalne i drevne Velje masline u Ivanovićima (sa posje-

tom starom mlinu za dobijanje maslinovog ulja), kao i obilazak

maslinjaka u Gradinama, koji pripada selu Stanišići. Nakon ručka realizovao bi se povratak na polaznu poziciju u Bečićima.

Ovakav jednodnevni itinerer omogućio bi potencijalnim

turistima da bolje upoznaju maslinu kao nespornu kraljicu Medi-

terana, odnosno da bliže dožive tradicionalni način dobijanja ulja putem meljave maslinovog ploda.

Treba reći da se nekada u starom selu Duletići, od starih, autohtonih sorti vinove loze, dobijalo najkvalitetnije vino u budvanskoj opštini. Pošto je ovo selo, nakon zemljotresa, posve napušteno (faktički danas u njemu više ne postoji nijedna loza), bilo bi svrsishodno da se ovdje artikuliše razvojni interes i obnovi eko proizvodnja najboljih vina, tako što bi neko od zainteresovanih preduzetnika, uz podršku lokalne zajednice, MIDAS grantova i kreditnih sredstava Investiciono-razvojnog fonda, za početak zasadio oko 5.000

čokota loza (kratošija, vranac i lisica). Time bi se stvorio motiv za implementaciju enološkog itinerera „Vinski putevi“. Ova kružna pješačka tura započela bi u selu Podostrog, nastavila bi se posjetom poljoprivrednom gazdinstvu, sa oglednom plantažom starih sorti

vinove loze u starim Duletićima, gdje bi se razgledao vinograd i vinski podrum, kao i obavila stručna degustacija proizvedenog eko 1 5 8

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA vina i rakije. Nakon toga planirao bi se, preko Markovića, povratak na polaznu poziciju u Budvi.

Formiranje i brendiranje ruralno-turističkih manifestacija

Jedna od strateških orijentacija u razvoju održivog turizma u

ruralnim sredinama mora biti formiranje i brendiranje pojedinih

turističkih manifestacija, po kojima bi određeni kraj bio prepo-

znatljiv na širem planu. Poput Tivta, koji se prepoznaje po „Žu-

čenica festu“, i Stoliva, kome je imanentna „Fešta kamelija“, tako bi ruralni turizam u budvanskom zaleđu mogao biti prepoznatljiv

po „Festivalu samoniklog jestivog bilja“ (šparoge, kuke, žučenica, kopriva, maslačak, čičak, čučeg, tušt i dr.), koji bi se svake godine krajem aprila mjeseca održavao na području Viškovića. Ova velika zaravan, koja pripada Mainima i Poborima, veoma je bogata

raznolikim samoniklim jestivim biljem, a uz to hotel „Zamak“ bi

mogao biti idealno mjesto gdje bi se pripremala i služila jela od tih divljih i ekološki potpuno očuvanih biljnih kultura.

Kao što je poznato, pored lova čovjeku je najstariji raspoloživi izvor hrane bilo samoniklo bilje, koje uspijeva tokom proljećnih mjeseci. Inače, ovo bilje je veoma bogato mineralima i vitaminima.

Posjeduje brojna ljekovita svojstva koja sprečavaju pojavu mnogih bolesti i čiste ljudski organizam. Njegovo pronalaženje i branje u netaknutoj prirodi predstavlja svojevrsnu antistresnu terapiju.

Drugim riječima, ko jednom učestvuje u branju šparoga time biva

zauvijek očaran.

Dinamiziranje razvoja lovnog turizma

Lovni turizam, kao posebni oblik ruralnog turizma, mogao bi

da bude, uz dugoročno osmišljenu politiku, određena ulaganja i

159

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A preduzimljive preduzetničke inicijative, razvojna šansa budvanskog brdsko-planinskog zaleđa. S tim u vezi treba reći da sjeve-

rozapadni predjeli Maina (Viškovići, staro selo Duletići i dr.), sa ruralnim područjem Pobora, pružaju dobre uslove za razvoj

ovog vida turizma. Poznato je da su navedene ruralne sredine

ranije bile veoma bogate raznom divljači. Međutim, u proteklim

decenijama dosta toga je nekontrolisano izlovljeno, tako da su

budvanska lovišta danas prilično osiromašila.

U sklopu implementacije zastupane strategije posebnu

pažnju i razvojnu energiju potrebno je usmjeriti na plansko i

organizovano ubacivanju plemenite divljači u naša lovišta. Pošto su Italijani poznati kao naročito strasni lovci (posebno na šljuku, koja predstavlja kraljicu šume), trebalo bi da se budvansko lo-vačko udruženje poveže sa italijanskim udruženjima, čiji lovci

organizovano dolaze u Crnu Goru radi lova. Iz ovako uspostav-

ljene saradnje mogao bi da proistekne konkretni scenario, koji

bi doprinio dinamiziranju razvoja lovnog turizma na ruralnim

područjima budvanske opštine, a time i Maina.

1 6 0

SCENARIO RAZVOJA TURIZMA NA RURALNOM PROSTORU MAINA UMJESTO ZAKLJUČKA

Uz sva prateća ograničenja, ruralne sredine u budvanskoj opštini raspolažu sa značajnim potencijalom za dinamični razvoj alternativnog turizma. Pošto se do sada tom vidu turzma nije pokla-

njalo dovoljno pažnje, održivi razvitak ruralnog prostora mora

da se nađe u središtu svih naših budućih razvojnih strategija,

planova i preduzetničkih inicijativa. Kao što je poznato, time se doprinosi diversifikaciji i oplemenjavanju cjelokupnog budvanskog turističkog proizvoda, što u konačnom treba da rezultira

stvaranjem dodatnih ekonomskih vrijednosti i otvaranjem novih

produktivnih radnih mjesta.

Imajući u vidu kakav značaj ruralni turizam ima za svestra-

ni, skladni i održivi razvoj budvanskog turizma, neophodno je

da se što prije pristupi izradi kataloga „Ruralno budvansko zaleđe“, u kome bi bila predstavljena kolajna raznovrsne i privlačne ruralne baštine na teritoriji naše opštine. Pripremom

i promocijom ovog kataloga, kao i pojačanim marketinškim

aktivnostima prije svega Turističke organizacije opštine Budva,

putničkih agencija i drugih zainteresovanih subjekata, taj im-

presivni mozaik prirodnog i graditeljskog nasljeđa budvanskog

zaleđa bi se približio potencijalnoj turističkoj tražnji, koja sve više teži tzv. „turizmima doživljaja“.

Sve u svemu, ruralni turizam predstavlja veliki neiskorišćeni

ekonomski potencijal ne samo na području Maina, nego i Budve,

kao i čitave Crne Gore. Zato je ovaj vid turizma - uz jednu, ra-

zumije se, osmišljenu i konzistentnu razvojnu politiku - osuđen

na uspjeh.

161

KULTURNO-ISTORIJSKA

BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA

RURALNOG TURIZMA NA

PODRUČJU POBORA

UVODNE NAPOMENE

Analize savremene turističke tražnje su pokazale da skoro svaki

drugi turista pri izboru destinacije favorizuje netaknutu priro-

du. Doživjeti lijepu i ekološki očuvanu prirodu danas spada u tri osnovne potrebe savremenog turiste. U tom kontekstu sve je veći

broj onih koji svoj odmor žele provesti, ne u luksuznim hotelima i drugim „betonskim tvrđavama sa krevetima“, već u renta vilama, etno-eko selima ili u manjim porodičnim hotelima, koji su - res-pektujući načela ambijentalne izgradnje - smješteni u netaknutoj prirodnoj sredini.

Što se tiče budvanske opštine takve prirodne ambijente srije-

ćemo u njenom brdsko-planinskom zaleđu. Na tom području se

nalazi najveći broj tradicionalnih seoskih naselja, koja su počela da se obnavljaju. Ove ruralne sredine, iako napadnute sa besprav-nom gradnjom i različitim stilovima arhitekture, pružaju dobre

mogućnosti za realizaciju koncepta održivog turizma upućenog

na prirodu. Drugim riječima, savremeni turistički nomadi se sve

163

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A više orijentišu na doživljaje koje pružaju boravak i rekreativne aktivnosti u divljoj prirodi. Ovakav turizam podrazumijeva aktivne šetnje, pješačenje i planinarenje, jahanje i montibajking (brdski biciklizam), kao i posjete domicilnim kulturno-istorijskim zname-nitostima. Zbog relativne blizine mora, on se može kombinovati

sa kupanjem i sunčanjem na plažama.

Dakle, ruralni turizam preferira onaj dio klijentele koji traži mir, odnosno koji izbjegava mjesta sa velikom haotičnom zbrkom i gu-

žvom turista. Takve uslove pružaju, između ostalog, ruralni prostori Pobora, koji se nalaze u sjeverozapadnom dijelu budvanske opštine.

Na istoku i jugoistoku Pobori se graniče sa Mainima, na sjeveru

i sjeveroistoku sa cetinjskom opštinom, na zapadu i sjeverozapadu sa njeguškim selima, a na zapadu i jugozapadu sa Grbljem. Zauzimaju površinu od oko 13 km², a dijele se na Gornje Pobore, Donje Pobore i Krapinu. Stare seoske kuće, koje su, manje-više, stradale u razornom zemljotresu iz 1979. godine, grupisane su po bratstvima, tako da se pojedini odlomci sela po njima i nazivaju (Zečevo selo, Kapisodi, Pribilovići, Božovići, Vuletići, Đakonovići, Kneževići, Šu-mari i dr.). Kuće od ovih odlomaka su zbijene u grupi, bez posebnog reda i ulica.

Inače, područje Pobora je veoma bogato izvorima čiste, zdrave

i pitke vode. Zbog značaja tih izvora za turistički ruralni razvoj Pobora u nastavku dajemo njihov popis - Rakita, Koložunj, Do-lovi, Andrijina voda, Mirčetića voda, Katina voda, Dobra voda,

Koritnica, Crni studenac, Mramor, Mali Jarišnjak, Veljak, Gornja voda, Milašica, Rogaljevina, Palovina, Pestinjača, Točak, Krapina, Drenovi, Kamenica, Golubinjak, Brajićeva voda, Klijeti, Za ska-lom Vuletića, Lijeska pod Spilom, Bobovište, Raskovina, Učurica, Mala česma i Velika česma.

Najveći poborski potok (rječica) je Velji potok, koji se idući

nizvodno još naziva Drenovštica, Bačića potok, odnosno Jaška

rijeka (pri ušću u Jadransko more kod plaže Jaz).

1 6 4

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA Kada je riječ o geomorfološkim i biogeografskim potencijali-ma za razvoj ruralnog turizma na prostoru Pobora treba naglasiti da gotovo sve ono što karakteriše mainsko područje može se

odnositi i na ovu ruralnu sredinu. Isto tako, pragovi ograničenja razvoja ruralnog turizma na području Maina i Pobora su takođe

prilično slični i podudarni. Iz tih razloga smatramo da nema

potrebe da posebno interpretiramo i ponavljamo zastupane po-

godnosti i ograničenja za područje Pobora, pošto je to prilično

detaljno obrađeno u separatu o razvoju ruralnog turizma u main-

skim selima, koja se na širokom prostoru (počev od Podostroga,

preko Duletića i Markovića, pa zaključno sa Lapčićima) graniče

sa Poborima.

Međutim, ono što teritoriju Pobora posebno izdvaja, u pore-

đenju sa ostalim zaleđem budvanske opštine, jeste značaj i dubina istorije ovog kraja, koja je doprinijela utemeljenju i profilisanju nezavisne srednjovjekovne crnogorske države. Na južnim padinama Lovćena, koje pripadaju Poborima, kroz nekoliko vjekova

odvijalo se kolosalno, državotvorno i slobodarsko djelovanje dvije znamenite crnogorske dinastije - Crnojevića i Petrovića. S tim u vezi treba reći da upravo težina te istorije, koja se vezuje prije svega za utvrđeni grad Đurđevac i manastir Stanjeviće, u kombinaciji sa domicilnom prirodnom i kulturnom baštinom, predstavlja bitan

faktor za razvoj ruralnog turizma na području Pobora. Zato ćemo, u nastavku ovog rada, tom faktoru razvoja ruralnog turizma u

poborskim selima posvetiti posebnu pažnju.

165

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A KULTURNO NASLJEĐE I ISTORIJSKO

PAMĆENJE KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG

TURIZMA NA PODRUČJU POBORA

U najstarijem književnom ostvarenju ljudskog roda, u Epu o Gilga-mešu, postoji jedan stih koji glasi:

U tvrdom kamenu uklesana su sva djela

I sve patnje.

Kao i u navedenom stihu najstarijeg pjesnika za koga zna civilizacija, tako su i u ovom tvrdom i oskudnom podlovćenskom kamenu

uklesana sva naša djela crnogorska i sve patnje crnogorske. Gotovo u svakom kamenu ovdje miruju sjenke iz naše burne i slobodarske

istorije. S druge strane, na svakom koraku se prepoznaju svjetlucavi tragovi i bljeskovi državotvornog angažmana Crnojevića i

Petrovića, treće i četvrte crnogorske dinastije.

Sasvim je nesporno da su te dvije dinastije, djelujući na ovim

prostorima u veoma dramatičnim istorijskim vremenima i mijenama, dale doprinos očuvanju, afirmaciji i uzdizanju državnog, nacionalnog i kulturnog identiteta Crne Gore. Bez njihovog višeslojnog istorijskog djela i vizionarske misije ne bi bilo ni savremene Crne Gore.

Crnojevići i Đurđevac

Nakon viševjekovnog naziva države Zeta, državotvorno određenje

Crna Gora u najužem smislu riječi vezuje se za kolijevku i životni prostor Crnojevića, i to iz njihovog prvog razdoblja od 1385. do 1435. godine, tj. od smrti Balše II pa do rušenja njihovog utvrđenog grada na Đurđevcu i dvora na današnjoj lokaciji manastira

Stanjevići. Kao što je poznato, prvobitna matična oblast Crnojevi-

ća obuhvatala je južnu podgorinu Lovćena iznad Budve i Grblja.

1 6 6

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA U toj oblasti je prvo Đurađ Đurašević Crnojević na lokalitetu

sadašnjeg manastirskog zdanja Stanjevići podigao tvrđavu-dvor i

povjerio je svom sinu Stefanici, koji će kasnije stati na čelo dinastije Crnojevića. U sačuvanim istorijskim izvorima ovaj dvor se

pominje kao tvrđava Stefanica (ili Stipanica).

S obzirom na to da ovako lociran dvor nije pružao dovoljno si-

gurnosti od mogućih raznih upada, najvjerovatnije da je Stefanica Crnojević odlučio da na veoma teško pristupačnom uzvišenju - na

obližnjem brdu sagradi utvrđenje Đurđevac, koje je tako nazvao u čast svog oca Đurđa (Đurađa). Ono je moglo da mu posluži da se

u ondašnjim previranjima i nemirnim vremenima, sa porodicom i

pristalicama, u slučaju eventualnog napada skloni na ovo znatno

bezbjednije mjesto i tako organizuje uspješnu odbranu.

Na kotorskoj strani od Đurđevca i dvora Crnojevića, nalazilo

se prilično veliko naselje od nekih sedamdeset kuća. U to vrijeme, stanovnici ovog poborskog naselja bili su neposredni oslonac Đu-rađa Đuraševića i njegovog sina Stefanice Crnojevića u kontroli-

sanju njihovih interesa u kotorskom i budvanskom distriktu.

Dakle, u pomenutom dvorcu je sve do 1435. godine, dok nije na

uporno insistiranje Mlečana konačno porušen u skladu sa Smederevskim sporazumom zaključenim te godine između Mletačke Republike

i despota Đurađa Brankovića, sa porodicom živio Stefanica Crnojević, a u njemu je dvadesetih godina XV vijeka rođen i Stefaničin sin Ivan, znameniti gospodar Crne Gore od 1465. do 1490. godine.

Nakon što su porušeni njegovi objekti na Đurđevcu (tvrđava) i

zamak koji se nalazio na Stanjevićima, Stefanica Crnojević se nastanio na Soko gradu kod sela Štitara u Lješanskoj nahiji. U vezi s tim treba reći da je ovaj utvrđeni grad u drugoj polovini XV vijeka čuvao Crnu Goru od nadolazeće turske opasnosti, omogućavajući pri tome sazdanje renesansnog Cetinja i pojavu prvih crnogorskih inkunabula.

Pošto su Crnojevići bili primorani da napuste svoju kolijevku,

koju je činio planinski masiv iznad Budve i Grblja, njihovi porušeni strateški objekti na području Pobora još uvijek nijesu obnovljeni, iako od 1967. godine uživaju status zaštićenog kulturnog dobra.

167

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Inače, danas se na Đurđevcu (nadmorska visina od 842 metra)

od ovog zaboravljenog spomenika istoriji Crnojevića mogu samo

vizuelno nazreti i grubo ocrtati temelji tvrđave koja je potpuno sru-

šena. Približne dimenzije prvobitnog fortifikacionog objekta su oko 30x20 metara. Isto tako, mogu se zapaziti i temelji ranije odbrambene kule (osmatračnice) koja je činila cjelinu sa ostalim objektima.

Sa južne strane, uz nekadašnju tvrđavu, uočavaju se konture

polurazrušene crkvice Sv. Đurđa (Sv. Georgija). „Monumentalnim načinom gradnje, dobrim zidanjem i skladnim razmjerama,

ona se, iako mala, predstavlja kao jedan od najljepših spomenika graditeljstva Zete u prvom razdoblju umjetnosti Crnojevića“ (Redakcija za istoriju Crne Gore: Istorija Crne Gore, knjiga 2, tom 2, Titograd, 1970, str. 482). Očigledno, Sv. Đurđe je graditeljsko djelo veoma sposobnih i vještih neimara iz Primorja, možda čak i samih Dubrovčana (sagrađen je 1425. ili 1426. godine).

Treba reći da su spoljne dimenzije crkvice (uključujući i po-

lukružnu apsidu) 5,5 metara u dužini i 3,9 metara u širini. Budući da debljina zidova iznosi oko 70 cm, unutrašnje dimenzije Sv. Đurđa su 4,1 metar u dužini (sa minijaturnim oltarskim prostorom, čija je dubina samo 60 cm) i 2,5 metara u širini. Crkvica je sagrađena od lijepo oblikovanog tesanog kamena, koji je poređan u dosta pra-vilne redove. Sa zapadne strane je ulaz, a sa istočne strane je oltar.

S obzirom na to da je crkva veoma mala, za časnu trpezu je služio zidom izgrađeni donji dio malene apside. Na današnjim ostacima

zidova uočavaju se dva pravougaona prozorčića - na južnoj strani i apsidi, koji se šire prema unutrašnjosti crkve. Isto tako, na sačuvanim zidovima Sv. Đurđa zapažaju se i tri četvorougaone niše različitih dimenzija - na sjevernoj i južnoj strani, kao i ispod časne trpeze u oltarskom prostoru. Prije urušavanja krova, crkvica je bila zasvođena poluobličastim svodom, koji se oslanjao neposredno na zidove. Ispod nekadašnjeg svoda, na bočnim stranama, bio je izveden vijenac, koji je danas očuvan na sjevernom zidu. Razumije se, vijenac je postojao i spolja, s tim da se sada opaža samo na apsidi.

1 6 8

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA Oltarski prostor crkve Sv. Đurđa

Pogled na apsidu crkve Sv. Đurđa

169

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Ostaci crkvice Sv. Đurđa

Poznato je da je crkva Sv. Đurđa izbjegla sudbinu utvrđenog

grada Đurđevca, koji je još u XV vijeku porušen do temelja. Me-

đutim, zemljotresi koji su se ovdje često dešavali i „zub vremena“

neminovno su uticali da se ona danas nalazi u nezavidnom, po-

lurazrušenom stanju.

S obzirom na to da lokalitet ovog nekada značajnog srednjovje-

kovnog utvrđenja uživa status zaštićenog spomenika kulture, krajnje je vrijeme da nadležne institucije, opština Budva i država Crna Gora osmisle najbolji način kako da se postojećoj razvalini i gomili rasu-tog kamena vrati i udahne život. Za početak bilo bi značajno da se osposobi prilazna staza (djelimično proširi, popravi, temeljno raskosi i očisti i dr.) do vrha Đurđevca i obnovi razrušena jednobrodna crkvica Sv. Đurđa. Ovako renovirani neposredni prilaz vrhu Đurđevca mogao bi se nazvati Ivanova staza, kao sjećanje na Ivana Crnojevića, koji je uostalom ovdje i rođen. S druge strane, obnavljanjem crkve Sv. Đurđa bio bi ispunjen dug prema dinastiji Crnojevića, koja je u jednom teškom i nemirnom vremenu, kada su se u ovim vrletnim

1 7 0

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA brdima i crnim planinama ukrštali i sukobljavali interesi Mlečana, Turaka, srpskih despota i bosanskih vojvoda, uspješno odolijevala svim tim spoljnim uticajima, pritiscima i iskušenjima, vizionarski krčeći put samostalnosti i integriteta crnogorske države.

Opredmećenjem zastupanih investicionih ulaganja (čija vrijed-

nost ni u kom slučaju ne bi prekoračila sumu od 50 hiljada eura), Đurđevac bi, uz obližnji manastir Stanjeviće, postao omiljeno

izletište za brojne „savremene turističke nomade“, koji preferiraju pješačenje i aktivni boravak u netaknutoj prirodi. Za zaljubljenike u lovćenska „penjališta“ posebno atraktivna i izazovna pješačka

tura može biti na relaciji od mitskih Stanjevića, preko Majstora (nekadašnjeg gnijezda crnogorskih komita, ustanika i slobodara)

do čuvenih Ivanovih korita, nazvanih po Ivan-begu. Ovu izlet-

ničku rutu, koja sudionicima pruža doživljaje avanture, prirode, istorije i kulture, trebalo bi imenovati kao Ivanov put.

Petrovići i manastir Stanjevići

Na ostacima nekadašnjeg dvora Crnojevića, koji je porušen 1435.

godine, četvrta crnogorska dinastija Petrović - Njegoš je u prvoj polovini XVIII vijeka podigla manastir Stanjeviće (nadmorska

visina od 787 m), koji je uz Cetinjski manastir u stogodišnjem

periodu bio njihova vladarska rezidencija.

Nastanak manastira Stanjevići (koji je nazvan po poborskom

bratstvu Stanjevići, kasnije Kapisoda) vezuje se za vladiku Danila Šćepčeva Petrovića, rodonačelnika ova poznate crnogorske dinastije. Pošto je 1714. godine, u pohodu Numan-paše Ćuprilića,

opustošeno Cetinje i Cetinjski manastir, vladika Danilo se sklonio u Stanjeviće, gdje je za svoje potrebe obnovio ruševine nekadašnjeg dvorca Crnojevića. Ovako obnovljeni objekat kasnije će kao dio

konaka ući u sastav manastirskog zdanja.

171

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Manastir Stanjevići (današnji izgled)

Treba reći da je vladika Danilo boravio u Stanjevićima sve do

1724. godine, kada je od novca koji je donio iz Rusije renovirao i osposobio Cetinjski manastir i tako se vratio u staru rezidenciju.

Istorijska priča dalje kaže da je za ovaj manastir posebno bio

vezan vladika Sava Petrović.Ideju vladike Danila da na Stanjevi-

ćima podigne crkvu i manastir, poslije njegove smrti je ostvario vladika Sava. Tako je on 1736. godine ovdje podigao manastir i

crkvu Sv. Trojice. U manastiru je radila škola za opismenjavanje koju je, pored ostalih, pohađao i Petar I Petrović. On je na crnogorski mitropolitski tron stupio 1784. godine i Crnom Gorom je

vladao punih 46 godina (umro je na Lučindan 1830. godine, a za

svetitelja je proglašen 1834. godine).

Za ovih 46 godina vladavine Svetog Petra Cetinjskog, na Sta-

njevićima su se zbili brojni znameniti događaji koji su obilježili njegovu epohu. Tako je Petar Prvi 1786. godine, „pri ruševinama

manstirske pojate i guvna [...], vrativši se iz Rusije, najprvi odnjivio korun (krtolu), za koji do tada nijesu znali Crnogorci ni Primorci, a 1 7 2

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA od tada ne znaju za glad“ (Mladen Crnogorčević: Crkve i manastiri u općini Budvanskoj, Zadar, 1901, str. 25).

Svakako, pojava krompira u doba gladi bila je prelomni do-

gađaj u prevazilaženju veoma teške socio-ekonomske situacije i

sveopšte nemaštine u Crnoj Gori. Usljed hroničnog nedostatka

hlebnog žita i drugih životnih namirnica, tzv. „ruska krtola“, koju je, pri povratku iz Rusije, iz Trsta donio Petar Prvi i zasadio na Stanjevićima, vrlo brzo je postala osnovna biljka - hraniteljica napaćenog crnogorskog naroda.

Koliko je krompir bio važan za biološki opstanak našeg naroda

najbolje svjedoči Njegošev kalendar Grlica, u kome će se, uz znamenite datume iz crnogorske istorije, stalno bilježiti i godine „od kako je krumpir u Crnu Goru donesen“.

Dvanaest godina nakon što je Petar Prvi zasadio prvi krompir

u podlovćenskoj Crnoj Gori, u odajama manastira Stanjevići je na zemaljskom saboru održanom 1798. godine izglasan prvi zakonski

akt u Crnoj Gori, Zakonik opšti crnogorski i brdski. Tim zakonskim dokumentom je, za ono vrijeme i tadašnje prilike, zaveden relevantni pravni poredak u ovoj, do tada, besudnoj zemlji. Na tom ze-

maljskom zasijedanju izabrano je i Praviteljstvo suda crnogorskog i brdskog (poznato u narodu pod nazivom „Kuluk“), kao centralni

organ vlasti koji je brojao „pedeset činonačelnikov“. Time su postavljeni temelji za sazdanje moderne crnogorske pravne države i trasiran put njenog budućeg društvenog i pravnog razvoja.

U mračnoj manastirskoj ćeliji Stanjevića, Petar I Petrović je

svojom rukom napisao tekst ovog prvog crnogorskog zakonika od

16 članova. Njegovo donošenje je bio događaj od prvorazrednog

značaja za Crnu Goru, koji je označio početak odlučne borbe pro-

tiv bezakonja, krvne osvete, pljačke i svakog drugog zla.

Osim toga, u Stanjevićima Petar Prvi je napisao veliki broj

svojih čuvenih poslanica, namijenjenih zavađenim crnogorskim

plemenima, bratsvima i pojedincima. Ove svojevrsne poruke ili

„freske na kamenu“, kako su slikovito nazvane, nalaze se gotovo

173

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A u samoj ravni sa najuzvišenijim moralnim normama i zakonima,

koje je iznjedrila cjelokupna ljudska civilizacija. Pisane su lijepim i čistim narodnim jezikom i imale su magičnu moć u mirenju za-krvljenih plemena i razvezivanju brojnih društvenih čvorova.

Noseći u sebi svu muku života napaćenog i violentnog naroda

crnogorskog, kome uz to poštovanje reda i zakona nije bilo svoj-

stveno, Petar I Petrović je neprestano sanjao kako da „provedri više Gore Crne“, odnosno kako da privede „nepokorne na poslušanije“.

Te veličanstvene snove pretočio je u nedostižne poslanice. Preko trideset poslanica napisao je u Stanjevićima. I sve su one impre-sivna svjedočanstva vremena u kome su nastale. Mnoge od njih su

aktuelne i neprolazne i dan danas, u XXI vijeku, kada Crna Gora

pristupa evropskim integracijama.

Nadalje, prema istorijskom pamćenju i kolektivnom sjećanju

Pobora i Maina, kod manastira Stanjevići, odnosno u njegovom

neposrednom okruženju, Petar Prvi je svojom rukom zasadio tri

hrasta u znak vjerovanja u Sveto Trojstvo - prvi na Peraj brijegu (oko 200 metara zapadno od manastirskog zdanja), drugi na ulazu

u sami manastirski kompleks (ovaj mikrolokalitet je poznat pod

nazivom Podhrastić), a treći pored izvora Velika česma, koji se nalazi oko 1.500 metara jugoistočno od Stanjevića. U vezi s tim, ostalo je upamćeno da je Vladika Sveti svoje slobodno vrijeme rado provodio u šetnji na relaciji Peraj brijeg - Podhrastić - Velika česma, obilazeći i pažljivo nadgledajući kako njegove biljke rastu i napreduju.

Treba reći da tri hrasta Petra Prvog, pored centralizovane hri-

šćanske vjerske dogme o Svetom Trojstvu, simbolizuju i tri rane koje je zadobio u bojevima na jatagan sa Turcima (dvije rane u bici na Martinićima, a treću u borbi na Ljubotinju). Po tome je Sveti Petar Cetinjski jedinstven primjer među evropskim vladarima. Držeći u

jednoj ruci krst, a u drugoj isukanu sablju, on je neposredno učestvovao i krvario u borbama sa Osmanlijama. U tom plesu žednih

jatagana uvijek je, sa svojim Crnogorcima, izlazio kao pobjednik, da-jući nemjerljiv doprinos stvaranju novovjekovne crnogorske države.

1 74

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA Pošto je hrast na Peraj brijegu prije petnaestak godina nestao

u požaru koji su nemarno izazvali lovci, bilo bi uputno da se dva preostala sveta i istorijska hrasta Petra Prvog, kao spomenici prirode od značaja, stave pod zaštitu zakona, kako bi se preduzele sve neophodne mjere njihove kvalitetne zaštite.

Stari hrast

kod Velike

česme

Stari hrast

na Podhrastiću

175

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Smrću Petra Prvog manastir Stanjevići polako gubi na zna-

čaju, jer je Petar II Petrović Njegoš rađe boravio u manastiru

Podmaine, kako bi bio bliže moru zbog osjetljivog zdravlja. Kao

što je poznato, pod pritiskom Austrije Njegoš je bio primoran da joj proda crnogorske manastire u Primorju - Podmaine (1837)

i Stanjeviće (1839). Manastir Stanjeviće Austrijanci pretvaraju

u jako pogranično utvrđenje, pa je tako u bokeljskom ustanku

1869. godine manastirska građevina u velikoj mjeri oštećena

i porušena. Tek u najnovije vrijeme počela je njegova obnova,

koja još uvijek traje.

Uz gorostasni Lovćen, Cetinje i Cetinjski manastir, Stanje-

vići predstavljaju, u istorijskoj vertikali, jedan od četiri ugaona kamena na kojima je sazdano monumentalno zdanje crnogorske

državnosti, odnosno, u dramatičnim i nemirnim vremenima, na

jatagane izvojevana crnogorska sloboda.

Svojom burnom i bogatom istorijom, dominantnim položa-

jem i jednostavnošću arhitekture, manastir Stanjevići je danas

spomenik dostojan pažnje, koji treba, zajedno sa ostalim sakral-

nim objektima, što potpunije uključiti i integrisati u turističku ponudu Pobora, ali i čitavog budvanskog primorja.

Svako onaj ko još nije bio na Stanjevićima ima jaki razlog da

posjeti ovo istorijsko svetilište, napije se ledene lovćenske vode koja izvire neposredno ispod njegovih zidina i da se nadahne sa

visokomoralnim i ljudskim vrijednostima koje simbolizije takav

velikan slavne crnogorske istorije kakav je u svemu bio Petar

Prvi, odnosno Vladika Sveti kako ga je još za života oslovljavao narod crnogorski.

1 76

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA Ostali sakralni objekti na području Pobora

Pored manastira Stanjevići, sa crkvom Sv. Trojice, i polurazrušene crkvice Sv. Đurđa na Đurđevcu, na području Pobora postoje još

dvije crkve, i to:

– crkva Sv. Neđelje u Donjim Poborima i

– crkva Sv. Jovana u Gornjim Poborima.

Ove grobljanske crkve su jednostavne jednobrodne građevine

sa polukružnom apsidom na istoku i zvonikom na preslicu sa tri

okna, koji nadvisuje pročelje na zapadnoj fasadi.

Za crkvu Sv. Jovana vezuje se jedan veoma zanimljivi događaj,

koji je opisao Stefan M. Ljubiša u pripovijesti Krađa i prekrađa zvona. Naime, na treći dan po božićnim pokladama 1848. godine grupa od devet Lješnjana je, iskoristivši gluho doba noći, otela zvono sa ove poborske crkve. Pošto su se vratili kući, ukradeno

zvono su popeli na crkvu Sv. Petke, koju su tri godine ranije sagra-dili nasred Lješkopolja.

Kada su saznali gdje je dospjelo zvono sa Sv. Jovana, Pobori oda-beru „devet druga, po stasu i po godinama cvijet poborske omladine“

i zaduže ih da preotmu zvono sa lješanske crkve. To im je i pošlo za rukom. Jedne noći, kada su „prvi kokoti zapojali“, neopaženo

su skinuli zvono sa Sv. Petke i donijeli ga, na veliku radost čitavog plemena, u Gornje Pobore. Treba reći da ovo zvono, koje je bilo

predmet krađe i prekrađe, dan-danas ukrašava crkvu Sv. Jovana.

Navedena istorijska priča, kao i druge legende i predanja iz ovog kraja, kao dio nematerijalne kulturne baštine, mogu da imaju veliki značaj za konverziju bogate riznice kulturnog nasljeđa i izražajne istorijske memorije u svojevrsnu turističku robu, koju savremeni turisti konzumiraju sa posebnim zadovoljstvom i senzibilitetom,

naročito ako im se na pogodan način prezentiraju i saopšte.

177

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A SCENARIO RAZVOJA RURALNOG TURIZMA

NA PODRUČJU POBORA

U okviru Strategije razvoja ruralnog turizma u budvanskim selima, Poborima pripada svakako značajno mjesto. Ovo područje se nalazi u južnoj podgorini Lovćena, kojeg mnogi s razlogom nazivaju crnogorskim Olimpom. Razumije se, ovako povoljan geografski

položaj (neposredna veza Stare Crne Gore i Cetinja sa Primorjem) je uslovio da se na prostoru Pobora, u dramaturgiji proteklih vjekova, uveliko stvarala i ispisivala burna crnogorska istorija za vrijeme dvije naše znamenite dinastije - Crnojevića i Petrovića. Upravo na tom poetskom odsjaju, nadahnuću i obilju istorije treba, u kombinaciji sa ovdje izdašnim prirodnim i kulturnim nasljeđem, kreirati i implementirati scenario razvoja ruralnog turizma u ovoj sredini.

U nastavku predmetnog rada pokušćemo da, u kroki naznakama,

skiciramo osnovne pravce razvoja održivog, alternativnog turizma na ruralnom području Pobora.

Bolja valorizacija izgrađenih turističkih

kapaciteta na području Pobora

Kao što je poznato, u ovoj ruralnoj sredini su izgrađeni značajni turističko-ugostiteljski objekti (prelijepi hotel „Zamak“, etno

selo „Pobori“, apartmani za izdavanje u pojedinim privatnim

kućama, restoran i ribnjak u Krapini i dr.), koji predstavljaju so-lidnu materijalnu osnovu za razvoj ruralnog turizma. Međutim, naznačeni objekti se još uvijek, u pogledu moguće komercijalne

eksploatacije, dovoljno ne koriste, što demotiviše potencijalne

investitore za nova ulaganja u razvoj turističke ponude na ruralnom području Pobora.

1 7 8

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA Iz tih razloga je neophodno da se razradi konkretni marketing

miks (predstavljanje ponude putem kataloga, brošura, flajera i

video zapisa, priprema turističkih karata, kreiranje tržišne promocije, definisanje politike cijena, unapređenje kanala prodaje i dr.) za potpuniji i ofanzivniji nastup na tržištu i efikasniju ekonomsku valorizaciju ovih turističkih kapaciteta. U sklopu učešća na poznatim turističkim sajmovima u razvijenim emitivnim zemljama, Tu-

ristička organizacija bi morala posebno da promoviše sve aspekte, mogućnosti i domete održivog ruralnog turizma u budvanskim

selima, a time i na području Pobora. Drugim riječima, u promociji Budve treba obezbijediti ravnomjernu promociju ruralnog turizma

u njenom zaleđu. Na ovaj način bi postojeći turistički objekti bili približeni ciljnoj tržišnoj niši koja prije svega preferira alternativni turizam u ruralnim sredinama, što bi u perspektivi doprinijelo

njihovoj boljoj iskorišćenosti.

Ruralni turizam usmjeren na prirodne

i kulturno-istorijske atrakcije

Imajući u vidu naslijeđene turističke resurse ruralni turizam Pobora treba da bude prvenstveno usmjeren na prirodne i kulturno-istorijske atrakcije. Obilje prirodnih pogodnosti (netaknuta priroda, okrenutost prema moru sa prelijepim vidikovcima na budvansko

primorje, izazovni planinski visovi, brojni izvori pitke vode, pećine, usjekle klisure, bujna vegetacija, živopisni pejzaži, preplitanje mediteranskih i kontinentalnih vazdušnih strujanja i dr.) i značajna kulturno-istorijska baština (sakralni objekti, legende, predanja i dr.), sa nezaobilaznim „poniranjem“ u dramatičnu nacionalnu

istoriju, ovo područje čini atraktivnim za dinamički razvitak svih oblika ruralnog turizma, a prije svega prirodnog turizma, eko

turizma, lovnog turizma, avanturističkog turizma, kulturnog tu-

rizma, vjerskog turizma, istorijskog turizma i dr.

179

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Obnova manastira Stanjevići

i crkvice Sv. Đurđa na Đurđevcu

Za razvitak ruralnog turizma, koji je usmjeren na kulturno-isto-

rijske atrakcije, naročito je važno da se što prije završi obnova i revitalizacija dva najznačajnija spomenika kulture na području

Pobora - manastira Stanjevići i crkvice Sv. Đurđa na Đurđevcu.

Ovo je bitno tim prije, jer se radi o kulturnim dobrima koja simbolizuju dvije poznate crnogorske dinastije (Crnojeviće i Petroviće), odnosno svu težinu i kulturnu dubinu istorije Crne Gore.

Razumije se, u procesu rekonstrukcije navedenih spomenika

kulture treba izbjeći sve moguće improvizacije, lutanja i olako uno-

šenje novih graditeljskih detalja, koji mogu da izazovu degradaciju ovih značajnih istorijskih lokaliteta. U skladu sa prethodno kvalitetno urađenim i stručno revidovanim projektima obnove, potreb-

no je maksimalno ispoštovati i realizovati sve nužne restauratorske i konzervatorske principe, uslove i zahtjeve, kako bi se osigurala autentična revitalizacija Stanjevića i crkvice na Đurđevcu.

Pješačenje i planinarenje

Zbog raznolikih geomorfoloških odlika, za Pobore je, među ze-

lenim trendovima u putovanjima, posebno imanentan rast onih

segmenata aktivnog odmora, koji se fokusiraju na pješačenje i

penjanje na planinske visove.

U tom smislu predlažemo nekoliko zanimljivih itinerera, koji

učesnicima pružaju doživljaje atraktivne prirode, istorije i kulture.

Tako bi se itinerer „Putevima Crnojevića i Petrovića“

odvijao na relaciji: manastir Podmaine - Krapina (osvježenje i

marenda u restoranu, sa razgledanjem ribnjaka) - Donji Pobori

- manastir Stanjevići - Đurđevac - hotel „Zamak“ ili etno selo

„Pobori“ (večera). Zastupana izletnička, etno tura je protkana sa 1 8 0

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA raskošem boja, svjetlosti, nadahnuća i opuštanja. Zato ona predstavlja nezaboravno iskustvo, sa viškom emocija, odnosno pravi

bijeg od stvarnosti.

Drugi atraktivni itinerer „Putevima Petra Prvog“ bi se odnosio na turiste smještene u hotelu „Zamak“ i etno selu „Pobori“, kao i u vilama i apartmanima u susjednim Lapčićima. Njegova

relacija bi bila: hotel „Zamak“ - Velika česma - manastir Stanjevići

- Peraj brijeg - Đurđevac - Gornji Pobori - Donji Pobori - hotel

„Zamak“. Treba reći da se na navedenoj pješačkoj maršruti nalaze dva preostala hrasta koja je svojom rukom zasadio Petar Prvi (kod izvora Velika česma i na Podhrastiću). Stoga ovaj itinerer može

predstavljati podsjećanje i trijumf naše ljubavi prema Petru I

Petroviću, koji je bez sumnje jedna od najznačajnijih ličnosti na slovenskom jugu.

Pored pomenutih pješačkih tura, naročito može biti izazovno

planinarenje i penjanje na okolne poborske planinske visove, koji se nalaze na nadmorskoj visini iznad 1000 metara, kao što su

Kolovir (1427 m), Rujiški vrh (1403 m), Murakovac (1387 m),

Pašina glavica (1278 m), Paštrovnica (1129 m) i Nikova glavica

(1044 m).

S tim u vezi treba reći da se u kolovirskom vidokrugu nalazi

gotovo čitava paleta ambijentalnih i turističkih vrijednosti Crne Gore. Tako se sa Kolovira pruža raskošni panoramski vidik na

slikoviti Bokokotorski zaliv, koji je pjesnik s razlogom nazvao „ne-vjestom Jadrana“, i Budvansku rivijeru, sa turističkim draguljem Svetim Stefanom. S druge strane, sa ove kote putniku puca pogled na goli i sivi krš nepreglednog „kamenog mora“ Katunske nahije,

sa Jezerskim vrhom (na kome Njegošev grob prkosno odolijeva

muzici lovćenskih gromova) i Štirovnikom, kao i na dobar dio

tajanstvenog Skadarskog jezera, koje predstavlja još jedan crno-

gorski turistički unikat.

Penjanje na Paštrovnicu takođe može biti izazovno, poseb-

no sa istorijskog i slobodarskog stanovišta. Kao što je poznato, 181

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A ovdje se odigrala (25. marta 1942. godine) poznata bitka između

partizana i italijanskih militarista. U toj neravnopravnoj borbi i sjutradan nakon bitke, živote je izgubilo 12 stanovnika Pobora,

od kojih je najmlađi imao pet godina. Pet poborskih rodoljuba

je poginulo u toku same borbe na Paštrovnici, a njih sedam je

stradalo hrabro braneći svoja ognjišta od daleko nadmoćnije ita-

lijanske vojske. Tom prilikom je u Poborima zapaljeno dvije tre-

ćine kuća, a uništena je i opljačkana velika imovina. U zloglasni italijanski zatvor na ostrvu Mamula odvedeno je 109 mještana,

uglavnom žena i djece.

U znak sjećanja na poginule borce u borbi na Paštrovnici u

Donjim Poborima je podignut spomenik, rad poznatog bud-

vanskog vajara Stevana Luketića. Svakako, turisti koji posjećuju ruralno područje Pobora, a posebno oni koji se odluče da „osvoje“

planinski vis na Paštrovnici, treba obavezno da obiđu navedeni

spomenik i time odaju poštu poginulim poborskim rodoljubima.

Osim pješačkih tura u okviru ruralnog prostora Pobora, veoma

su aktuelne i privlačne planinarske maršrute od mitskih Stanjevića do Ivanovih korita. Zastupani itinerer se može nazvati „Ivanov put“, po Ivanu Crnojeviću, gospodaru Crne Gore iz druge polovine XV vijeka. Jer, ovaj najznamenitiji Crnojević je rođen na Stanjevićima, a čuvena i opjevana Ivanova korita na Lovćenu nazvana su upravo po njemu.

Korišćenje GPS uređaja kod pješačenja i planinarenja

U cilju stvaranja neophodne informacione logistike za razvoj

ruralnog turizma, potrebno je na precizno razrađenim kartama

u elektronskoj formi unijeti podatke o tačkama definisanih

planinarskih puteva i pješačkih staza, urađenog katastra speleo-

loških objekata i inventara stalnih izvora, kao i sačinjenog popisa kulturno-istorijskih znamenitosti i seoskih naselja na teritoriji 1 8 2

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA opštine Budva. Na ovaj način bi se omogućilo da potencijalni

putnici i turisti, pomoću korišćenja GPS uređaja i savremenih

operativnih sistema (Google Android), posredstvom svojih mo-

bilnih telefona ili tablet računara, budu sami sebi vodiči prilikom obilaska raznolikih karstnih oblika i pojava, odnosno zanimljivih spomenika kulture i drugih objekata u budvanskom zaleđu, a

time i na području Pobora. Razumije se, ovakva digitalna razrada i obilježavanje prirodnih i kulturno-istorijskih atrakcija na posebnim turističkim kartama, uz aktivno korišćenje GPS uređaja,

doprinijelo bi dinamičnijem razvoju ruralnog turizma u budvan-

skoj opštini.

Dugoročni plan – izgradnja žičare od Jaza do Lovćena

U perspektivi, kada se bude realizovao ekskluzivni turistički kompleks na Jazu, može se razmišljati i o izgradnji žičare koja bi pove-zivala ovo hotelsko naselje sa Lovćenom i eventualno sa Cetinjem.

Razumije se, usputne stanice bi se mogle predvidjeti na Đurđevcu, Stanjevićima, Koloviru, Ivanovim koritima i na Jezerskom vrhu,

gdje se nalazi Njegošev mauzolej. Implementacijom zastupanog

projekta žičare zatvorio bi se, figurativno rečeno, kulturno-civilizacijski krug između mjesta rođenja i mjesta gdje vječno počiva

legendarni Ivan Crnojević, koji je neizmjerno zadužio istoriju

Crne Gore.

Finansijska podrška razvoju ruralnog turizma

Svi mogući modeli finansijske podrške razvoju rauralnog turiz-

ma, koji su navedeni za područje Maina (opština Budva, Turi-

stička organizacija, pretpristupni fondovi EU, MIDAS grantovi,

183

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Investiciono-razvojnu fond, poslovne banke i dr.), mogu se odnositi i na ruralne prostore Pobora. Zato ih, u ovoj prilici, ne bi posebno elaborirali i razrađivali. Pri tome, najvažnije je da se pomenuti finansijski resursi počnu što prije operativno koristiti, kako bi se time doprinijelo unapređenju turističke ponude (u

pogledu obima, raznovrsnosti i kvaliteta), odnosno implemen-

taciji strategije održivog i skladnog razvoja ruralnog turizma u budvanskim selima.

1 8 4

KULTURNO-ISTORIJSKA BAŠTINA KAO FAKTOR RAZVOJA RURALNOG TURIZMA NA PODRUČJU POBORA RIJEČ NA KRAJU

Na ruralnom prostoru Pobora nalazimo, manje-više, sve ono što

karakteriše i druge dijelove budvanskog zaleđa. To su netaknuta

priroda, sa brojnim geomorfološkim, klimatskim i biogeografskim

pogodnostima, kao i zanimljivo graditeljsko i spomeničko nasljeđe (sakralni objekti i dr.).

Međutim, na području Pobora srijećemo i neke posebnosti,

koje ovu sredinu izdvajaju od ostalih ruralnih prostora budvanske opštine. Te posebnosti se prije svega ogledaju kroz ovdje prepoznatljivu istorijsku „kristalizaciju“ uzvišenih sfera crnogorskih iz vremena Crnojevića i Petrovića (brojni znameniti događaji, svjetlucavi tragovi kulturne baštine, zanimljive priče i legende i dr.).

Nesumnjivo, ovaj veliki istorijski kapital se mora znalački ukom-ponovati u budući razvoj ruralnog turizma, kako bi se dobilo na

njegovoj dinamici, privlačnosti i konkurentnosti. Razumije se, sve to treba da rezultira kroz dodatnu prinosnu snagu i zarađivačku

sposobnost ruralnog turizma na području Pobora.

Uprkos prepoznavanju važnosti alternativnog turizma kao realne

šanse XXI vijeka, Budva se nalazi u početnoj fazi njegovog razvitka. S

tim u vezi treba reći da do sada opredmećeni projekti nijesu počivali na usvojenim strategijama i planovima razvoja ruralnog turizma, već isključivo na viziji i privatnoj inicijativi pojedinaca. Zato je bitno što se pristupilo donošenju Strategije razvoja ruralnog turizma u budvanskim selima, kako bi čitav proces kreiranja održivog turističkog proizvoda u našem zaleđu dobio na prepoznatljivosti, sadržaju i kvalitetu.

I na samom kraju kao generalni zaključak se nameće da su

izazovi, koji se postavljaju pred ruralni turizam Budve, ogromni i ozbiljni, ali i dostižni, pod uslovom da svi pozvani subjekti ponesu svoj dio odgovornosti u realizaciji predviđenih strateških ciljeva, mjera i aktivnosti.

185

PAŠTROVSKI MANASTIR

GRADIŠTE

UVODNE NAPOMENE

Manastir Gradište je veoma značajan sakralni spomenik kultu-

re sa izuzetno vrijednim freskopisom i ikonostasnim slikar-

stvom. Sagrađen je na omanjem stjenovitom uzvišenju (ćuviku),

kao obronku paštrovskog gorja, iznad magistralnog puta Petro-

vac–Bar, na mjestu sa kojeg se pruža prelijepi pogled na veliku

buljaričku plažu.

Prema predanju, manastir je sagrađen 1116. godine na temeljima

neke antičke građevine, u čijoj blizini se nalazilo grčko-rimsko groblje.

Naziv manastira izveden je iz toponima „gradina“, u značenju ostatka nekog drevnog objekta (najvjerovatnije malog ilirskog utvrđenja) koji je ovdje mogao da postoji prije osnivanja manastira. U pisanim izvorima Gradište se prvi put pominje u XIV vijeku, u poveljama iz 1305. i 1310, koje je manastiru izdao srpski kralj Milutin. Treba reći da se u istorijskoj nauci izražava sumnja u autentičnost ovih povelja, pošto se smatraju mogućim falsifikatima.1

Tokom istorije manastir Gradište je više puta rušen, pljačkan,

paljen i obnavljan. Nekoliko puta je stradao od turskih najezdi, 1 Pejović, T., Čilikov, A., Pravoslavni manastiri u Crnoj Gori, Oktoih – Štampar Makarije, Beograd–Podgorica, 2011, str. 125.

187

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

posebno u poznatom pohodu Mahmut-paše Bušatlije preko Pa-

štrovića 1785. godine i u Drugom svjetskom ratu, kada su ga Italijani 1941. opljačkali i zapalili.

U katastrofalnom zemljotresu iz 1979. manastir je faktički

razoren. Ovakva njegova teška „havarija“ pripisuje se veoma nepo-voljnim geofizičkim odlikama lokacije na kojoj je manastir podi-

gnut. Ovaj manastir, naime, sagrađen je na stjenovitim gromada-

ma, koje su međusobno vrlo slabo povezane. S druge strane, ispod tih krečnjačkih stijena nalazi se flišni sloj koji je dobar prenosilac seizmičkih udara. Zbog ovakve geološke strukture i nestabilnosti terena crkva Sv. Save je bukvalno porušena, svod crkve Sv. Nikole se urušio, a njeni zidovi su ispucali, dok je konak pretrpio znatna oštećenja. U tlu se pojavila velika pukotina u pravcu sjever–jug, a stari grobovi su pomjereni i provaljeni. Jedino crkva Uspenja Bogorodice nije stradala jer je solidno obnovljena poslije zemljotresa iz 1967, koji je posebno pogodio Petrovac.

Crkva Sv. Nikole - pretrpjela je izuzetno veliku štetu

1 8 8

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

Manastir Gradište prije obnove

Manastir Gradište pri kraju obnove

189

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Crkva Sv. Save nakon zemljotresa 1979. g.

Međutim, zahvaljujući značajnom prilivu nepovratnih sredsta-

va solidarnosti iz svih republika SFRJ i izvanrednoj organizaciji posla na otklanjanju teških posljedica od razornog zemljotresa,

čitav manastirski kompleks Gradište je konstruktivno saniran, restauriran i revitalizovan na kvalitetan, seriozan i odgovoran način, što zaslužuje svaku pohvalu i priznanje. To nije bio slučaj samo sa ovim znamenitim manastirom nego i sa svim ostalim objektima

koji su obnavljani do 1989. godine.

1 9 0

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

OBJEKTI U SASTAVU MANASTIRA GRADIŠTE

Prema sadašnjem stanju Gradište je nalik ostalim manastirskim

građevinama na području budvanskog primorja. Kao što je po-

znato, manastir čine tri crkve (patronalna Sv. Nikole, Sv. Save i Uspenja Bogorodice), zgrada konaka, kao i staro i novo groblje.

Sačuvan je i dio odbrambenog zida sa puškarnicama, kojim je u

prošlosti manastir bio opasan i zaštićen.

Crkva Sv. Nikole je nesporno najznačajniji sakralni manastir-

ski objekat. To je jednobrodna zasvođena građevina pravougaonog

oblika, dimenzija 12 x 6 m, završena polukružnom apsidom na

istočnoj strani. Pročelje crkve na zapadnoj strani nadvisuje zvonik

„na preslicu“ sa tri okna. Sadašnja crkva sagrađena je početkom

XVII vijeka, u doba crnogorskog vladike kir Ruvima Boljevića,

najvjerovatnije na ostacima nekog starog hrama za koji se pret-

postavlja da potiče iz XII vijeka. „Da je na mjestu patronalne

crkve Sv. Nikole u prošlosti postojao neki stariji hram dokazala su istraživanja poda teško oštećene građevine u zemljotresu iz 1979.

godine. Tom prilikom otkriveni su temelji neke manje, starije crkve u dimenzijama dvije trećine od sadašnje.“2

Crkva Sv. Nikole zidana je od grubih tesanika sa jako izraženim

fugama. Zidovi su joj iznutra kompletno dekorisani freskama, koje je 1620. godine naslikao čuveni zograf pop Strahinja iz Budimlje.

„U složenom islikavanju crkve, pop Strahinja je imao pomagače.

[...] Po sigurnom i osobenom crtežu moguće je da je pomagač –

učenik bio najveće slikarsko ime XVII vijeka, kir Kozma – majstor Jovan.“3

2 Čilikov, A., Paštrovske crkve i manastiri – zidno slikarstvo, DPC Podgorica – Univerzitet Crne Gore, Podgorica, 2010, str. 38.

3 Pejović, T., Čilikov, A., Pravoslavni manastiri u Crnoj Gori, Oktoih – Štampar Makarije, Beograd–Podgorica, 2011, str. 127.

191

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A U raznovrsnoj galeriji likova, scena i višefiguralnih kompozicija freskopisa crkve posebno je zanimljivo monumentalno poprsje sa predstavom Sv. Nikole (visina poprsja iznosi 170 cm), patrona crkve, koje je oslikano između minijaturnih figura Hrista i Bogorodice na sjevernom zidu hrama. Ovako značajno uveličan lik Sv.

Nikole može se objasniti željom ktitora da patron glavne crkve u manastiru Gradište bude predstavljen kao najdominantniji.

Nadalje, među najljepše i najinteresantnije freske ubraja se

figura Sv. Jovana Damaskina (sirijski monah i veliki teološki pisac vizantijske provenijencije) sa čalmom oko glave, koja je predstavljena na nepristupačnom mjestu, u malom prozoru na južnom zidu

crkve: „Po načinu slikanja, kao i po obradi lika, ona izrazito od-skače i vjerovatno predstavlja najljepši portret u čitavom živopisu Gradišta.“4

Veoma je karakteristična i nesvakidašnja scena Sv. Marije Egi-

patske koja prima pričest. Ova grešnica, a kasnije velika pokajnica i pustinjakinja, prikazana je naga sa pregačom oko bedara.

„Slikar crkve, kao i naručioci, očigledno su znali za istaknute

ličnosti ovog kraja, o čemu svjedoči i lik Stefana Štiljanovića na pilastru sjevernog zida.“5 Kao što je poznato, ovaj svetitelj je bio srpski despot i posljednji paštrovski knez.

Ikonostasnu pregradu, na kojoj se čuvaju vrijedni primjeri

ikonostasnog slikarstva, uradio je 1795. zograf Vasilije Rafailović iz Risna, jedan od mnogih ikonopisaca iz čuvene bokokotorske

slikarske porodice Dimitrijević–Rafailović. „Ovaj veliki ikonostas, nakon obnove iz osamdesetih godina prošlog vijeka, počiva na

novoj oltarskoj pregradi.“6

4 Đurić, V., „Fresko-slikarstvo manastira Gradišta u Paštrovićima“, Istorijski zapisi, knjiga XVII, sv. 2, Istorijski institut NR Crne Gore, Titograd, 1960, str. 271.

5 Ivanović, D., „Likovna umjetnost u Budvi i okolini“, Budva (monografija), Oktoih–Kultura, Budva–Beograd, 1996, str. 90.

6 Gagović, Z., Crnogorski ikonostasi i njihovi tvorci, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Cetinje, Cetinje, 2007, str. 53.

1 9 2

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

Svetitelj sa pseće-magarećom glavom

Na ikonostasu, između ostalog, nailazimo na veoma rijetko

ikonografsko rješenje svetiteljskog lika Sv. Hristifora (hri-

šćanski svetac i veliki čudotvorac iz III vijeka), sa životinjskom, odnosno pseće-magarećom glavom. U narodu ova ikona je

poznata pod nazivom sv. magarac i predstavlja pravi turistički

kuriozitet paštrovskog kraja.

Naime, u donjem dijelu ikonografske kompozicije sa pred-

stavom Deizisa (ikonografski motiv koji prikazuje Isusa Hrista

sa Bogorodicom i Sv. Jovanom Krstiteljem), predstavljeni su

likovi šest stojećih figura svetitelja, među kojima je nalazi i

bizarni prikaz Sv. Hristifora sa pseće-magarećom glavom.

Sv. Hristifor (u sredini sa pseće-magarećom glavom - 1795)

Treba reći da su ovakve ikonografske predstave u crkve-

nom slikarstvu veoma rijetke. U sakralnom slikarstvu Zapada

gotovo da ih i nema, dok su u naše krajeve najvjerovatnije

dospjele preko veze sa Atosom i Svetom Gorom, odnosno sa

manastirom Hilandar u čijoj se kapeli nalazi slična predstava

ovog svetitelja.

Postoji više legendi koje objašnjavaju zašto je u ikonogra-

fiji oslikavan (doduše, veoma rijetko) lik velikog čudotvorca

193

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Sv. Hristifora u vidu kinokefalusa. Najpoznatija od njih govori

da je on kao mladić bio neobične ljepote. Kao istinskom vjer-

niku ljepota je počela da mu smeta. Posebno se nije mogao

odbraniti od zgodnih i nasrtljivih djevojaka. Zato je zamolio

Boga da mu naruži lice. Gospod mu je uvažio molbu i tako je

njegovo lice dobilo životinjski izgled.

Ikonografska predstava Sv. Hristifora u Gradištu je je-

dinstvena na našim prostorima i o njoj se veoma malo zna.

Svako ko je prvi put vidi na manastirskom ikonostasu biva više

nego iznenađen i zapanjen. Međutim, kada se posjetilac malo

pribere, slatko se nasmije na ovakvo ikonografsko rješenje.

Kada još čuje za legendu kako je lijepi Hristifor tražio da ga

Bog naruži životinjskom glavom da bi se nekako odbranio od

lijepih žena, sjetno zažali nad sudbinom ovog poznatog hri-

šćanskog svetitelja.

Postoji još jedna zanimljivost u vezi sa ikonostasom iz

crkve Sv. Nikole. Naime, samo tri dana prije zemljotresa, 15.

aprila 1979, ikonostasna pregrada na kojoj se nalazi i pred-

stava Sv. Hristifora neobičnog lika odnijeta je u radionicu

Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture na Cetinju

na konzervaciju. Da se to nije dogodilo, crkveni svod, koji se

u potresu posve urušio, uništio bi ovaj izuzetno dragocjeni

ikonopis u buljaričkom manastiru Gradište.

Crkva Sv. Save, dužine 11 m i širine 6,5 m, podignuta je 1855.

na mjestu neke starije bogomolje, koja se, prema navodima pojedinih autora, pominje 1500. godine. „Podatak o postojanju crkve Sv.

Save 1500. godine ne potvrđuje nijedan relevantan izvor, a, kao što je sondažno ispitivanje arhitekture pokazalo, ne može se konstato-vati ni bilo kakav segment neke starije arhitekture.“7

7 Čilikov, A., Paštrovske crkve i manastiri – zidno slikarstvo, DPC Podgorica – Univerzitet Crne Gore, Podgorica, 2010, str. 38.

1 9 4

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

Ova elegantna sakralna građevina locirana je južno od patro-

nalne crkve Sv. Nikole i orijentisana je, za razliku od tog hrama, u

„nepravilnom“ pravcu jugozapad–sjeveroistok. Zidana je u skladu

s najboljim tradicijama graditeljstva u primorju. Sagrađena je

kao jednobrodna zasvođena građevina, s polukružnom apsidom

na sjeveroistoku. Poput crkava Sv. Trojice u budvanskom Starom

gradu, Sv. Gospođe u manastiru Podmaine i Sv. Nikole u Praskvici, tako je i ova crkva u manastiru Gradište zidana lijepo klesanim

kvaderima bijelog i crvenog (ružičastog) kamena, koji su poređani u pravilnim redovima. U odnosu na tri navedene crkve, kod Sv.

Save izostaje jedino kupola.

Ovo paštrovsko svetilište ima zvonik „na preslicu“ sa tri okna.

Treba reći da unutrašnji zidovi crkve nijesu bili prvobitno živopisani. Doduše, 1972. godine na njenim zidovima Dragan Marunić je

oslikao freske, međutim, bez većeg umjetničkog značaja. Kao što je poznato, i ovaj freskopis je stradao u zemljotresu aprila 1979. pa su crkvu nanovo oslikali 2009. godine čuveni freskopisac Dragomir i njegova ćerka Jelena Jašović.

Iz 1864. godine potiče ikonostas koji je za crkvu uradio poznati grčki ikonopisac Nikola Aspioti sa Krfa. Najveći dio ovog ikonopisa uništen je, nažalost, u razornom zemljotresu.8 Iz ruševina je izvučeno i spaseno 13 ikona sa Aspiotijevog ikonostasa, koje su

tokom 2016. godine konzervirane i restaurirane.

U isto vrijeme kada i crkva Sv. Nikole oslikana je i treća ma-

nastirska crkva – Uspenje Bogorodice. Ona se nalazi izvan užeg manastirskog kruga, na manjem uzvišenju sa novim grobljem, a

orijentisana je u pravcu jugozapad–sjeveroistok. To je omanja jednobrodna zasvođena građevina dimenzija 6 x 4 m, koja takođe ima

zvonik „na preslicu“, sa jednim oknom, i završava se polukružnom apsidom na sjeveroistoku. U tom smislu ona predstavlja tipičnu

formu skromne ruralne crkvene arhitekture.

8 Novi ikonografski program u crkvi Sv. Save je, kao i onaj u crkvici Uspenja Bogorodice, naslikao arihimandrit Pavle Kalanj, sadašnji nastojatelj manastira Gradište.

195

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Najveću vrijednost ove filijalne crkve čine freske koje je, takođe, uradio pop Strahinja iz Budimlje 1620. godine. U okviru njegovog slikarskog ukrašavanja naslikana je, između ostalog, čitava galerija najistaknutijih vladara iz loze Nemanjića, počev od Stefana Ne-manje. „Prema Strahinjinoj zamisli u crkvici Uspenja Bogorodice

stvoren je jedan od najzanimljivijih slikarskih ansambala, kada su u pitanju maleni hramovi sačuvani na prostoru jurisdikcije Pećke patrijaršije u toku XVI i XVII vijeka.“9

Najzad, manastirskom kompleksu Gradište pripada i velika

građevina konaka, čiji prizemni dio služi za ekonomske i druge

svrhe, a prostorije na spratu za stanovanje monaške zajednice.

Treba reći i da je manastirski konak zidan od lokalnog kamena.

U današnjem obliku proizvod je građevinskih radova izvedenih u

XIX i XX vijeku.

9 Čilikov, A., Paštrovske crkve i manastiri – zidno slikarstvo, DPC Podgorica – Univerzitet Crne Gore, Podgorica, 2010, str. 186 i 187.

1 9 6

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

RAZARANJE MANASTIRA GRADIŠTE

U ZEMLJOTRESU OD 1979. GODINE

U zemljotresu iz 1967. godine objekti manastirskog kompleksa

Gradište prilično su oštećeni. Stoga su, u okviru aktivnosti Re-

publičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore sa

Cetinja, crkva Sv. Nikole i grobljanska crkva Uspenja Bogorodice opravljene.10 Najnužniju opravku konaka i živopisanje crkve Sv.

Save uradila je sama uprava manastira.

U posljednjem katastrofalnom zemljotresu koji je 1979. go-

dine zadesio priobalno područje Crne Gore razoren je i veoma

oštećen kompleks manastira Gradište.11 Kao što je istaknuto,

takvoj seizmičkoj destrukciji manastira naročito je doprinio ne-

povoljni sastav tla na kome je sagrađen, što je uostalom potvrdio i elaborat o seizmičkim i geološkim ispitivanjima s početka

1980-ih.

Kao što je u uvodnim napomenama rečeno, manastirski

objekti su podignuti na stijenama koje su međusobno slabo

povezane. Uz to, flišni slojevi koji čine podlogu stjenovitim

gromadama dobri su prenosioci seizmičkih udara. Kako je veza

između ovih krečnjačkih masa veoma rizična i slaba, prilikom

potresa u tlu se pojavila velika pukotina u pravcu sjever–jug

(3–6 cm u dužini od preko 100 m). Osim toga, došlo je do

odvajanja pojedinih dijelova krečnjačkih stijena.12

10 Živopis crkve Sv. Nikole tada je, takođe, djelimično konzerviran.

11 Zvanično priznate štete na Starom gradu Budva i ostalim spomenicima kulture na području naše opštine iznosile su 1.640.883.000 dinara. Od tog iznosa se 46.241.219 dinara (ili 2,82%) odnosilo na štetu pričinjenu manastiru Gradište (podaci o navedenim štetata preuzeti su iz Izvještaja o radu RO u osnivanju “Stari grad” Budva za period 1984 – 1988, Budva, 1988)

12 Manastir Gradište – Projekat revitalizacije – Rekonstrukcija arhitekture, sveska II, Budva, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije, Beograd, 1985, str. 26.

197

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Pošto su manastirski objekti temeljeni na ivicama stijena,

najveće seizmičke devijacije prenosile su se na njih, tako da su oni u zemljotresu iz 1979. godine maksimalno oštećeni.

Kao najznačajniji sakralni objekat manastirskog kompleksa

sa istorijsko-umjetničkog stanovišta, crkva Sv. Nikole najteže

je oštećena. Svod crkve sa vrijednim freskopisom je porušen, a

zidovi su osjetno popucali, pri čemu su stare pukotine nanovo

otvorene i znatno povećane. Apsida hrama je takođe bila teško

oštećena. Pošto objekat nije kvalitetno saniran nakon zemljotre-

sa 1967. godine (nijesu postavljeni najvažniji konstruktivni

elementi u vidu serklaža i zatega), njegovo urušavanje u potresu od 1979. godine je posljedica tog stanja.

Poslije zemljotresa 1967. crkva Sv. Save je, takođe, djelimič-

no sanirana, ali nije ojačana serklažima i zategama, te je 1979.

pretrpjela pravu havariju. Srušen je gotovo kompletan svod

hrama i u potpunosti je porušen južni i dijelom jugozapadni

zid sa zvonikom.

Treća manastirska crkva Uspenja Bogorodice sagrađena je na

najstabilnijem terenu. Zahvaljujući toj činjenici, kao i konstruk-tivnom sklopu i dosljedno sprovedenoj arhitektonskoj sanaciji

poslije ranijeg zemljotresa crkva nije oštećena u petnaestoaprilskoj katastrofi 1979. godine.

To se, međutim, ne može reći za konak, koji je u rušilač-

kom bijesu prirode osjetno oštećen. Tako su svi zidovi na ovom

objektu ispucali. Ploča nad prizemljem izvukla se iz ležišta na

sjevernoj strani. Krovni pokrivač je uveliko rastresen i djelimič-

no je spao sa krova.

Velika oštećenja nastala na objektima manastira Gradište,

a posebno ona na raskošnom freskopisu patronalne crkve Sv.

Nikole, nametnula su primjenu visokih konzervatorskih, re-

stauratorskih i drugih standarda koje je trebalo ispoštovati i

primjeniti prilikom rekonstrukcije ovog znamenitog manastir-

skog kompleksa. U vezi s tim treba naglasiti da su svi subjekti

1 9 8

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

angažovani na tom složenom i izuzetno zahtjevnom obnovi-

teljskom i, za naše prilike, grandioznom i neponovljivom poslu

(investitor, projektanti, izvođači radova, konzervatori i dr.)

položili ispit i, pri tome, ispoljili visoku profesionalnu odgovornost, kompetentnost i stručnost.

199

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A OBNOVA MANASTIRA GRADIŠTE

Imajući u vidu sva teška oštećenja nastala na manastiru Gradište u razornom zemljotresu od 15. aprila 1979, najvažniji zadatak bio je da se odmah podupiračima obezbjedi dio neurušenog svoda na

crkvi Sv. Nikole (na kome je još 1620. godine oslikan dio živopisa).

Taj posao su obavili konzervatori Republičkog zavoda za

zaštitu spomenika kulture Crne Gore. Zahvaljujući tome, u seriji kasnijih potresa, nije se potpuno srušio svod na ovom svetilištu.

Sljedeći prioritetni zadatak, koji je morao relativno brzo da se realizuje, bila je djelimična sanacija manastirskog konaka kako bi se u njemu osigurao prostor za skladištenje fragmenata oštećenog freskopisa crkve Sv. Nikole, odnosno kako bi se u prostorijama konaka moglo nesmetano i bezbjedno raditi na restauraciji ovog poznatog srednjovjekovnog fresko-živopisa. S tim u vezi, treba reći da je ekipa stručnjaka Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Srbije bila angažovana na spašavanju živopisa. Oni su sve fragmente freskopisa koji su se nalazili pod masom šuta brižljivo izdvojili i smjestili u sanirani manastirski konak. Uslovi koji su vladali u prizemnim prostorijama konaka bili su gotovo idealni za čuvanje i rad na freskama.

Kao što je poznato, za obavljanje poslova iz nadležnosti opštine Budva na obnovi i revitalizaciji Starog grada i ostalih spomenika kulture na području ove opštine (a time i manastira Gradište),

kao i za upravljanje sredstvima koja su – po osnovu jugoslovenske solidarnosti – pripadala Budvi, formirana je Radna organizacija u osnivanju „Stari grad“ Budva.13 Organ upravljanja RO u osnivanju 13 Prvobitnu Odluku o osnivanju RO u osnivanju „Stari grad“ donijela je Skupština Fonda za obnovu i revitalizaciju Starog grada Budva na sjednici od 30. septembra 1983. godine. Petnaest mjeseci kasnije (tačnije 26. decembra 1984) Skupština opštine Budva donijela je Odluku o povjeravanju radova na obnovi i revitalizaciji Starog grada i ostalih spomenika kulture RO u osnivanju „Stari grad“. Ovom odlukom je, između ostalog, regulisan čitav niz mjera i aktivnosti od vitalnog značaja za zaštitu i obnovu spomeničkog nasljeđa na području opštine Budva.

2 0 0

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

„Stari grad“ bio je Savjet, konstituisan na delegatskom principu, sa 18 delegata, od kojih je polovinu delegirao osnivač (opština Budva), a polovina je bila iz redova stalno zaposlenih u RO u osnivanju.14

Prije početka sanacionih radova na manastiru Gradište obav-

ljena su opsežna geomehanička, geofizička i geološka ispitivanja i istraživanja. Navedene istražne radove izveli su Građevinski institut iz Zagreba i Zavod za ispitivanje građevinskog materijala iz Nikšića.

Nakon toga pristupilo se izradi projektne dokumentacije za re-

konstrukciju i revitalizaciju manastirskog kompleksa. Ove poslove je obavio Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije iz Beograda.

U skladu sa urađenim elaboratom o geološko-seizmičkim ispi-

tivanjima nastale pukotine i kaverne u tlu su injektirane. Isto tako, realizovani su i drugi zahvati na saniranju terena (podziđivanje pokretnih krečnjačkih stijena i sl.). Na ovaj način je značajno

poboljšana stabilnost tla na kome je sagrađen manastir, što je na-ročito važno zbog amortizovanja destrukcije prilikom eventualnih budućih seizmičkih udara.

Građevinske radove na manastirskom kompleksu Gradište

(crkvi Sv. Nikole, crkvi Sv. Save, konaku, uređenju porte i dr.) izveli su Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije iz Beograda, a dijelom RO Komar iz Donjeg Vakufa i RO Geosonda

iz Beograda. Radovi su se odvijali od 1986. do 1988, a predmetna investiciona ulaganja realizovana su po godinama na sljedeći način: a) 1986. – 123.754.020 dinara

b) 1987. – 112.615.209 dinara

c) 1988. – 22.969.487 dinara

UKUPNO: 259.338.716 dinara.

14 Od 1986. do 1989. u svojstvu predsjednika opštine Budva obavljao sam dužnost predsjednika Savjeta RO u osnivanju.

201

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Ključni građevinski radovi na sanaciji crkve Sv. Nikole, kao

najznačajnijem sakralnom objektu u kompleksu manastira Gradi-

šte, bili su:

• konsolidacija temelja crkve,

• ugradnja armiranobetonskih vertikalnih i

horizontalnih serklaža,

• izrada obloge od kamena preko betonskih površina,

• preziđivanje rastresenih zidova crkve i zvonika

„na preslicu“,

• injektiranje jezgra zida oko vertikalnih elemenata

konstrukcije,

• vraćanje dijelova svoda u prvobitni položaj pomoću

hidrauličnih dizalica,

• sanacija svoda zapadnog traveja,

• obrada pukotina na spoljnoj strani zidova uz

dersovanje fasade,

• pokrivanje krova novom ćeramidom uz dodavanje

očuvane stare ćeramide,

• izrada hrastovih greda (zatega),

• izrada nove ikonostasne konstrukcije (pregrade),

• opravka vrata i prozora i

• odvajanje osnovnog objekta od stijenske mase

prošlicavanjem stijene.

Radove na zaštiti i konzervaciji freskopisa u crkvi Sv. Nikole

izveo je Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije.

Na početku ovih poslova prioritetni zadatak bila je preventivna

zaštita fresko-maltera, kao i realizacija neophodnih istraživačkih radova. Uporedo s tim poslovima odvijala se aktivnost na obradi

fragmenata izvađenih iz šuta. Tokom 1987. godine radilo se na

konzervaciji živopisa, tj. na plombiranju, injektiranju, opšivanju i čišćenju zidnih slika od raznih naslaga (prljavštine i dr.). Nakon toga nastavljena je obrada fragmenata tako što su oni prvo

identifikovani i složeni po kompozicijama. U 1988. godini radilo 2 0 2

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

se na definitivnoj identifikaciji i obradi fragmenata, s tim što su paralelno izvođeni radovi na postavljanju maltera na površinama

bez živopisa. Konačna konzervacija živopisa u patronalnoj crkvi

Sv. Nikole završena je 1989. godine.

Kao što je poznato, crkva Sv. Save je u zemljotresu porušena

mnogo više nego hram Sv. Nikole. Međutim, olakšavajuća okol-

nost bila je što ona nije, poput Sv. Nikole, bila ukrašena vrijednim freskama koje je trebalo sačuvati i konzervirati.

Poslije statičke konsolidacije temelja, prilikom sanacije crkve

Sv. Save primijenjena je metoda izrade armiranobetonskog plat-

na na unutrašnjoj strani objekta i obložnog zida od kamena na

spoljnoj fasadi. U podu hrama urađena je armiranobetonska ploča, koja čini sastavni dio sistema kompletne konstrukcije objekta. Ova ploča je ujedno premostila postojeće krečnjačke stijene u tlu.

Zatim je, kao osnova za novi svod, iznad vijenca ugrađen

serklaž. U sklopu obnove lijepo rezani tesanici kojima je crkva

bila ozidana pažljivo su nakon obilježavanja demontirani. Poslije ugrađivanja konstruktivnih elemenata ovi kameni blokovi su vra-

ćeni na prvobitna mjesta. Treba reći da su za zidanje uglavnom

upotrijebljeni kameni kvaderi sa samog objekta, a jedino dijelovi koji su uništeni načinjeni su od novog klesanog kamena.

Osim toga, u skladu sa usvojenim projektom rekonstrukcije,

opredmećeni su i drugi značajni poslovi na obnovi crkve Sv. Save (stolarski, pokrivački, enterijerski i drugi radovi).

Kao što je već navedeno, dobar dio radova na objektu mana-

stirskog konaka obavljen je još tokom ljeta 1979. godine. Međutim, radi stvaranja uslova za normalno i komforno korišćenje konaka

bilo je neophodno da se u okviru obnove čitavog manastirskog

kompleksa realizuju dodatni građevinski i građevinsko–zanatski

radovi. Svi ovi poslovi izvedeni su u skladu sa utvrđenim projektom rekonstrukcije i detaljnim uputstvima konzervatora. Na taj način je postignuta potpuna mjera skladnog uklapanja objekta konaka u

cjelinu manastirskog kompleksa Gradište.

203

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A U porti manastira, odnosno u dvorištu kompleksa urađeni su

značajni radovi na nivelisanju terena, popločavanju, ozelenjavanju, prezentaciji otkrivenih ostataka odbrambene arhitekture, rekon-strukciji ulazne kapije, popravci grobnica i dr. Navedeni poslovi na uređenju porte izvršeni su u duhu poštovanja ideje o potrebi očuvanja autentičnosti i prvobitnih vrijednosti manastirskog kompleksa.

Zbog komfornog i normalnog funkcionisanja manastira Gra-

dište obezbjeđeno je stalno snabdjevanje vodom i električnom

energijom. Izgrađen je, takođe, i sanitarni čvor, a da bi se obezbjedio pristup posjetiocima kroz maslinjak izrađena je pješačka staza sa odmorištima. Najzad, postojeće proširenje uz jadransku magistralu iskorišćeno je za formiranje parkinga, a kolski put do manastira nanovo je betoniran.

2 0 4

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

PAŠTROVSKI MANASTIRI – IZUZETNI SAKRALNI

DRAGULJI ZA RAZVOJ KULTURNOG TURIZMA

Kao što je poznato, turisti iz glavnih emitivnih zemalja pokazuju sve veće interesovanje za kulturni turizam, odnosno za kulturnu i duhovnu baštinu receptivnih područja. Prema podacima Svjetske

turističke organizacije oko 37% svih međunarodnih putovanja

uključuje elemente kulture. Istovremeno, iz godine u godinu sve

više raste broj turista čija je glavna težnja da dožive autentičnost određenog kulturno-istorijskog ambijenta.

Prema tome, razvitak savremenog turizma teško se može du-

goročno osigurati bez potencijala kulturne baštine. To znači da je kulturni turizam danas primarni uslov održivog turističkog razvoja.

S tim u vezi treba reći da su u Crnoj Gori, a i šire, rijetki krajevi koji, poput paštrovskog, na tako malom prostoru obiluju dragocje-nim kulturnim i istorijskim nasljeđem. Srednjovjekovni manastiri, brojni živopisani sakralni objekti, rimski mozaici, bogata duhovna baština (autohtone legende, narodna predanja, zanimljive istorijske priče, pjesme, folklor, običaji i dr.) i još mnogo toga čini drevni ambijent, odnosno bogatu riznicu romantične prošlosti Paštrovića.

Šest obnovljenih manastirskih kompleksa (Gradište, Reževići,

Praskvica, Rustovo, Duljevo i Vojnići) posebna su vrijednost pa-

štrovskog kraja po čemu je on danas prepoznatljiv.15 Nesumnjivo je da su manastiri s ovog područja pravi graditeljski i sakralni dragulji.

Svi su osnovani u srednjem vijeku i svaki od njih je priča za sebe.

15 Na Crnogorskom primorju postoji 13 aktivnih manastira. Od tog broja se čak devet manastira nalazi na području budvanske opštine (uz šest paštrovskih, to su još Podmaine, Stanjevići i Podlastva). Dakle, na našem čitavom primorju, izvan teritorije opštine Budva, postoje još samo četiri manastira (Savina u Herceg Novom, Banja kod Risna, Sv. arhanđel Mihailo na Prevlaci kod Tivta i Žanjice na ulazu u Bokokotorski zaliv).

205

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Uz ostale mnogobrojne i raznovrsne spomenike kulture, pa-

štrovski manastiri, kao najljepša i najotmenija zdanja naših starih neimara i slikara, treba da postanu okosnica razvoja kulturnog

turizma, odnosno mamac za privlačenje turista zahtjevnih speci-

fičnih interesa, najčešće dobrih platežnih mogućnosti.16

Svakako, među paštrovskim manastirima kompleks Gradište,

sa najvrednijim freskama na Crnogorskom primorju i veoma

zanimljivim ikonografskim predstavama (poput Sv. Hristifora

neobičnog lika i dr.), predstavlja izuzetnu umjetničku i sakralnu vrijednost budvanskog kraja. Iz tih razloga on bi mogao da se nađe u samoj žiži interesovanja turista koji ovdje borave.

16 Dugogodišnji starešina manastira Reževići arhimandrit Mardarije Šišović (inače, mnogo poštovan i omiljen u budvanskom kraju), jedan je od prvih ljudi koji je, još sedamdestih godina prošlog vijeka, prepoznao potrebu povezivanja kulturnog nasljeđa i sektora turizma. Za njega se može slobodno reći da je bio pionir u razvoju tzv. kulturnog turizma kod nas, time što je svojevremeno doprinio potpunijoj integraciji manastira Reževići u turističku ponudu budvanskog primorja.

2 0 6

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

UMJESTO ZAKLJUČKA

Kroz istoriju je manastir Gradište više puta paljen, rušen i ob-

navljan. Njegovo posljednje katastrofalno stradanje desilo se

u razornom zemljotresu 1979. godine. Međutim, vrijeme tada

nije stalo za ovaj izuzetni sakralni dragulj, kao uostalom ni za ostale brojne spomenike kulture na Crnogorskom primorju koji

su u potresu pretrpjeli znatna oštećenja. Naprotiv, zahvaljujući ogromnoj jugoslovenskoj solidarnosti i prilivu značajnih nepovratnih novčanih sredstava, ono je uveliko radilo na tome da

se pojavi ljepši, obnovljeni i revitalizovani manastir Gradište, kakav danas imamo.

Od 1985. do 1989. godine vrijedne ruke projektanata, ne-

imara i konzervatora iz Beograda, Zagreba, Donjeg Vakufa,

Cetinja, Nikšića i iz drugih krajeva ondašnje Jugoslavije uspješ-

no su završile radove na sanaciji i revitalizaciji manastirskog

kompleksa Gradište. Time su manastiru vraćeni spoljni izgled,

konstruktivna stabilnost i kulturni sjaj minulih vjekova, sa svojim neponovljivim osobenostima.

Na kraju, treba reći da raskošno budvansko kulturno na-

sljeđe, uključujući i manastir Gradište, zaslužuje potpuniju kulturno–istorijsku i turističku valorizaciju. Da bi se to ostvarilo neophodno je da opština Budva donese petogodišnji program

razvoja kulture, kao i strategiju razvoja kulturnog turizma na

svom području. Razumije se, u ovim razvojnim dokumentima

bi se, na kompleksan i sveobuhvatan način, osmislilo svestranije integrisanje raznovrsne kulturne baštine u turističku ponudu

Budve, kako bi se u njihovom prožimanju i simbiozi gradio

destinacijski brend budvanskog turizma.

207

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A LITERATURA I IZVORI

1. Gagović, Zdravko, Crnogorski ikonostasi i njihovi tvorci, Cetinje, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Crne Gore, Cetinje, 2007.

2. Duletić, Vlado Đ., Budva od mita do stvarnosti, Vlado Đ. Duletić, Budva, 2010.

3. Đurašković, Lucija, „Manastiri u okolini Budve“, Budva grad kralja Kadma (monografija), Copyright–Patent, Budva, 2009.

4. Đurić, Veljko, „Fresko–slikarstvo manastira Gradišta u Paštrovićima“, Istorijski zapisi, knjiga XVII, sv. 2, Istorijski institut NR Crne Gore, Titograd, 1960.

5. Ivanović, Dragana: „Likovna umjetnost u Budvi i okolini“, Budva (monografija) , Budva, “Oktoih” Beograd, “Kultura” Beograd, 1996.

6. Luketić, Miroslav, Budva – Sv. Stefan – Petrovac, Obod – Turistički savez Budva, Budva–Cetinje, 1966.

7. Luketić, Miroslav, „Status sakralnih spomenika na području Budve“, Boka 18 – zbornik radova iz nauke, kulture i umjetnosti, SIZ kulture i nauke Herceg Novi, Herceg Novi, 1986.

8. Manastir Gradište – Projekat revitalizacije – Rekonstrukcija arhitekture, sveska II, Budva, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije, Beograd, 1985.

9. Martinović, Dušan J., Budvanska rivijera, Obod, Cetinje, 1973.

10. Pejović, Tatjana, Čilikov, Aleksandar, Pravoslavni manastiri u Crnoj Gori, Oktoih – Štampar Makarije, Podgorica–Beograd, 2011.

11. Stošić, Ljiljana, „Kult Svetog Hristofora kinokefala na Balkanu“, www.

kalamus.com (4. novembar 2016).

2 0 8

PAŠTROVSKI MANASTIR GRADIŠTE

12. Uređivački odbor, Zemljotres u Crnoj Gori, Republički komitet za urbanizam, građevinarstvo, stambene i komunalne poslove Izvršnog vijeća SR Crne Gore, Titograd, 1988.

13. Čilikov, Aleksandar, Ikone u Crnoj Gori, Narodni muzej Crne Gore Cetinje – CID, Podgorica, 2015.

14. Čilikov, Aleksandar, Paštrovske crkve i manastiri – zidno slikarstvo, DPC

Podgorica – Univerzitet Crne Gore, Podgorica, 2010.

209

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA

KAO BISERA RURALNOG

TURIZMA

UVODNE NAPOMENE

Najdragocjeniji prostor na budvanskom primorju, ali i šire na

čitavom Jadranu, pa i Mediteranu, jesu Paštrovići. Po svojim

prirodnim karakteristikama ovo područje predstavlja svojevrsni

geografski ansambl i pejzažni dragulj. Na veoma malom prostoru

susrijeće se obilje raskošnih prirodnih raznolikosti. Otuda i toliko nadahnutih opisa paštrovskog primorja. „Zbilja bi rekao da se ovdje priroda igrala, kada je svoje čudesno djelo na mahove stvarala“ -

pisao je sa oduševljenjem Stefan M. Ljubiša o svom rodnom kraju.

Odista, priroda i istorija na ovom prostoru tkali su od pamtivijeka do današnjih dana brojne piktoreskne pejzaže, koji po Jovanu Cvi-jiću, čuvenom srpskom geografu, predstavljaju „jedno od najlepših primorja, sa intimnim i skrivenim lučnim zatonima, pod čistim

peskom i šljunkom, s bujnom vegetacijom, sunčan kraj“.

Priobalno područje Paštrovića, koje se pruža do 100 metara

nadmorske visine, u proteklih pet i po decenija predstavljalo je ključni, noseći i najvažniji turistički i ambijentalni potencijal Pa-

štrovića, koji je izazvao ubrzani transfer lokalnog stanovništava iz paštrovskih sela u priobalni pojas, uz samo more. Taj transfer je 211

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A dodatno podstaknut katastrofalnim zemljotresom iz 1979. godine,

u kome su teško stradale mnoge seoske aglomeracije. Zastupani

procesi su neminovno uslovili da se brojne napuštene i oštećene

kuće, sa okućnicama i drugim zemljišnim parcelama, prodaju za-

interesovanim kupcima (tzv. vikendašima), koji su u velikoj mjeri bili generatori bespravne gradnje (i svega onoga pratećeg što ona donosi - nove stilove arhitekture i gradnje, nove, ovom ambijentu, neprimjerene građevinske materijale i dr.), kako u priobalnom,

tako i na ruralnom prostoru Paštrovića.

Pred razornim naletom turbo kapitalizma i pretjerane urbani-

zacije (koja je ovdje s pravom nazvana „budvanizacijom“), nastupi-lo je krajnje vrijeme da se oglasi zvono za uzbunu, kako bi se, kroz odgovornu, stručnu i primjerenu razradu odgovarajuće prostorno-planske dokumentacije (prostorno-urbanistički plan, detaljni

urbanistički planovi, lokalne studije lokacije, urbanistički projekti i dr.) obezbijedio skladni i ravnomjerni razvoj ovog područja na održivim socijalnim, ekonomskim i ekološkim osnovama. Na taj

način bi domicilne prirodne resurse, koje smo sami naslijedili od svojih predaka, donekle sačuvali za buduće generacije. Na takvo

ponašanje nas obavezuje planetarno usvojena i nasušna politika i principi održivog razvoja, koju je u svemu podržala i prihvatila i država Crna Gora.

Što se tiče brdskog zaleđa Paštrovića (predio od približno

100 do 500 metara nadmorske visine), u njemu se izdvaja neko-

liko ruralnih prostora izrazite posebnosti i značaja. Pored ostalih, jedno od tih slikovitih ambijentalnih bisera, najviše geomorfološke i biogeografske vrijednosti, jeste i područje Čelobrda, koje se nalazi neposredno iznad Svetog Stefana, Miločera i manastira

Praskvice.

Vrhovni princip u kreiranju programa održivog razvoja

Čelobrda, koji treba da posluži kao polazna osnova za razradu

odgovarajućih lokalnih planskih dokumenta za ovo ruralno po-

dručje, treba da bude očuvanje prostorno-pejzažnog identiteta

2 1 2

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA

i autentičnih prirodnih i stvorenih vrijednosti zastupanog lo-

kaliteta. Ukoliko se ovakav pristup primijeni u razvojnom tre-

tiranju ne samo Čelobrda, već i čitavog budvanskog zaleđa,

doprinijeće se oblikovanju i stvaranju jednog strasnog utočišta

raznolikih turističkih doživljaja, kojima sve više teže savremeni turistički nomadi. Razumije se, dodatno generisanje domicilnih

prepoznatljivosti i potpuna ekološka i estetska zaštita lokalnih prirodnih i antropogenih vrijednosti može Budvansku rivijeru da

transformiše u destinaciju koja nudi više od mora, više od ljeta, više od sunca i više od klasičnog porodičnog odmora.

Pogled na Čelobrdo sa mora

213

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A ALTERNATIVNI VIDOVI TURIZMA

Kao što je poznato, tokom svog razvoja turizam je prolazio kroz

različite faze, od individualnog (turizam povlašćenih grupa) do

masovnog turizma, da bi krajem XX vijeka došlo do tržišnog

pomjeranja od masovnog prema tzv. alternativnim, selektivnim

ili specifičnim vidovima turizma, kao odgovor na masovni plažni

turizam.

U okviru raznovrsnog spektra alternativnih vidova turizma

posebno se izdvaja ruralni turizam, koji predstavlja značajan

činilac u aktiviranju i održivom razvoju seoskih područja, oču-

vanju lokalnog identiteta, afirmaciji tradicije i običaja, zaštiti prirode, očuvanju i revitalizaciji tradicijske graditeljske baštine i primjerene izgradnje novih struktura, te u jačanju autohtone

i ekološke poljoprivredne proizvodnje. Pošto značajno pomaže

razvoju ruralnih krajeva na održivim socijalnim, ekonomskim i

ekološkim osnovama, ruralni turizam se s razlogom može sma-

trati budućnošću svjetskog turizma.

Inače, ruralni turizam se, kao širi pojam od samog seoskog

turizma, definiše kao oblik turizma koji podrazumijeva sve aktivnosti turističkog karaktera u ruralnom području. Kao selektivni

oblik turizma, on u sebi obuhvata ekoturizam, geoturizam, agro-

turizam, brojne aktivnosti u prirodi, ruralno iskustvo, kulturni turizam, vjerski turizam, lovni turizam, avanturistički, izletnički turizam, pripremu tradicionalne hrane, zavičajni turizam, turističke ceste, puteve i staze, izradu suvenira i druge slične oblike turizma.

Drugim riječima, klatno savremenog turizma se sve više po-

mjera ka tzv. „turizmima doživljaja“. Pošto su u svojim sredinama preopterećeni svakodnevnom dinamikom posla i sivilom života

(Kuća pos’o, pos’o kuća...), turisti na odmoru žele da obnove energiju 2 1 4

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA i dožive nove inspiracije, u potrazi za neobičnim i živopisnim

predjelima, kulturnim zanimljivostima, „svjetlucavim“ tragovima

drevne prošlosti i nagovještajima drugačije budućnosti.

Dakle, današnji turista se ne zadovoljava klasičnom ponudom

i uslugom. Poenta turizma više nije dovesti gosta, smjestiti ga u hotelskim „tvrđavama“ i betonskim soliterima, dobro ga nahra-niti i dati mu plažu, more i sunce. Turizam XXI vijeka zahtijeva raznovrsna događanja tokom čitavog dana i on je u potpunosti

usmjeren na gosta, koji u takvim okolnostima ima status malog

božanstva.

Umjesto standardne i uobičajene „klasike“, turisti sve više traže inovativne turističke ponude, suprotne svjetove, inscenacije i dodatnu emocionalnu korist (atraktivni ambijent, netaknutu i divlju prirodu, autentičnost, nezaboravne avanture, neobična iskustva,

iznenađenja, podsticaje i dr.). Drugim riječima, savremeni turisti žele da vide i dožive nešto sasvim drugo. To drugo i neobično,

između ostalog, mogu naći na ruralnom prostoru u budvanskom

zaleđu, koje potencijalnim turistima nudi piktoreskne pejzaže,

poetiku kamenih gromada, sunovratne udoline, udaljenost od

svakodnevnice i tajanstvene staze za pješačenje i planinarenje, sa prelijepim vidicima na neponovljivi priobalni dragulj Budvanske

rivijere. Jedno od tih atraktivnih, izazovnih i prepoznatljivih područja je svakako i Čelobrdo u Paštrovićima.

215

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A SCENARIO ODRŽIVOG RAZVOJA ČELOBRDA

Program održivog razvoja ruralnog područja Čelobrda, koje za-

hvata površinu od 234.400 m², treba da se zasniva na uzajamnom i skladnom prožimanju i optimalnom kombinovanju raznih vidova

alternativnog turizma (agroturizam, kulturni turizam, pješačenje i planinarenje i dr.) i autohtone poljoprivredne proizvodnje (maslinarstvo, vinogradarstvo, južno voće, ekološko povrće, branje samoniklog jestivog bilja i dr.). Ovakav model razvoja Čelobrda temelji se prije svega na harmoničnoj integraciji domicilnih prirodnih

resursa i mogućnosti, s jedne, i kulturno-istorijskog i graditeljskog nasljeđa, s druge strane.

Razumije se, zastupani razvojni scenario treba da rezultira u

punoj turističkoj valorizaciji ovog ruralnog područja na održivim osnovama. Iz tih razloga neophodno je da se predmetni scenario

dosljedno, stručno i odgovorno pretoči u buduće lokalne planske

dokumente Čelobrda (lokalna studija lokacije i dr.). U tome ne smije biti nikakvih brzopletih improvizacija, podlijeganja megalomanskim pojedinačnim interesima i pravljenja neprincipijelnih kompromisa.

Jer, današnja generacija je ove prelijepe mediteranske krajolike, poput Čelobrda i drugih ruralnih paštrovskih bisera, nasijedila od svojih predaka, koji su, radeći na najtežim poslovima u američkim rudokopima za bijedne nadnice, nesebično slali novac za održavanje i uvećanje svojih imanja i stvaranje drugih vrijednih nekretnina u svom zavičaju. Kao što su oni iskazivali visoku samosvijest, brigu i odgovornost za svoje potomstvo, tako i sadašnji Čelobrđani (ali ne samo i oni) treba da se okrenu budućnosti i da budućim pokoljenjima ostave unaprijeđene i oplemenjene prirodno-ekološke, ekonomske,

socijalne i kulturne vrijednosti svog rodnog kraja.

Pri tome, najvažnije je da se spriječi nemilosrdno uništenje prostora (tzv. „žderanje“ prostora), putem favorizovanja neturističke 2 1 6

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA

izgradnje sekundarnih stambenih jedinica, koja doprinosi dero-

giranju prirodnog ambijenta i pejzažne atraktivnosti. Negativni

fenomen neselektivne i hipertrofirane gradnje vila i stanova za

povremeno (vikend) stanovanje, kojim je već decenijama okupiran

naš priobalni pojas, ne smije se ponoviti u budvanskim selima. Jer, time bi ona izgubila dio svoje izvornosti, identiteta i unikatnosti, kao i realne razvojne šanse za njihovu efikasnu ekonomsku, odnosno turističku valorizaciju.

U kontekstu naprijed navednog, scenario održivog razvoja

područja Čelobrda treba da se zasniva na opredmećenju pet stra-

teških razvojnih zadataka, i to:

a) na autentičnoj obnovi i revitalizaciji starih kuća, odnosno

autohtonih seoskih aglomeracija (Čelobrdo, Marovići, Rustovo,

Slanjina i Krute), uz neznatnu izgradnju novih stambenih jedinica na brižljivo odabranim lokacijama,

b) na zaštiti Ambijentalno-spomeničke cjeline na vrhu Čelo-

brda i realizaciji projekta „Muzej u slobodnom prostoru“,

Čelobrdo i Marovići

217

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A c) na razvoju agroturizma,

d) na razvoju kulturnog turizma i

e) na rekreativnom pješačenju, planinarenju i montibajkingu

(brdskom biciklizmu).

Isto tako, na ovim razvojnim ciljevima i zadacima i svim onim

što oni nužno podrazumijevaju i obuhvataju, potrebno je da se

zasniva kristalizacija buduće Lokalne studije lokacije „Čelobrdo“, koja mora da uvaži i ispoštuje pokazatelje i smjernice date u Studiji o obnovi i revitalizaciji sela u zaleđu (autora prof. dr Vladimira Ma-cure, 2000), kao i stavove Ministarstva održivog razvoja i turizma Vlade Crne Gore br. 04-894/1 od 4. aprila 2012. godine povodom

neprihvatanja predloga navedena Lokalne studije lokacije.

Autentična obnova starih seoskih aglomeracija

i izgradnja novih ambijentalnih objekata

Osnovni cilj u održivom turističkom razvoju područja Čelobrda

ogleda se u tome da autohtone seoske aglomeracije (Čelobrdo,

Marovići, Rustovo, Slanjina i Krute) budu markirane i maksimalno očuvane, tako što će se obezbijediti autentična obnova i revitalizacija svih starih kuća, napuštenih kućišta, dvorišta, ulica i javnih prostora, uz uklanjanje novih objekata koji se sa svojom arhitekturom ne

uklapaju u ambijent starih sela. Oblikovana matrica zastupane obnove mora da respektuje tradicijsku paštrovsku kamenu kuću (čija spratnost je S+P+1), sa prepoznatljivim rukopisom lokalne arhitekture (voltovima, kamenim terasama, jednovodnim krovovima pokri-

venim „tiglom kanalicom“, dvorištima ograđenim kamenim zidom,

kućama u nizu sa jednom krovnom ravni i zajedničkim šljemenom i

dr.). Ovakva arhitektura paštrovske kuće odlikuje se izrazitom jednostavnošću, skladnim proporcijama, brižljivo oblikovanim pojedinim elementima (konzole na prozorima, kameni pragovi oko njih, kameni sjednici na terasama i dr.) i njihovom dosljednom primjenom.

2 1 8

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA Na ovaj način tradicionalni model paštrovske kuće ostavlja utisak višeslojne povezanosti i usklađenosti njene arhitekture i prirode.

Broj kuća koje u okviru buduće Lokalne studije lokacije „Čelo-

brdo“ treba obnoviti, odnosno izgraditi kao potpuno nove objekte, definisan je u naznačenoj Studiji o obnovi i revitalizaciji sela u zaleđu, koju je u svemu podržalo i Ministarstvo održivog razvoja i turizma.

Ovom studijom, koja treba da predstavlja polaznu osnovu za kreiranje i izradu navedene Lokalne studije lokacije, predviđena je obnova i izgradnja ukupno 58 kuća1. Njihova strukturalizacija ima sljedeći izgled: Zona tradicionalne

Zona nove izgradnje, kao i

seoske izgradnje

tradicionalne seoske izgradnje

Broj starih

Broj kuća za Broj novih Broj trajnih kuća

Broj novih

Ukupno

tradicionalnih

rekons-

kuća koje koje treba podići

kuća u

planiranih kuća

kuća koje treba

trukciju

treba podići mjesto provizornih području nove

različitih

obnoviti

(nova kuća

u maniru

gradnje

Tipova

u gabaritu

starih

stare)

17

17

4

3

17

58

Takođe, veličinu urbanističkih parcela, dimenzije i spratnost

objekata neophodno je uskladiti sa smjernicama iz pomenute Studije o obnovi i revitalizaciji sela u zaleđu, koja treba da bude sastavni dio projektnog zadatka za izradu Lokalne studije lokacije „Čelobrdo“.

Prije izrade naznačene Lokalne studije lokacije potrebno je sa-

činiti Ekološku analizu i program bio, geo i pejzažnog diverziteta, kako bi se sačuvalo svako maslinovo stablo, kao i drugi značajni primjerci i zasadi domicilnog biljnog fonda.

1 Zastupana preporuka o obnovi i izgradnji treba da predstavlja gornju granicu, koja bi se respektovala do 2025. godine. Razumije se, nakon potpune realizacije ovih programskih smjernica, mogla bi se razmotriti mogućnost dodatne izgradnje jednog malog broja novih objekata.

219

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Zona nove ambijentalne izgradnje (objekti zauzimaju do 1/5

parcela, čije površine iznose minimalno 1.000 m², spratnost najviše P+1, s tim da potkrovlja nijesu dozvoljena), čija arhitektura treba da se maksimalno oslanja na tradiciji kamene paštrovske kuće, mora

se nalaziti na primjerenoj udaljenosti od zona postojećih seoskih naselja. U vezi s tim treba reći da objekti male visine (najviše do 7,5 metara) i male gustine najmanje narušavaju postojeći prirodni ambijent Čelobrda. Prema tome, u zoni nove ambijentalne izgradnje nije dozvoljena gradnja apartmana u višespratnim objektima,

što znači da se isključuju kolektivni vidovi stanovanja. U skladu sa tim predviđena je izgradnja samo jedne stambene jedinice u

jednom objektu na definisanoj urbanističkoj parceli.

Prostor koji se nalazi iznad, odnosno sjeverno od postojeće sa-

obraćajnice na vrhu Čelobrda može se definisati kao zona na kojoj je dozvoljena prizemna izgradnja ekskluzivnih vila, sa bazenima, na urbanističkim parcelama od minimalno 1.000 m². Po dubini,

ova zona se prostire do postojeće trase dalekovoda.

Neobnovljeni niz kuća na Čelobrdu

2 2 0

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA Zaštita ambijentalno-spomeničke cjeline

na vrhu Čelobrda i realizacija projekta

„Muzej u slobodnom prostoru“

Vrh Čelobrda treba tretirati kao ambijentalno-spomeničku cjelinu, koju odlikuje jedinstven panoramski doživljaj najljepšeg dijela Jadrana, dominantnost samog lokaliteta, konfiguracija i markantnost siluete masiva u prostoru, izuzetni geografski položaj i očuvanost prostora, prirodna posebnost, istorijski i mistični Jegorov put, Me-morijalni spomenik palim Čelobrđanima, opšteprihvaćeno mjesto

tradicionalnog narodnog okupljanja i jedinstven scenski prostor.

Dakle, ovaj lokalitet se, po svojim brojnim karakteristikama

i pogodnostima, izdvaja od ostalih cjelina na području Čelobrda.

Stoga je predio vrha Čelobrda potrebno zaštititi ne samo prostornim planovima višeg i nižeg reda. Zbog svojih neponovljivih pri-

rodnih i kulturnih vrijednosti, neophodno je uspostaviti njegovu potpunu zakonsku zaštitu kao kulturnog dobra od lokalnog zna-

čaja u skladu sa članom 35 Zakona o kulturnim dobrima („Služ-

beni list Crne Gore“, broj 49 od 13.08.2010). Drugim riječima,

vrh Čalobrda (u smislu člana 11 i 12 navedenog zakona) treba

tretirati kao ambijentalnu vrijednost, odnosnao kulturni pejzaž, čiji je karakteristični izgled rezultat akcije i interakcije prirodnih i antropogenih faktora kroz duži vremenski period.

S druge strane, vrh Čelobrda spada u komplementarne turističke

vrijednosti koje se valorizuju u simbiozi sa ostalim domicilnim turističkim atrakcijama ovog ruralnog prostora, upotpunjavajući turistički proizvod čitave destinacije i povećavajući vrijednost primarne turističke ponude. U tom smislu Ambijentalna cjelina vrha Čelobrda se ekonomski najbolje može valorizovati kroz njegovu naglašenu kulturno-scensku, izletničku, ugostiteljsku i eventualno zabavnu funkciju.

Ovaj lokalitet treba da bude zaštićen i, u izvornoj formi, sa-

čuvan kao jedan od najljepših vidikovaca na čitavoj istočnoj obali 221

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Jadrana. Isto tako, on se mora zaštititi i kao područje od posebnog memorijalnog karaktera. Naime, na ovom prostoru je još 1972.

godine podignut spomenik u znak sjećanja na 15 djevojaka i

mladića iz malog sela Čelobrda, koji su u Drugom svjetskom ratu

nesebično dali svoje mlade živote za sunce slobode, koje nas danas tako toplo obasjava.

Kao što je poznato, na vrhu Čelobrda se već pune četiri decenije održavaju skupovi antifašista i poštovalaca Narodnooslobodilačke borbe. To je ujedno i mjesto gdje se svake godine održava centralna 13-julska proslava za čitavo područje opštine Budva. Pored spomenika palim za slobodu, ovdje se završava i poznati Jegorov

put, koji ima istorijski i kulturni značaj.

Iz tih razloga prostor na vrhu Čelobrda i oko spomenika palim

borcima, nephodno je, u svim budućim planskim dokumentima,

definisati i zaštititi kao javnu površinu i kulturni pejzaž, i to na mi-nimalnoj udaljenosti od 150 metara od samog spomenika, što je,

uostalom, bilo predviđeno ranijim projektnim zadatkom za izradu

Lokalne studije lokacije „Čelobrdo“. S tim u vezi bilo bi uputno da se, putem posebnog urbanističkog projekta, osmisli i razradi

ovaj najvredniji i najatraktivniju prostor vrha Čelobrda, kako bi se oplemenio i sačuvao od moguće urbanističke degradacije.

Kroz izradu zastupanog urbanističkog projekta, ovdje se, even-

tualno, jedino može dozvoliti izgradnja jednog manjeg, prizemnog, nenametljivog i, u postojeći slikoviti ambijent, savršeno uklopljenog ugostiteljskog objekta, ozidanog u kamenu i pokrivenog „tiglom

kanalicom“, u kome bi se nudili domaći proizvodi i domaća pića.

Isto tako, na ovom vidikovcu može doći u obzir i izgradnja

kamenog gumna ili manjeg amfiteatra, koje bi moglo da posluži

kao atraktivni scenski prostor za izvođenje manje zahtjevnih

pozorišnih predstava, održavanje književnih večeri i folklornih

manifestacija. U ljetnjim mjesecima gumno bi moglo da posluži

kao atelje pod vedrim nebom za studente Likovne akademije sa

Cetinja i slikare iz pojedinih umjetničkih kolonija iz regiona.

2 2 2

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA Vidikovac bi trebalo dodatno planski ozeleniti sa zasadima maslina od domaće sorte „žutice“.

U neposrednoj blizini sela Čelobrdo može se osmisliti i ostva-

riti projekat „Muzej u slobodnom prostoru“, odnosno „Muzej na

otvorenom“, koji bi se mogao nazvati kao „Muzej Viganj“. Za po-

trebe ovog muzeja trebalo bi realizovati tradicionalnu i prepoznatljivu paštrovsku kamenu kuću (sa voltovima, terasom sa kamenim

sjednikom, bistijernom, krovom na jednu vodu i dr.). Unutrašnjost ove kuće (muzeja) sadržala bi karakteristični restaurirani stari paštrovski namještaj, pokućstvo, ognjište sa verigama, posuđe,

ukrasne predmete, oruđa za rad i dr. U muzeju bi svoje mjesto

našla paštrovska narodna nošnja, stare ikone, kao i ostali proizvodi domaće i narodne umjetnosti. Ovako osmišljen muzej, sa izvornim

i primamljivim paštrovskim ambijentom, bio bi otvoren za posjete turistima, učenicima, studentima i dr. Time bi ova etnografska muzejska zbirka predstavljala svojevrsnu dopunu turističke ponude ne samo Čelobrda, već i cijelih Paštrovića „od Kufina do Babina vira“.

Razvoj agroturizma

Kao što je poznato, u prošlosti Paštrovića, a time i Čelobrđana, poljoprivreda je bila najvažnija djelatnost. Na to zorno ukazuju brojni, doduše, zapušteni džardini (bostani i zgrade), vrtače i

potkutnjice na ovom prostoru. Danas sve to može da se iskoristi

za razvoj agroturizma na ruralnom području Čelobrda. Stoga, uz

predviđenu autentičnu obnovu i revitalizaciju starih seoskih aglomeracija, nepohodno je posebnu pažnju posvetiti zaštiti, obnovi i valorizaciji ovih poljoprivrednih površina.

Treba reći da je, prije nekoliko decenija, Međunarodni komitet

za spomenike i mjesta donio, u zajednici sa Međunarodnom fede-

racijom pejzažnih arhitekata, tzv. Florentinsku povelju o istorijskim hortikulturno-arhitektonskim kompozicijama koje treba čuvati,

223

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A štititi i unapređivati kao bitne elemente regionalnog identiteta i kao mjesta od posebnog turističkog interesovanja. U tom smislu paštrovski džardini i potkutnjice2 sada se javljaju kao svjedočanstvo jedne sjajne ruralne kulture. Ove tradicionalne bašte, ponovo obnovljene, izglancane i umivene, mogu i treba da se vrate u život, prvenstveno kroz razvoj agroturizma. Iz tih razloga zone potkutnjica potrebno je, kroz izradu i donošenje prostorno-planskih dokumenata, u cjelosti markirati i dosljedno sačuvati u autentičnoj formi.

Postojeće suvomeđe3 ne treba mijenjati sa betonskim ili, sa

upotrebom maltera kao vezivnog sredstva, zidanim potpornim zi-

dovima. Osim toga, u toj zoni ne smije se dozvoliti nikakva gradnja.

Kao reakcija na urbano otuđenje, kod današnjeg gradskog

stanovništva javlja se želja za povratkom prirodi i životu na seoskim imanjima. U tom konteksti za savremenog turistu poseb-

no je privlačan boravak i odmor u porodičnim poljoprivrednim

gazdinstvima, u posebnim prirodnim i ruralnim ambijentima,

gdje se može ponuditi domaće ekološko voće, povrće, vino, rakija, maslinovo ulje, med, kulinarski specijaliteti i drugi proizvodi, kao i rad u baštama.

Sa obnovom tradicionalnih seoskih kuća, džardina i potkutnji-

ca na području Čelobrda, na način kako je naprijed navedeno, stvaraju se uslovi za razvoj seoskih poljoprivrednih gazdinstava, koja predstavljaju nasušnu osnovu za razvitak agroturizma. Na ovim

gazdinstvima treba da bude zastupljeno povrtlarstvo, voćarstvo,

vinogradarstvo, malinarstvo, pčelarstvo i dr. Isto tako, potrebno je 2 Izvorni starinski naziv potkutnjica predstavlja nešto što je dolje, niže i pod kućom.

Te tradicionalne bašte su po pravilu male, veličine pola „motike“ ili „četvrt rala“, najčešće navodnjavane, u kojima se gajilo povrće, ali i loza, smokva i maslina.

3 Suvomeđa je tradicionalni vid gradnje koji je tipičan za Primorje. Gradi se od prirodnog kamena, bez upotrebe pomoćnih vezivnih sredstava. Kao spomenici prošlih vremena, suvomeđe i potkutnjice danas predstavljaju dio autentičnog predjela i kulturnog pejzaža ovog kraja. Stoga bi ih možda trebalo proglasiti ne-materijalnim kulturnim dobrom i promovisati kao dio ponude ruralnog turizma u budvanskoj opštini.

2 24

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA da seljačka turistička gazdinstva raspolažu sa određenim brojem

domaćih životinja.

Kod obnove seoskih kuća neophodno je da se u posebnom

dijelu osiguraju savremeno i komforno opremljene prostorije za

boravak i spavanje turista. Na takvim gazdinstvima pružaju se

usluge smještaja, prehrane i prodaje poljoprivrednih proizvoda i prerađevina, a postoji mogućnost da se turisti aktivno uključe i u poljoprivredne radove.

S obzirom na to da se autentičnom obnovom starih seoskih

kuća na Čelobrdu mogu obezbijediti relativno skromni smještajni

kapaciteti, na revitalizovanim poljoprivrednim gazdinstvima se

mogu pružati samo usluge prehrane, s tim da bi se smještaj za zain-teresovane turiste organizovao u turističkim objektima bliže moru.

Posjeta seljačkim gazdinstvima može da bude samo jedan dio šire

paket usluge (posjeta manastiru Praskvica, pješačenje Jegorovim

putom, obilazak manastira Rustovo i Duljevo, u povratku ručak u

seljačkom gazdinstvu na Čelobrdu, obilazak čelobrdskih džardina

i potkutnjica, upražnjavanje sportsko-rekreativnih aktivnosti i dr.).

Imajući u vidu da se odmor na seljačkim poljoprivrednim gaz-

dinstvima danas nalazi u fokusu interesovanja posebno stanovnika velikih gradova, koji su željni zdravog i šarolikog svijeta prirode, onda je sasvim razumljivo što se agroturizam javlja kao realna

razvojna šansa na ruralnom području Čelobrda.

U tom kontekstu potencijali ovog prostora za ekonomsku

valorizaciju su veliki. Oni se preciznije mogu prognozirati tek po izradi sveobuhvatnog projekta. U sadašnjem trenutku može se

napraviti njihova aproksimativna procjena.

Tako se u sektoru smještaja turista procjenjuje da može biti oko 50 kuća za iznajmljivanje na čitavom području. Prosječna dnevna

cijena može se procijeniti na 150 €, a popunjenost na 100 dana

pune zauzetosti, što bi dalo ekonomski prinos od oko 750.000

€ na godišnjem nivou. Treba reći da u navedenoj vrijednosti nije sadržana interna realizacija autohtonih proizvoda. U vezi s tim

225

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A eksterna evaluacija samo dva ključna artikla (vino i maslinovo ulje) mogla bi dati slijedeće efekte:

Čokoti/korijeni

Prihod

Plan

od

Plan

proizv. Cijena prodaje

Elementi

1900-1940

Plan 2020 proizv. u kg Normativ u lit.

po lit. u €

Vinova loza -

50 l na

čokoti

4.800

10.000

20.000

100 kg

10.000 8

80.000

Maslina -

0,15 l

korijeni

1.200

5.000

100.000

na kg

15.000 10

150.000

UKUPNO:

230.000

Ovo su samo aproksimacije, koje pokazuju da bi se mogao

očekivati ukupan prihod od oko 980.000 € godišnje.

Dodatni efekat bi bio na zaposlenost stanovništva, gdje bi

cijele porodice našle realno cjelogodišnje zaposlenje. Bilo bi an-gažovanja i sezonskih radnika, shodno prirodi djelatnosti, koja je izrazito radno intezivna.

Razvoj kulturnog turizma

Poznato je da se identitet određene turističke destinacije gradi, u prvom redu, na njenom kulturnom diverzitetu, tj. na onome što su kroz istoriju ljudska ruka i um stvarali, kako bi život učinili lakšim, ljepšim i svečanijim. To se ogleda kroz ostatke kulturno-istorijskog i duhovnog nasljeđa nekog kraja, odnosno kroz njegovu sačuvanu

kulturnu riznicu (spomenici kulture, umjetnička djela i dr.) i duhovnu baštinu (legende, predanja, istorijske priče, pjesme, folklor, običaji, zanimljivosti i anegdote), bez koje bi istorijsko pamćenje bilo oskudno. Uz prirodne resurse i pejzažne karakteristike, ovo nasljeđe može osmišljenim uključivanjem u turističku ponudu

2 2 6

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA pridonijeti boljem imidžu destinacije, a time i povećanju konkurentnosti turizma.

Rijetki su krajevi koji, poput paštrovskog, na tako malom pro-

storu obiluju sa toliko dragocjenog kulturnog i istorijskog nasljeđa.

Može se, i to s razlogom reći, da ovdje gotovo u svakom kamenu

miruju sjenke burnog i dinamičnog puta kroz istoriju.

Ono što predstavlja posebnu vrijednost i prepoznatljivost

Paštrovića jesu šest obnovljenih srednjovjekovnih manastirskih

kompleksa. Treba reći da su paštrovski manastiri pravi graditeljski dragulji. Svi su oni osnovani u srednjem vijeku. Međutim, svaki od ovih šest manastira su posebna priča za sebe.

Na samom području Čelobrda nalaze se dva manastira (Pra-

skvica i Rustovo), a u neposrednom okruženju ovog područja

postoje još dva manastira (Duljevo i Vojnići), dok se u širem okru-

ženju nalaze još dva paštrovska manastira (Reževići i Gradište).

Osim toga, iz drevne prošlosti Paštrovića sačuvane su brojne

autohtone legende, narodna predanja i zanimljive istorijske priče, koje su sastavni dio kulture i tradicije ovog naroda. Te čarobne

„medaljone“ treba da učinimo djelatnim faktorom nematerijalne

kulturne baštine, naročito na planu dodatne promocije našeg

turizma. Jer, legende se veoma rado slušaju, lako pamte i plijene pažnju turista, postajući tako svojevrsna duhovna spona između

njih i određene destinacije. Pošto one na posjetioca ostavljaju

upečatljiv utisak, posebno ako mu se na pogodan način saopšte, on stiče simpatije i želju za ponovnom posjetom.

Za područje Čelobrda posebno je zanimljiva istorijska priča

o Jegorovom putu, koju navodimo - u vidu uokvirenog teksta - u

nastavku ovih Smjernica.

227

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Jegorov put - čudesna priča o jednorukom

graditelju iz Rusije

Visoki oficir carske Rusije Jegor Stroganov se negdje pri sa-

mom kraju XVIII nenajavljeno obreo u manastiru Praskvica,

iznad Miločera u Paštrovićima. Na taj korak se odlučio nakon

dvoboja sa jednim carskim kapetanom, koji je želio da izigra

veliku ljubav njegove prelijepe kćerke Jekaterine. Zbog toga

je Jegor svog nesuđenog zeta izazvao na dvoboj. Po ondašnjim

pravilima, prvi je pucao prevrtljivi kapetan koji je tom prili-

kom teško ranio u ruku Stroganova. Ali, zdrava desna ruka

Jegorova nije promašila - kapetan je pao smrtno pogođen.

Dugo liječenje nije pomoglo, pa se stoga Jegorova lijeva ruka

morala amputirati. Kada je konačno zaliječio rane zadobijene u

dvoboju, vratio se kući, ali nije zatekao svoju kćerku jedinicu i mezimicu. Punih sedam godina je uzalud lutao od manastira do

manastira tražeći svoju kćerku Jekaterinu. Međutim, nije uspio

da je pronađe, niti da sazna gdje se sklonila. Pritusnut velikom mukom i nevoljom stigao je u Praskvicu, gdje je starom igumanu

Savu Ljubiši kazao da je Rus i da hoće da ostane i radi u mana-

stiru. Naglasio je da jedino želi mir i da ćuti do kraja života. Svoju tajnu i nesreću nije htio nikome da povjeri.

Pošto se smjestio u zasebnu manastirsku sobu, Jegor je

sebi odredio zadatak, koji se sastojao u tome da kamenim

putem poveže morsku obalu sa selom Čelobrdo, koje nadvi-

suje Sv. Stefan i manastir Praskvicu. Naoružan gvozdenom

voljom, jednom rukom je godinama krčio bespuće. Starim

carigradskim maljem razbijao je sivi i ljuti primorski krš, slagao kamenje, zidajući stepenike i podzide. I tako je, malo pomalo,

nastajao kameni i strmeni put, nazvan po njemu Jegorov put.

Onda je u Praskvicu, u smiraj jednog ljetnjeg dana, pristi-

gao još jedan Rus, mladi monah Jelisej, o kome se takođe ništa

nije znalo. Ovom Jelisejevom dolasku u manastir prisustvovao

2 2 8

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA je i stari isposnik Jegor. Kada je ugledao starca, tek pristiglom mladom kaluđeru su oči zasuzile, ali to niko od prisutnih nije

zapazio. On će kasnije danima sjetnim pogledom ispraćati oro-

nulog Jegora kako odlazi na posao neumornog graditelja puta.

Nakon četiri godine mladi Jelisej se teško razbolio, počeo

naglo da vene i nestaje. Kada je uvidio da mu se neumitno

približava kraj, zatražio je da mu zapale svijeću i u njegovu

ćeliju dovedu starca Jegora. Zamolio je ostale monahe da ih

ostave same.

I tako, dok je sjedio i posmatrao kako se gasi jedan mladi

život, stari Jegor je najednom sav pretrnuo i ublijedio. U utu-

ljenom Jelisejevom pogledu prepoznao je tako dragi lik svoje

kćerke jedinice i ljubimice, zbog koje se svojevremeno, ne

našavši je u Rusiji, otisnuo u dalek i nepoznat svijet, da tihuje tu pored mora i da gradnjom puta bar privremeno potisne

svoju muku života.

Čvrsto stegnuvši kćerkinu iznemoglu ruku, starac Jegor

je gorko zaplakao nad svojom sudbinom. Nedugo zatim,

njegova mezimica Jekaterina je izdahnula. Istog dana je

i sahranjena, a kaluđeri su se dugo snebivali kada su u liku

preminulog Jeliseja, koga su zavoljeli, spoznali mladu i lijepu

djevojku. Zavjetovali su se da će ovu tajnu čuvati kao svetinju.

Slomljen i izmučen svim onim što mu se u životu nepri-

jatno događalo, već uveliko oronuli starac, nastavio je da kleše kameni put. Radio je još godinu, dvije, sve dok na Čelobrdu

nije postavio i posljednji kameni stepenik. Posao, u koji je ut-

kano desetak godina teškog i strpljivog rada, bio je konačno

završen. Jegorovim putem Miločer je povezan sa Čelobrdom.

Bilo je to negdje pred sam dolazak Napoleonove vojske u ove

krajeve (1808. godine).

Uskoro potom, starac Jegor se zatvorio u svojoj ćeliji.

Obuzele su ga tamne i mračne misli. Počeo je da kopni. Pre-

dosjećajući skoru smrt ispovijedio se kaluđeru koji je brinuo o

229

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

bolesnom Jeliseju, odnosno o njegovoj, kako se na kraju ispo-

stavilo, kćerki jedinici - Jekaterini. Ispričao je tada kaluđeru da je bio visoki carski oficir Rusije i sve ono što je uslijedilo potom...

Ubrzo nakon ispovijedanja, stari Jegor Stroganov se

na onaj svijet pridružio svojoj kćerki ljubimici. Sahranjen je

u porti manastira Praskvica, gdje i dan-danas stoji ploča na

njegovom grobu.

Ova čudesna i potresna priča o Jegoru i njegovoj kćerki

jedinici Jekaterini, kao i o njegovom kamenitom putu od same

morske obale do vrha Čelobrda, poslužila je dramskom piscu

Vidi Ognjenović kao inspiracija da napiše dramu „Jegorov put“,

koja je premijerno izvedena na budvanskom „Gradu teatru“.

S druge strane, mnoge ruske turiste, koji u sve većem

broju borave na Budvanskoj rivijeri, zaintrigirala je neobična

i nesrećna sudbina dvoje sunarodnika, oca Jegora i njegove

kćerke Jekaterine. Zato oni veoma rado posjećuju manastir

Praskvicu, a naročito vole da prošetaju putem koji je jednom

rukom, nakon desetak godina napornog rada i ćutanja, sagra-

dio njihov carski oficir Jegor Stroganov.

Trasa Jegorovog puta

2 3 0

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA Ova, ali i druge legende sa prostora Paštrovića, kvalitetno ispi-sane na požutjelom papiru i prevedene na više stranih jezika, koje bi se - u manastirima i u budućem Muzeju u slobodnom prostoru

na Čelobrdu - besplatno dijelile turistima, doprinijele bi izražajnom kulturnom identitetu i prepoznatljivosti paštrovskog kraja.

Kao što je poznato, kultura i turizam su blisko povezani. Ru-

ralni turisti danas sve više teže da dožive autentičnost prepoznatog kulturno-istorijskog ambijenta. Drugim riječima, razvitak savremenog turizma teško se može dugoročno osiguriti bez potencijala

kulturne baštine, a to znači da je kulturni turizam primarni uslov održivog razvoja turizma.

Kulturni turizam na području Čelobrda mogao bi se najuspješ-

nije ostvariti kroz osmišljene jednodnevne izletničke programe.

Jedan od tih programa podrazumijevao bi, putem organizovane

pješačke ture, obilazak četiri paštrovska manastira. Itinerer bi započeo u Vojnićima (do ovog manastira izletnici bi došli auto-busom), a zatim bi se obišli manastiri Duljevo i Rustovo. Potom

bi izletnici posjetili Muzej u slobodnom prostoru na Čelobrdu,

gdje bi se upoznali sa authtonom paštrovskom kamenom kućom

i tradicionalnim pokućstvom. Ovdje bi im se podijelila ispisana

legenda o Jegorovom putu. Nakon toga, turistima-izletnicima

bi se priredio ručak na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvi-

ma na Čelobrdu. Poslije ručka i kraćeg odmora, turisti bi obišli obnovljene i zasađene potkutnjice i džardine. Zatim bi mogli da, na prelijepom vidikovcu na vrhu Čelobrda, prisustvuju nekoj kul-turnoj manifestaciji (likovna kolonija, folklor i sl.) i da se slikaju.

Nakon toga, uslijedio bi silazak istorijskim i legendarnim Jegorovim putem do manastira Praskvica, gdje bi se izletnici upoznali sa ovim najznačajnijim paštrovskim manastirom. U tom manastiru

bi se završio zastupani jednodnevni izletnički program, koji u sebi, pored sadržaja kulturnog turizma, obuhvata i ostale selektivne

oblike turizma (vjerski, gastronomski, agroturizam, ekoturizam,

geoturizam i ostale).

231

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A Razumije se, kada govorimo o razvoju kulturnog turizma, ali

i ostalih oblika ruralnog turizma na području Čelobrda, mogu se

kreirati i drugi interesantni itinereri. Njih ovom prilikom ne bi posebno elaborirali, pošto su oni rezultat određenih tržišnih prilika i poslovne imaginacije pojedinih putničkih agencija.

Rekreativno pješačenje, planinarenje i montibajking

Rekreativno pješačenje, planinarenje i montibajking (brdski biciklizam) može da bude jedan od važnih oblika ruralnog turizma

na području Paštrovića, a posebno Čelobrda. Brojne prirodne

pogodnosti Paštrovske gore (netaknuta priroda, okrenutost prema

moru sa prelijepim vidikovcima na paštrovsko i budvansko pri-

morje, atraktivni planinski visovi, brojni izvori pitke vode, pećine, usjekle klisure, bujna vegetacija, piktoreskni pejzaži, preplitanje mediteranskih i kontinentalnih vazdušnih strujanja i dr.) koja se neposredno uzdiže iznad živopisnih paštrovskih sela, predstavlja svojevrsni izazov za ljubitelje paštrovskih penjališta.

Jedna od glavnih pješačkih staza koja vodi na Paštrovsku goru

polazi sa Čelobrda. Ova izletnička tura je protkana sa raskošem boja, svjetlosti, nadahnuća i opuštanja. Zato ona predstavlja nezaboravno iskustvo, sa viškom emocija, odnosno pravi bijeg od stvarnosti.

Kada se dođe na vrh Paštrovske gore i stupi na stari austrijski

put (tzv. carski drum) pješači se do tvrđave Kosmač nadomak Bra-

jića. Nakon razgledanja ove austrijske tvrđave iz XIX vijeka, tura vodi do katuna Ograđenica, gdje se nalazi obnovljena crkva Sv.

Spiridona. Od Ograđenice staza se spušta do manastira Rustovo,

odakle se ide do vidikovca na Čelobrdu, a zatim Jegorovim putem

do miločerske plaže.

Ova rekreativna pješačka tura može da se organizuje za ru-

ralne turiste koji su smješteni na porodičnim poljoprivrednim

2 3 2

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA gazdinstvima na području Čelobrda. Takođe, ona je izazovna i za

turiste koji borave u smještajnim objektima pored mora. Izletnička tura do Kosmača i Ograđenice može da se kombinuje i sa posjetom

domicilnim manastirima.

U pogledu razvoja alternativnih oblika turizma bilo bi veoma

značajno da između paštrovskih sela ožive stare pješačke i djelimič-

no kolske komunikacije, koje bi iznova mogle postati krvotok ovog područja. Pored ostalog, time bi se osigurali uslovi i za intenzivniji razvoj montibajkinga. S tim u vezi treba reći da je popularnost ove relativno mlade grane biciklizma (izvan asfaltnih cesta), kako u rekreativnom, tako i u takmičarskom smislu, u stalnom porastu.

233

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A PROSTORNO-PLANSKE PRETPOSTAVKE ZA

REALIZACIJU ODRŽIVOG RAZVOJA ČELOBRDA

Kao što je poznato, prostorno planiranje je najpodesnije sredstvo za rješavanje nastalih protivrječnosti i konflikata u korišćenju prostora kao našeg najvažnijeg resursa. Zato predstojeću reviziju Prostornog plana opštine Budva treba iskoristiti za popravljanje, transformaciju, rekonstrukciju, revitalizaciju, oplemenjivanje i za svestranu urbanu i ekonomsku renesansu ove regije, koja je

u minulim godinama bila izložena snažnoj agresiji raznoraznih

investitora, mešetara i trgovaca kvadratnim metrima zemljišnih i stambenih površina.

Što se tiče ruralnog područja Čelobrda, njegov održivi razvoj

podrazumijeva autentičnu obnovu starih seoskih jezgara, zaštitu

ambijentalno-spomeničkog kompleksa na vrhu Čelobrda, kao i

implementaciju koncepta razvoja alternativnih vidova turizma

(agroturizma, kulturnog turizma, rekreativnog pješačenja i dr.).

Povučena Lokalna studija lokacije „Čelobrdo“, koja nije do-

bila podršku Ministarstva održivog razvoja i turizma, pozitivan

je iskorak u pravcu poštovanja principa ambijentalne izgradnje u našim selima, što predstavlja polaznu osnovu u realizaciji politike i principa održivog razvoja u budvanskom zaleđu. Rukovođeni

klasičnim načinom planiranja prostora, kroz nekritičko uvažava-

nje, manje-više, svih zahtjeva investitora, autori Lokalne studije lokacije su predvidjeli megalomansku izgradnju od čak 121 novog

smještajnog objekta, bez obezbijeđene adekvatne komunalne in-

frastrukture i drugih bitnih uslova za jedan skladni i održivi razvoj ovog područja. Ovako projektovana izgradnja novih objekata u

velikoj mjeri prevazilazi smjernice i zadate parametre koji su sadr-

žani u Studiji o obnovi i revitalizaciji sela u zaleđu, kao i u brojnim drugim dokumentima i konvencijama.

2 3 4

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA Takođe, Lokalna studija lokacije „Čelobrdo“ nije planirala

ni zaštitu tradicionalnih bašti (potkutnjica i džardina) za razvoj autohtone poljoprivredne proizvodnje. Bez definisanja, markiranja i unapređenja poljoprivrednih zona čitav domicilni ekosistem čini se, sam po sebi, neodrživim. S tim u vezi posebno je neprihvatljiv zagovarani koncept izgradnje smještajnih kapaciteta na samom

vrhu Čelobrda, koji je oduvijek bio kapija sela, sa prelijepim vidi-kovcem i mističnim Jegorovim putem.

Dakle, Lokalna studija lokacije „Čelobrdo“, koja na sreću

nije prihvaćena, predstavljala je prevaziđen i nedopušten način

prostornog planiranja na seoskom području. Da je ona kojim slu-

čajem usvojena osjetno bi se uvećale i obaveza vlasnika zemljišta po osnovu poreza na nepokretnost. Ovo dodatno poresko optere-

ćenje destimulativno bi uticalo na razvoj seoskih poljoprivrednih gazdinstava, odnosno na razvitak agroturizma. S druge strane,

masovnim pretvaranjem poljoprivrednog u građevinsko zemljište

vlasnici katastarskih parcela logično nastoje da obezbijede što gu-

šće ucrtavanje objekata, kako bi - prodajom placeva - maksimalno, na kratak rok, valorizovali svoje zemljišne posjede.

Treba reći da je primijenjeni konzervativni i nekritički koncept planiranja prostora suprotan proklamovanim ciljevima i načelima

razvoja seoskog područja. Iz tih razloga, u predstojećim izmjenama Prostornog plana opštine Budva, neophodno je područje Čelobrda

tretirati na sasvim drugačiji način. U cilju dosljedne zaštite i stvaranja održivih pretpostavki za razvoj ruralnog turizma potrebno

je pristupiti suptilnijem tačkastom definisanju namjene prostora, u duhu principa navedenim u ovim Smjernicama. Pri tome, pet

odvojenih i međusobno udaljenih zaseoka (Čelobrdo, Marovići,

Rustovo, Slanjina i Krute), kao i sam vrh Čelobrda, treba strogo zaštititi i sačuvati kao dijelove jedne atraktivne i specifične ruralne i ambijentalne cjeline.

235

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A RIJEČ NA KRAJU

Na ruralnom području Čelobrda (koje treba da bude predmet pro-

storno-planske razrade kroz Lokalnu studiju lokacije) nalazimo

stara seoska jezgra, kao i Ambijentalno-spomeničku cjelinu vrha

Čelobrda, koja čine izuzetno vrijednu pejzažnu i kulturnu vrijednost, odnosno jedinstven spoj prirodnog i kulturnog nasljeđa.

Stoga je, a u skladu sa osnovnim načelima zaštite prirodnog i

kulturnog nasljeđa, održivog turističkog razvoja, kao i planiranja i uređenja prostora, neophodno obezbijediti sljedeće:

a) markiranje, očuvanje, obnovu, revitalizaciju i zaštitu rural-

nog nasljeđa starih sela Čelobrda, Marovića, Rustova, Slanjine i Kruta, kao i njima pripadajućih zona potkutnjica i džardina na

kojima bi se uzgajalo autohtono voće i povrće za potrebe razvoja agroturizma (autentično obnovljena stara sela na području Čelobrda su raskošni primjeri prepoznatljive i bogate tradicije i ruralne arhitekture na ovom dijelu našeg primorja)4;

b) potpunu zaštitu Ambijentalno-spomeničke cjeline vrha

Čelobrda kao kulturnog pejzaža od posebnog značaja (s tim u

vezi treba pokrenuti inicijativu da se ova po svemu prepoznatljiva i jedinstvena cjelina proglasi kulturnim dobrom u smislu Zakona

o zaštiti kulturnih dobara, kao i da se za ovaj dragocjeni lokalitet izradi i donese posebni urbanistički projekat);

c) održivost infrastrukturne udobnosti prostora Čelobrda, tako

što bi svaki budući razvoj ovog područja podrazumijevao njegovu

optimalnu infrastrukturnu opremljenost5, kao i činjenicu da se

4 U zonama izgradnje novih ambijentalnih objekata treba ograničiti njihovu spratnost na P+1, uz striktno poštovanje koeficjenta izgrađenosti parcele u skladu sa definisanim projektnim zadatkom.

5 U vezi sa infrastrukturnom opremljenošću treba reći da postojeće izvorište „Vrelo“, u pogledu vodosnabdjevanja, jedva zadovoljava potrebe postojećih objekata na Čelobrdu.

2 3 6

ODRŽIVI RAZVOJ ČELOBRDA KAO BISERA RURALNOG TURIZMA izvedena trasa postojećeg asfaltnog puta ubuduće ni u jednom

dijelu ne bi mijenjala, odnosno izmještala i

d) razvoj alternativnih vidova turizma kao realne šanse XXI

vijeka, a na ovom području, prije svega, prepoznatog agroturizma, kulturnog turizma i rekreativnog pješačenja, planinarenja i montibajkinga.

Prilikom prostorno-planske razrade ruralnog područja Čelo-

brda moraju se respektovati sve relevantne međunarodne konven-

cije i standardi o zaštiti prostora, kao i domaći zakoni, nacionalne strategije i drugi dokumenti koji tretiraju planiranje, uređenje i zaštitu prostora, i to:

• Zaključci Konferencije Ujedinjenih nacija o održivom

razvoju (Rio+20), koja je održana u Brazilu 2012. godine,

• Barselonska konvencija o zaštiti i očuvanju Mediterana

(usvojena 1976, dopunjena i izmijenjena 2004),

• Evropska konvencija o zaštiti arhitektonskog blaga

(Granada, 1985),

• Evropska konvencija o predjelu - pejzažu (Firenca, 2000),

• Cetinjska deklaracija „Upravljanje raznolikošću kulturne

baštine i njeno promovisanje u turističke svrhe (Cetinje,

2009),

• Zakon o zaštiti prirode (Podgorica, 2008),

• Zakon o uređenju prostora i izgradnji objekata

(Podgorica, 2008),

• Zakon o zaštiti kulturnih dobra (Podgorica, 2010),

• Masterplan - Strategija razvoja turizma Crne Gore do

2020. godine (Podgorica, 2001),

• Nacionala strategija održivog razvoja (Podgorica, 2007)

• Prostorni plan opštine Budva (Budva, 2009) i

• Studija o obnovi i revitalizaciji sela u zaleđu (Budva, 2000).

Kako su prostor i priroda naš najdragocjeniji resurs, „to kao

deo politike održivosti u Crnoj Gori mora definitivno preovladati pažljivo, kontrolisano, stvaralačko i demokratsko korišćenje tog 237

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A resursa, uz poštovanje tržišnih principa, ali i uz uvažavanje da je priroda, more, šume i vode potrošivo blago koje nam je ostalo za trajno i za pokoljenja“ (prof. dr Ranko Radović: „ Novi vrt i stari kavez“, Novi Sad, 2005, str. 212). Ovakav pristup prostoru podrazumijeva da se budućim naraštajima obezbijedi da zadovolje svoje potrebe, bar u istoj mjeri u kojoj to čini današnja generacija. Razumije se, to je univerzalni princip održivog turizma koji se mora postaviti u središte svih naših politika, od lokalnog i regionalnog do državnog nivoa.

I na samom kraju, kao generalni zaključak, nameće se da su

izazovi, koji se postavljaju pred realizacijom ovih Smjernica o odr-

živom razvoju područja Čelobrda, ogromni i ozbiljni, ali i dostižni, pod uslovom da svi pozvani subjekti ponesu svoj dio odgovornosti u realizaciji predviđenih strateških ciljeva, mjera i aktivnosti.

2 3 8

JOŠ JEDNA DREVNA MASLINA

U IVANOVIĆIMA KOD BUDVE

Maslino drevna, vilo primorkinjo,

U granju ti dišu grudi pokoljenja,

U njedru ti bdiju mir i harmonija,

U ranama sniju vihorna stoljeća.

(Čedo Vuković)

Mainsko selo Ivanovići kod Budve prepoznatljivo je pored

ostalog po gorostasnoj Veljoj maslini, koja spada među šest

najstarijih maslinovih stabala na svijetu. Ona je odista veličanstvena po svojoj drevnosti i monumentalnosti, kao i po brojnim kvrgama, u kojima su smješteni ne samo vjekovi, već i milenijumi. Starija je čak od Hrista. Potiče još iz doba Ilira, prastanovnika Balkana. Prije 22 godine (1994) proglašena je za spomenik prirode.

Međutim, na području ovog sela, koje se nalazi u neposred-

nom zaleđu Bečićke plaže, postoji veliki broj drugih, veoma starih i impozantnih maslina. Jedna od njih je svakako i maslina u Toljen dolu, koja je, kao i Velja maslina, u vlasništvu Mirka - Slobodana Ivanovića. Treba reći da se u ovom Mirkovom maslinjaku nalazi

108 stabala starih maslina. Drevnost pojedinih toljendolskih ma-

slina procjenjuje se na više od hiljadu godina.

Kao što je poznato, Mirko je jedan od onih naših vrijednih

domaćina - pregalaca, koji je čitavim svojim bićem posvećen uz-

gajanju i održavanju maslinovih zasada. Svakodnevno se „druži“

239

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Toljendolski maslinjak u vlasništvu Mirka Ivanovića

sa svojim maslinama - čisti i kosi ispod i oko njih, orezuje ih, kupi njihove plodove, proizvodi ulje... Osim toga, Mirko je nemjerljivo doprinio promociji i valorizaciji Velje masline, koju za vrijeme turističke sezone obilaze brojni turisti i drugi posjetioci.

Obnovio je i stari mlin koji se nekada, uz upotrebu volova koji

su vukli kameni žrvanj, koristio za meljavu maslina. Razumije se, mlin više ne služi svojoj osnovnoj namjeni. On je danas pretvoren u etnografski muzej, u kome se čuva sva tradicionalna oprema za

dobijanje maslinovog ulja. Nakon obilaska Velje masline, turisti obavezno posjete i ovaj mlin, kako bi se upoznali sa nakadašnjim načinom prerade maslinovog ploda u tečno zlato (ulje).

Po svojim karakteristikama, Toljendolska maslina mnogo ne

zaostaje za Veljom maslinom. Njen obim u korijenovom vratu

iznosi oko 11 metara, dok je zastupani obim kod Velje masline

oko 12,5 metara. Iako nije zvanično proglašena, ova maslina se isto tako može smatrati svojevrsnim spomenikom prirode.

24 0

JOŠ JEDNA DREVNA MASLINA U IVANOVIĆIMA KOD BUDVE

Stari mlin za meljavu maslina u Ivanovićima

Kroz minule vjekove i epohe, preživjela je burne događaje i još je tu. Pomoću svojih „lavljih kandži“, duboko zarivenih u zemlju, stoljećima crpi potrebne životne sokove. Prkosno se opire olujama, suši i drugim nedaćama, kojih je ovdje, u kolopletu istorije, bilo napretek.

Kao što je nedavno objavljeno, na osnovu dendrohronološke

analize uzoraka uzetih sa 50 maslina sa područja barske i ulcinjske opštine, koja je obavljena na Šumarskom fakultetu Univerziteta u Istanbulu, utvrđeno je da je Stara maslina na Mirovici kod Bara

stara 2.240 godina.

S tim u vezi bilo bi zanimljivo kakav bi rezultat bio da je predmetna analiza obuhvatila i maslinova stabla sa područja drugih opština na Crnogorskom primorju (Budva, Tivat, Kotor i Herceg-Novi).

Svakako, konačni poredak, prema kriterijumu drevnosti, imao bi

drugačiji izgled. Možda bi ovako utvrđena rang lista pokazala da i od Stare barske masline ima starijih maslinovih stabala na našem Primorju.

241

Z A P I S I I Z B U D VA N S KO G K R A J A

Mirko Ivanović pored Toljendolske masline

Iz tih razloga bilo bi svrsishodno i nasušno da se, na bazi sveobu-hvatne dendrohronološke analize, ustanovi starost Velje i Toljendolske masline, kao i drugih starih maslina na Crnogorskom primorju.

Time bi obezbijedili ravnopravni tretman svih starih maslinovih

stabala, što bi rezultiralo kvalitetnijem rangiranju njihove drevnosti.

24 2

JOŠ JEDNA DREVNA MASLINA U IVANOVIĆIMA KOD BUDVE

Razumije se, sve dok se to ne ostvari imaćemo samo polovične

pokazatelje o starosti maslina na našem Primorju. Međutim, to

neće spriječiti Mirka Ivanovića da, sa još jačom voljom, energijom i pregalačkim žarom, nastavi gotovo sakodnevni rad na održavanju,

zaštiti i svestranoj valorizaciji svojih maslinjaka, koji broje oko dvjesta starih maslinovih stabala.

Lavlje kandže na Toljendolskoj maslini

243

VLADO Đ. DULETIĆ (1952 – 2017)

(kratka biografija i bibliografija)

Vlado Duletić je rođen 1952. godine u Dule-

tićima kod Budve. Osnovnu školu je završio

u Budvi, a gimnaziju na Cetinju. Na Eko-

nomskom fakultetu u Titogradu diplomirao

je 1975. godine.

U svojoj bogatoj radnoj karijeri obavljao

je niz odgovornih poslova u turističkoj pri-

vredi, organima opštine Budva i u poslovnom bankarstvu. Godine

2016. je penzionisan.

Pored ostalog, bavio se naučnim i publicističkim radom u

oblasti turizma i zaštite i valorizacije prirodne, kulturne i istorijske baštine Budve i Crne Gore.

Objavio pet publikacija, i to:

1. „Budva od mita do stvarnosti“ (2010),

2. „Budvanski turizam i održivi razvoj“ (2011),

3. „Zapisi sa kamena crnogorskog“ (2011),

4. „Govor neostvarenih snova“ (2013) i

5. „Tragom prošlosti Duletića“ (2015).

Svoje stručne radove, eseje, oglede, zapise i putopise objavljivao je u dnevnim listovima „Vijesti“ i „Pobjeda“, u časopisu za turizam, ekonomiju, ekologiju i kulturu „Putovanja“, u časopisu za lokalnu samoupravu i zaštitu kulturne baštine „Komuna“, u „Paštrovskom

almanahu“, kao i na društvenim portalima (www.montenegrina.

net, www.butua.com i dr.). Bio je član Matice crnogorske.

Nakon njegove smrti u aprilu 2017. godine, JU Narodna

biblioteka Budve odlučila je da objavi njegov rukopis Zapisi iz budvanskog kraja.

245

Izdavač

JU NARODNA BIBLIOTEKA BUDVE,

Žrtava fašizma bb, Budva

Za izdavača

Mila Baljević

Glavna i odgovorna urednica

Mila Baljević

Urednik

Srđan Duletić

Lektorica

Stanka Stanojević

Idejno rješenje korica

Svjetlana Vuksanović

Priprema za štampu

Aleksandar Petrović

Štampa

Golbi Print, Podgorica

Crna Gora

Tiraž

200 primjeraka

CIP - Kaталогизација у публикацији

Национална библиотека Црне Горе, Цетиње

ISBN 978-9940-9780-6-8

COBISS.CG-ID 34247952